Μικρασιατική Εκστρατεία: Οι Σοβιετικοί

Γράφει ο Βελισάριος

Το Μνημείο της Πλατείας Ταξίμ

Πλατεία Ταξίμ, Μνημείο Της Πολιτείας: Πίσω από τον Μουσταφά Κεμάλ και τον Φεβζί Τσακμάκ, στη δέυτερη σειρά, ο Μιχαήλ Φρούντζε (δεξιά) και ο Κλιμέντιος Βοροσίλωφ (αριστερά)

Πλατεία Ταξίμ, Μνημείο Της Πολιτείας: Πίσω από τον Μουσταφά Κεμάλ και τον Φεβζί Τσακμάκ, στη δεύτερη σειρά, ο Μιχαήλ Φρούντζε (δεξιά) και ο Κλιμέντιος Βοροσίλωφ (αριστερά)

Οι μεγάλες πολιτικές ταραχές που έλαβαν πρόσφατα χώρα στην Τουρκία είχαν σαν επίκεντρο ένα χώρο ιδιαίτερου συμβολικού  βάρους για τη σύγχρονη τουρκική πολιτεία. Πρόκειται για την πλατεία Ταξίμ, στο κέντρο της οποίας υπάρχει το «Μνημείο της Πολιτείας»[i] (Cumhuriyet Anıtı), σε ανάμνηση της ίδρυσης της τουρκικής πολιτείας το 1923. Στο μνημείο που ανηγέρθη το 1928 με προσωπικές οδηγίες του Μουσταφά Κεμάλ, η νότια, δευτερεύουσα πλευρά  φιλοξενεί ανάγλυφη σύνθεση στην οποία πρωτοστατεί ο Κεμάλ ως πολεμικός ηγέτης που οδηγεί τούρκους στρατιώτες στη μάχη. Στη βόρεια πλευρά, που είναι η κύρια πλευρά του μνημείου, υπάρχει μεγάλη γλυπτή σύνθεση αφιερωμένη στην ίδρυση του κεμαλικού κράτους. Στην πρώτη σειρά της σύνθεσης υπάρχουν τρεις άντρες: στο κέντρο ο Μουσταφά Κεμάλ, πλαισιωμένος από τους δύο βασικούς στρατιωτικούς αλλά και πολιτικούς συνεργάτες του κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία: τον Ισμέτ Ινονού και τον Φεβζί Τσακμάκ.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όμως, εμφανίζει η δεύτερη σειρά, ακριβώς πίσω από τους τρεις άντρες. Σε αυτήν αναπαριστώνται δύο άντρες πίσω και αριστερά του Κεμάλ: πρόκειται για τους διάσημους σοβιετικούς πολιτικούς και στρατιωτικούς ηγέτες Μιχαήλ Φρούντζε και Κλιμέντιο Βοροσίλοφ – τοποθετημένους εκεί καθ’ υπόδειξιν του ιδίου του Κεμάλ. Η επιλογή των προσώπων ίσως φανεί αναπάντεχη σε κάποιον που δεν είναι εξοικειωμένος με την ιστορία της Μικρασιατικής Εκστρατείας.

Τι οδήγησε, όμως, στην τοποθέτηση των μπολσεβίκων ηγετών σε τόσο περίοπτη θέση σε ένα κεντρικό συμβολικό μνημείο της τουρκικής πολιτείας;

Το Υπόβαθρο των Σοβιετο-τουρκικων Σχέσεων

Για να γίνει κατανοητή η πολιτική της Σοβιετικής Ρωσίας[ii] στη Μικρασιατική Εκστρατεία, θα πρέπει να τοποθετηθεί στο ιδεολογικό, γεωστρατηγικό και πολιτικό πλαίσιο εκείνης της εποχής.

Η Ιδεολογική Πτυχή – Ο Λενινιστικός Ιδεολογικός Ελιγμός

Με την Οκτωβριανή Επανάσταση στη Ρωσία και την αναταραχή που το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου έφερε στο εσωτερικό των ηττημένων Κεντρικών Δυνάμεων, οι κομμουνιστές ηγέτες πίστεψαν ότι βρίσκονταν κοντά στην πραγματοποίηση της κεντρικής μαρξιστικής πρόβλεψης για την κατάρρευση του καπιταλιστικού συστήματος και την παγκόσμια επικράτηση της σοσιαλιστικής επανάστασης. Η αποτυχία των Σπαρτακιστών να καταλάβουν την εξουσία στη Γερμανία τον Ιανουάριο του 1919 κατά τρόπο ανάλογο με τους Μπολσεβίκους το 1917 προκάλεσε σοκ στον Λένιν και στον ηγετικό πυρήνα των μπολσεβίκων, κατέστησε όμως σαφές ότι στο επόμενο διάστημα η Σοβιετική Ένωση θα παρέμενε η μοναδική κομμουνιστική χώρα μέσα σε ένα διεθνές σύστημα κυριαρχούμενο από μη κομμουνιστικά κράτη. Για την ηγεσία της Σοβετικής Ρωσίας αυτό δε σήμαινε, ασφαλώς, παραίτηση από τη συνέχιση και την τελική επικράτηση της Επανάστασης, σήμαινε όμως ότι η Σοβιετική Ρωσία θα έπρεπε ταυτόχρονα να πολιτεύεται με τους όρους του γεωπολιτικού παιγνιδιού που ακολουθούν όλα τα κυρίαρχα κράτη. Η πολιτική της Σοβιετικής Ρωσίας στο Ανατολικό Ζήτημα υπήρξε η πρώτη εκδήλωση της υποχώρησης του αυστηρού σοσιαλιστικού ιδεαλισμού έναντι του πολιτικού ρεαλισμού στα διεθνή πράγματα, σε μια πορεία που σταδιακά αλλά σταθερά θα επιτεινόταν τις επόμενες δεκαετίες. Η περίπτωση της Ελλάδας, και κατά μείζονα λόγο της Τουρκίας, υπήρξε μια χαρακτηριστική περίπτωση πλήρους τακτικής υποχώρησης του ιδεολογικού προτάγματος έναντι της γεωπολιτικής σκοπιμότητας και της παραδοσιακής raison d’ etat των διεθνών σχέσεων.

Η στροφή αυτή, που για τις χώρες εκτός Ευρώπης ονομάστηκε «Σοβιετική Ανατολική Πολιτική», δικαιολογήθηκε ιδεολογικά ως αλλαγή τακτικής με προτεραιότητα στην υπονόμευση της ισχύος των κεντρικών αστικών «ιμπεριαλιστικών» καθεστώτων με την απίσχναση των ερεισμάτων τους στην «περιφέρεια» από την οποία αντλούσαν πλούτο, και άρα μέρος της εσωτερικής τους ισχύος και νομιμοποίησης. Η «πολιορκητική» αυτή τακτική σε αντικατάσταση της αποτυχημένης «μετωπικής εφόδου» υπαγόρευε ή πάντως επέτρεπε και συμμαχίες με «αστικές» εθνικές δυνάμεις των χωρών της περιφέρειας που ηγούνταν κατά τόπους της «αντι-ιμπεριαλιστικής» δράσης.

Ο πρώτος τούρκος κομμουνιστής ηγέτης Μουσταφά Σουμπχί (Mustafa Suphi).

Ο πρώτος τούρκος κομμουνιστής ηγέτης Μουσταφά Σουμπχί (Mustafa Suphi).

Μάλιστα, αποτελεί ενδιαφέρον στοιχείο ότι, ιδιαίτερα στην Τουρκία, ετέθη για πρώτη φορά το θέμα της διάστασης αφ’ ενός του ρόλου που οι εντόπιοι κομμουνιστές θα έπρεπε να παίζουν στο πλαίσιο του αγώνα για επαναστατική ανατροπή του κρατούντος «αστικού» καθεστώτος στη χώρα τους, αφ’ ετέρου στην υποστήριξη που θα έπρεπε να παράσχουν στη «κέντρο» της «παγκόσμιας σοσιαλιστικής επαναστάσεως», δηλαδή την Σοβιετική Ρωσία. Το ηγετικό στέλεχος των μπολσεβίκων Καρλ Ράντεκ απευθυνόμενο στους τούρκους κομμουνιστές στο πλαίσιο της «Κομιντέρν» (της Κομμουνιστικής Διεθνούς) το 1992 έλεγε χαρακτηριστικά: «Γι’ αυτό λέμε στους Τούρκους κομμουνιστές σήμερα, παρά τις διώξεις που υφίστανται: «Η δουλειά σας ως υπερασπιστές της ανεξαρτησίας της Τουρκίας, που τόση σημασία έχει για την Επανάσταση, δεν έχει τελειώσει ακόμη. Διαμαρτυρηθείτε κατά των διώξεων, αλλά καταλάβετε επίσης ότι έχετε μακρύ δρόμο μπροστά σας μαζί με τους αστούς επαναστάτες»». Η στρατηγική προτεραιότητα της ασφάλειας της Επανάστασης (δηλαδή της Σοβιετικής Ένωσης) ήταν τέτοια που οι σχέσεις Σοβιετικής Ρωσίας και Κεμαλικής Τουρκίας δε διαταράχθηκαν καθόλου όταν στις 28 Ιανουαρίου 1921 (ν.ημ.), ο επικεφαλής του τουρκικού κομμουνιστικού κόμματος Μουσταφά Σουμπχί, η σύζυγός του και 14 ηγετικά στελέχη του κόμματος δολοφονήθηκαν από το κεμαλικό καθεστώς πάνω σε πλοίο που απέπλευσε από την Τραπεζούντα με προορισμό το Μπατούμι, σε ένα περιστατικό που στην τουρκική ιστοριογραφία είναι γνωστό ως το «Περιστατικό της Μαύρης Θάλασσας». Η ίδια πρακτική θα ακολουθούνταν λίγα χρόνια αργότερα στην Κίνα, με πολύ πιο τραγικές επιπτώσεις για τα στελέχη του εκεί κομμουνιστικού κόμματος.

Η Γεωπολιτική Πτυχή

Ποια ήταν η γεωπολιτική αντίληψη της Σοβιετικής Ρωσίας για το Ανατολικό Ζήτημα κατά τη περίοδο της Μικρασιατικής Εκστρατείας;

Η συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ του Μαρτίου του 1918 έχει, κατ΄ουσίαν, θέσει τη Σοβιετική Ρωσία με το μέρος των ηττημένων δυνάμεων. Κατά την πρώτη μεταπολεμική περίοδο συνεχίζονται στο ρωσικό έδαφος οι πολεμικές επιχειρήσεις που είχαν ξεκινήσει από την Εγκάρδια Συνεννόηση στο έδαφός της κατά τη διάρκεια του Α΄ΠΠ προκειμένου να ανατρέψουν το αποτέλεσμα της συνθήκης και να διατηρήσουν τους Γερμανούς εμπλεγμένους σε αυτό το θέατρο επιχειρήσεων. Η εχθρική διάθεση της Βρετανίας και της Γαλλίας προφανώς επιτείνεται από την ανησυχία για αναταραχή στο εσωτερικό τους η οποία να ενισχύεται ενεργά από το σοβιετικό καθεστώς, καθιστώντας το έτσι ακόμη πιο επικίνδυνο.

Χάρτης που δείχνει, μαζί με τα εσωτερικά μέτωπα, τις θέσεις των ξένων δυνάμεων στη δυτική Σοβιετική Ρωσία το Μάρτιο του 1919.  Δε φαίνονται άλλες δύο επεμβάσεις που εξελίσσονται στην ανατολική Σοβιετική Ρωσία

Χάρτης που δείχνει, μαζί με τα εσωτερικά μέτωπα, τις θέσεις των ξένων δυνάμεων στη δυτική Σοβιετική Ρωσία το Μάρτιο του 1919.
Δε φαίνονται άλλες δύο επεμβάσεις που εξελίσσονται στην ανατολική Σοβιετική Ρωσία

Έτσι, στη φάση αυτή η Σοβιετική Ρωσία αντιμετωπίζει άμεσες και ευθείες απειλές κατά της ασφάλειάς της. Ενώ ο εμφύλιος πόλεμος μαίνεται ακόμη, σε αυτόν έχει αναμειχθεί άμεσα η Εγκάρδια Συνεννόηση ενισχύοντας ενεργά τους αντιπάλους των μπολσεβίκων – εσωτερικούς και εξωτερικούς – και παρεμβαίνοντας στρατιωτικά υπέρ τους. Κατά την περίοδο που εκτυλίσσεται η Μικρασιατική Εκστρατεία, και μάλιστα κατά την αρχική της φάση, στο έδαφος της Σοβιετικής Ένωσης διεξάγεται εμφύλιος πόλεμος, με τους Μπολσεβίκους να έχουν κατά τις αρχές του 1919 (οπότε ξεκινά η Μικρασιατική Εκστρατεία) εν πολλοίς αποκτήσει μια γενική υπεροχής έναντι των αντιπάλων τους Λευκών Ρώσων, χωρίς όμως ακόμη να τους έχουν καταβάλει πλήρως και χωρίς ο κίνδυνος να έχει παρέλθει. Ιδιαίτερη σημασία έχει όμως το ότι στο έδαφος της Ρωσίας βρίσκονται σε εξέλιξη έξι στρατιωτικές επιχειρήσεις της Αντάντ, σε συνεργασία με Λευκούς ή με εθνικές ομάδες που επαναδιεκδικούν την ανεξαρτησία τους από τη Ρωσία. Η γεωγραφική κατανομή των επεμβάσεων αυτών έχει ιδιαίτερη σημασία: πρόκειται για τις επιχειρήσεις στη Βόρεια Ρωσία (στη Λευκή Θάλασσα – περιοχή Αρχαγγέλου), στη Βαλτική Θάλασσα, στη Νότια Ρωσία και Ουκρανία (στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας), στη λεγόμενη «Θαλάσσια Επαρχία» (περιοχή του Βλαδιβοστόκ), στον Καύκασο και τέλος στην Κασπία Θάλασσα. Είναι σαφές ότι με εξαίρεση την Κασπία Θάλασσα, το σύνολο των εχθρικών επεμβάσεων λαμβάνουν χώρα σε παράλιες περιοχές όπου η Αντάντ μπορεί να εκμεταλλευτεί την ναυτική της ισχύ. Από τις περιοχές αυτές η πλέον κρίσιμη είναι, μαζί με τη Βαλτική, η  περιοχή της Μαύρης Θάλασσας.

Η Μαύρη Θάλασσα είναι η πλέον σημαντική από τις περιοχές αυτές γιατί είναι νότια, επηρεαζόμενη πολύ λιγότερο από τις χειμερινές συνθήκες, και, σε αντίθεση με τη Βαλτική, εκθέτει μια ευρύτατη παράλια ζώνη σε εχθρικές ενέργειες. Επιπλέον, αποτελεί την άμεση πρόσβαση (και πύλη εξόδου) τόσο για τα πλούσια ορυκτά όσο και για τα πλούσια πετρέλαια του Καυκάσου. Το ευάλωτο της ευρείας αυτής περιοχής δεν καθίστατο προφανές μόνον από την – σε εξέλιξη τότε – γαλλοβρετανική επέμβαση στη Μεσημβρινή Ρωσία, αλλά επιτείνοταν εντονότατα από τη μνήμη του Κριμαϊκού Πολέμου (που είχε χρονική απόσταση μόνον 65 ετών από την υπ’ όψιν περίοδο) κατά τον οποίον οι γαλλικές και οι βρετανικές δυνάμεις, σε συνεργασία με τις οθωμανικές, είχαν και πάλι διεξαγάγει μεγάλης κλίμακας επιχειρήσεις στην Κριμαϊκή εκμεταλλευόμενες τη ναυτική τους υπεροχή.

Καθώς η Σοβιετική Ρωσία δεν διαθέτει ναυτικές δυνάμεις και γνωρίζει ότι η ικανοποιητική αντιμετώπιση της βρετανικής ναυτικής ισχύος είναι ανέφικτη, αντιλαμβάνεται χωρίς αμφιβολίες ότι το κλειδί για την ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας είναι η κατοχή των Στενών από μια φιλική προς αυτή δύναμη που να αποτρέπει την ελεύθερη διέλευση από τους πολεμικούς στόλους των εχθρικών ναυτικών δυνάμεων, με πρώτη απ΄όλες τη Βρετανία. Υπό το πρίσμα αυτό, η προσωρινή κατοχή των Στενών των Δαρδανελλίων από τη Βρετανία και όλες οι πιθανές προοπτικές εξέλιξης της κατοχής αυτής κατά το 1919 και το 1920 (είτε τύποις σε «Ουδέτερη Ζώνη» υπό τον βρετανικό έλεγχο, είτε μεταβίβαση της σε ελληνικό – και άρα, εμμέσως σε βρετανικό έλεγχο) είναι αντίθετες με ζωτικά συμφέροντα ασφαλείας της Σοβιετικής Ρωσίας. Συνεπώς, η υποστήριξη της προς τη μόνη δύναμη που επιδιώκει να αποτρέψει τον άμεσο ή έμμεσο βρετανικό έλεγχο επί των Στενών αποτελεί σχεδόν νομοτελειακή στρατηγική επιλογή γι΄αυτήν.

Η παρουσία του Ελληνικού Στρατού στη Μικρά Ασία προκαλεί ανησυχία στη Σοβιετική Ρωσία για τους ίδιους, πρακτικά, λόγους. Η Ελλάς, ο Ελληνικός Στρατός και το Βασιλικό Ναυτικό έχουν καταχωρηθεί στη σοβιετική συνείδηση ως εξαρτήματα της βρετανικής υψηλής στρατηγικής. Ως εκ τούτου, η είσοδός τους στη Μικρά Ασία, και μάλιστα στην εγγύς περιοχή των Δαρδανελλίων, δε μπορεί να γίνει αντιληπτή παρά μόνον ως εδραίωση του βρετανικού ελέγχου επί των Στενών, κι ακόμη περισσότερο ως ένα πολύ επικίνδυνο και ισχυρό στρατιωτικό εργαλείο στα χέρια τους. Δεν πρέπει κανείς να ξεχνά ότι το 1919 και το 1920 (οπότε και κατ΄ουσίας διαμορφώνεται η σοβιετική αντίληψη για την πολιτική της), ο ΕΣ είναι ένας από τους λίγους (αν όχι ο μόνος) ισχυρός κι ετοιμοπόλεμος στρατός της Εγγύς Ανατολής, και ότι η Σοβιετική Ένωση ανησυχεί ακόμη και για την άμεση εδαφική της ασφάλεια. Αν σε κάποιον φαίνονται υπερβολικές οι αποστάσεις και οι κλίμακες για να δικαιολογήσουν το φόβο αυτό, δεν έχει παρά να θυμηθεί ότι οι απόστάσεις που από την Αθήνα μπορεί να φαίνονται μεγάλες, από τη Μόσχα φαίνονται πολύ μικρές, ότι όχι μόνον η Εκστρατεία στη Μεσημβρινή Ρωσία αλλά και ο Κριμαϊκός Πόλεμος, 65 έτη νωρίτερα, είχε διεξαχθεί με δυνάμεις μικρότερες σε αποστάσεις πολύ μεγαλύτερες, και ότι ο ΕΣ είχε ήδη επιχειρήσει με δύο μεραρχίες στη Νότια Ρωσία.

Ο κομισάριος (επίτροπος) των Εξωτερικών Υποθέσεων της Σοβιετικής Ρωσίας Γεώργιος Τσιτσέριν.

Ο κομισάριος (επίτροπος) των Εξωτερικών Υποθέσεων της Σοβιετικής Ρωσίας Γεώργιος Τσιτσέριν.

Πράγματι, με την υπογραφή της ανακωχής του Μούδρου η Πράβδα εξέφρασε στις 9 Νοεμβρίου τον φόβο ότι αυτή θα σημάνει την έναρξη μιας συμμαχικής επίθεσης εναντίον της Ρωσίας μέσω της Ανατολίας, καθοδηγούμενης από τη Βρετανία. Στις 24 Δεκεμβρίου του 1919, πριν καν την έναρξη της Διάσκεψης των Παρισίων, ο σοβιετικός κομισάριος των εξωτερικών υποθέσεων Τσιτσέριν δήλωνε ότι οι Έλληνες θα προσπαθούσαν να δημιουργήσουν ένα Μεγάλο Αρμενο-βυζαντινό κράτος στην ανατολική και βόρεια Ανατολία» που θα αποσκοπούσε στο να διατηρήσει «ένα προπύργιο με άσβεστη τη φλόγα του καπιταλισμού στα σύνορα της Σοβιετικής Ρωσίας».

Η νεοσύστατη Δημοκρατεία της Αρμενίας, το ένα από τα τρία κράτη (μαζί με τη Γεωργία και το Αζερμπαϊζάν) που διαχώριζαν γεωγραφικά την Σοβιετική Ρωσία από την Κεμαλική Τουρκία, ήταν ένας επιπλέον κρίσιμος παράγοντας που καθόρισε τη διάθεση της Σοβιετικής Ρωσίας να ταχθεί με την Κεμαλική Τουρκία. Η Δημοκρατία της Αρμενίας είχε ιδρυθεί ως ανεξάρτητο κράτος με την έναρξη της Οκτωβριανής Επανάστασης, και παρ΄όλο που η κεντρική πολιτική δύναμη (οι «Ντασνάκ») ήταν σοσιαλιστικών αντιλήψεων, ήταν ταυτόχρονα εθνικιστική, ενώ οι πρόσφατες μαζικές σφαγές από τους τούρκους έθεταν την εθνική επιβίωση σε πολύ πιο άμεση προτεραιότητα από κοσμοθεωρητικές αναζητήσεις. Η Δημοκρατία της Αρμενίας εκλαμβανόταν ως θανάσιμη και κοινή απειλή και για τα δύο ενδιαφερόμενα μέρη. Καθώς ήταν ένας από τους ελάσσονες νικητές του Α΄Παγκοσμίου, ανέμενε εύνοια στην μεταπολεμική διευθέτηση και έμπρακτη βοήθεια από της μεγάλες νικήτριες δυνάμεις. Από την πλευρά των σοβιετικών η Αρμενία ήταν ένα εξαιρετικά επικίνδυνο δυτικό προπύργιο στον πάντα ανήσυχο Καύκασο, ενώ από την πλευρά των τούρκων ήταν ένας θανάσιμος αντίπαλος που έτρεφε εξαιρετικό μίσος εναντίον τους εξ αιτίας της γενοκτονίας που είχε μόλις προηγηθεί, είχε αρκετά μεγάλο πληθυσμό (εν πολλοίς προσφυγικό) ώστε να αποτελεί υπολογίσιμο αντίπαλο, είχε ιστορικές αξιώσεις και έμπρακτα ερείσματα σε μεγάλες εκτάσεις της Ανατολίας (την ιστορική «Δυτική Αρμενία» που έφτανε μέχρι τον Πόντο και νοτιότερα, ενώ το κράτος βρισκόταν στην ιστορική «Ανατολική Αρμενία») και συνόρευε με μία δεύτερη, εξαιρετικά ανήσυχη κι επικίνδυνη περιοχή, τον ελληνικό Πόντο, με πληθυσμιακό στοιχείο που είχε σχετική θρησκευτική συνάφεια. Ο αρμενικός κίνδυνος επενεργούσε στρατηγικά ως βασικός παράγοντας στην τουρκοσοβιετική προσέγγιση.

Αυτό δε σημαίνει ότι οι τουρκο-σοβιετικές σχέσεις ήταν αυτομάτως φιλικές ή ανέφελες. Πέραν του κοινού γεωπολιτικού συμφέροντος έναντι των δυτικών χωρών, οι σοβιετικοί είχαν τον ιστορικό και πάντοτε παρόντα ανταγωνισμό στην περιοχή του Καυκάσου, ανταγωνισμό που αφορούσε τόσο την κατοχή εδαφών όσο και τον πολιτικό έλεγχο και επιρροή επί των λιγότερο ή περισσότερο αυτόνομων πολιτικών οντοτήτων της περιοχής. Πρέπει να επισημανθεί ότι ήδη την εποχή εκείνη ο Καύκασος είχε ιδιαίτερη οικονομική σημασία για τη Ρωσία (σημασία που διατήρησε πολύ αργότερα, και εν πολλοίς διατηρεί μέχρι σήμερα) εξ αιτίας της αφθονίας ορυκτών πρώτων υλών καθώς και του αναδυόμενου μαύρου χρυσού της εποχής, του πετρελαίου. Καθώς οι μπολσεβίκοι είχαν απόλυτη ανάγκη από τις προσόδους από την εξαγωγή των πρώτων αυτών υλών για την άμεση επιβίωση του καθεστώτος, ο Καύκασος καθίστατο γι΄αυτούς ζωτικός χώρος. Κατά την περίοδο που εξετάζεται ο Καύκασος ήταν ταυτόχρονα εξόχως προβληματική περιοχή για τη Σοβιετική Ρωσία η οποία δίνει σφοδρές μάχες με τους – επίσης άρτι απελευθερωμένους – Πολωνούς και εναντίον του Λευκού στρατηγού Βραγκέλ, μάχες οι οποίες έχουν απορροφήσει το μεγαλύτερο μέρος των στρατιωτικών της δυνάμεων, ενώ στην περιοχή αυτή ο  στρατός της οθωμανικής αυτοκρατορίας είναι ο λιγότερο καταπονημένος, με το υψηλότερο φρόνημα (καθώς ήταν νικητής κατά την τελευταία φάση του πολέμου) και είναι ο λιγότερο εκτεθειμένος στον έλεγχο των νικητριών δυνάμεων. Στον Καύκασο εκκρεμεί ο καθορισμός του status quo και των περιοχών ελέγχου – με ιδιαίτερο έπαθλο το λιμάνι του Μπατούμι, λιμένα στον τερματικό σταθμό της σιδηροδρομικής γραμμής και του πετρελαιαγωγού του Μπακού και βασικής πύλης εξαγωγής του ορυκτού και πετρελαϊκού πλούτου του Καυκάσου – status quo που πρέπει να καθοριστεί προκειμένου να προχωρήσει η σύγκλιση των δύο πλευρών. Ο ακριβής καθορισμός των ζωνών κατοχής στον Καύκασο θα αποτελέσει ένα σημείο τριβής μεταξύ των δύο πλευρών που θα καθυστερήσει την πλήρη στρατηγική σύγκλιση. Δυστυχώς, η de facto λύση του προβλήματος αυτού θα σημειωθεί σχεδόν ταυτόχρονα με την ελληνική εξόρμηση προς τα ανατολικά, στις αρχές του 1921.

Η Πολιτική Πτυχή                                                    

Πέραν της άμεσης γεωπολιτικής αντίληψης για την αντιμετώπιση της Μικρασιατικής Εκστρατείας, η προσέγγιση της Μόσχας στο ζήτημα επηρεάστηκε εξ ίσου από την κλασική πολιτική αντίληψη ισχύος κι εξισορροπήσεων στο διεθνές πολιτικό σύστημα που αποτελεί και την παράδοση αιώνων της διεθνούς πολιτικής.

Η ένταξη της Σοβιετικής Ρωσίας στο στρατόπεδο των «ατελώς ηττημένων» του Α’ ΠΠ την οδήγησε φυσιολογικά σε εκείνα τα μέρη που επεδίωξαν την άμβλυνση των αποτελεσμάτων της ήττας και την εξισορρόπησης της ισχύος και της επιρροής των νικητών.

Οι τρεις μεγάλοι ηττημένοι του Α’ ΠΠ υπήρξαν – με τον έναν ή άλλο τρόπο – η Γερμανική Αυτοκρατορία, η Ρωσική Αυτοκρατορία και η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι δύο τελευταίες δεν κατανικήθηκαν συντριπτικά, αλλά ακόμη και στη Γερμανία, μετά την αρχική συντριπτική στρατιωτική επικράτηση, δεν επιβλήθηκε το είδος του ασφυκτικού εσωτερικού πολιτικού ελέγχου που επιβλήθηκε στους ηττημένους του επομένου παγκοσμίου πολέμου. Το αποτέλεσμα ήταν να διατηρήσουν μεταπολεμικά και οι τρεις χώρες την πολιτική τους αυτονομία. Ο συνδυασμός της σκληρής πίεσης που οι νικητές άσκησαν σε καθεμία από τις τρεις χώρες, μαζί με την αυτονομία που αυτές διατήρησαν τις οδήγησαν να επιδιώξουν:

  1. να ανατρέψουν το αποτέλεσμα της πολεμικής τους ήττας στο βαθμό που αυτό ήταν δυνατόν, και
  2. να επανενταχθούν στο διεθνές σύστημα ως νόμιμοι και ενισχυμένοι πόλοι του.
Η υπογραφή της τουρκο-σοβιετικής "Συνθήκης Ειρήνης και Αδερφοσύνης" στις 16 Μαρτίου 1921

Η υπογραφή της τουρκο-σοβιετικής «Συνθήκης Ειρήνης και Αδερφοσύνης» στις 16 Μαρτίου 1921

Η πρώτη επιδίωξη ήταν αυτή που ώθησε τις τρεις χώρες πολύ γρήγορα στην ανάπτυξη στενών σχέσεων μεταξύ τους, και μάλιστα, σε κάποιο βαθμό, μέσω κοινών διεργασιών.

Πράγματι, για τη Σοβιετική Ρωσία που ήταν παρίας του διεθνούς συστήματος, οι έτεροι δύο παρίες, η Γερμανία και η Κεμαλική Τουρκία, ήταν σχεδόν αυτονόητες επιλογές για τη σύμπηξη συμμαχίας παρά το πολιτικό και ιδεολογικό χάσμα που τις χώριζε. Η υπογραφή της τουρκο-σοβιετικής «Συνθήκης Φιλίας και Αδερφοσύνης» στις 16 Μαρτίου 1921 (ν.ημ.), ταυτόχρονα με την πρώτη μεγάλη επιχείρηση του Ελληνικού Στρατού εναντίον των κεμαλικών δυνάμεων στην Κιουτάχεια (και που στο προοίμιό της επαναβεβαίωνε τη δέσμευση των δύο μερών «ενάντια στον ιμπεριαλισμό»), έγινε ταυτόχρονα με τις γερμανο-σοβιετικές ζυμώσεις μεταξύ γερμανών (συντηρητικών) αξιωματικών, επιχειρηματιών και σοβιετικών στελεχών που είχαν ξεκινήσει από παλαιότερα και τη στιγμή εκείνη επιτάθηκαν ιδιαίτερα λόγω της σοβιετικής ήττας από τον κοινό αντίπαλο, τους Πολωνούς. Οι ζυμώσεις αυτές οδήγησαν στην υπογραφή της συμφωνίας του Ραπάλλο, τον Απρίλιο του 1922, με την ίδια ακριβώς στόχευση: την αλληλοϋποστήριξη των χωρών που είχαν τεθεί στο περιθώριο του διεθνούς συστήματος. Μάλιστα, κατά παρόμοιο τρόπο, και οι δύο συνθήκες είχαν «μυστικά» παραρτήματα τα οποία περιείχαν και τη γεωπολιτική ουσία των συμφωνιών και τα οποία όλοι οι εμπλεκόμενοι ήθελαν να αποκρύψουν προκειμένου να αποφύγουν τις πιο βίαιες κι έντονες αντιδράσεις: στη μεν τουρκο-σοβιετική συμφωνία ό,τι αφορούσε την υλική και χρηματική βοήθεια που η Σοβιετική Ρωσία θα παρείχε στην Κεμαλική Τουρκία, στη δε γερμανο-σοβιετική συμφωνία ό,τι αφορούσε τη στρατιωτική (εκπαιδευτική και τεχνολογική) συνεργασία μεταξύ Ερυθρού Στρατού και της Ράιχσβερ. Ειδικά για τη Σοβιετική Ρωσία, η διάθεση να πιέσει τους δυτικούς ώστε να εξασφαλίσει τη δική της εθνική ασφάλεια ήταν μονίμως σε μια λεπτή ισορροπία με την προσπάθεια επανενταχθεί στο διεθνές σύστημα προκειμένου να εξασφαλιστεί διεθνής νομιμοποίηση (άρα μεγαλύτερη ασφάλεια) καθώς και οικονομική ανακούφιση. Η προσοχή ώστε να μην προκληθεί ρήξη με τους Δυτικούς ήταν ο λόγος που τα πιο ευαίσθητα στοιχεία των συμφωνιών έμαναν κρυφά. Αρκεί να επισημανθεί ότι την ίδια ακριβώς στιγμή που η Σοβιετική Ένωση, συμμαχόντας με την Κεμαλική Τουρκία πίεζε άμεσα τη Βρετανία (στρεφόμενη κατ’ ουσίαν εναντίον της προστατευόμενής της στην περιοχή Ελλάδος), επεδίωκε ταυτόχρονα την υπογραφή εμπορικής συμφωνίας μαζί της, συμφωνίας που τελικά υπεγράφη ταυτόχρονα με την πρώτη, στις 16 Μαρτίου του 1921. Στις 26 Φεβρουαρίου η Κεμαλική Τουρκία είχε υπογράψει συνθήκη «Ειρήνης και Αδερφοσύνης» με την Περσία και στις 28 Φεβρουαρίου με το Αφγανιστάν, ενισχύοντας σταδιακά – αν και όχι τελεσίδικα – τη διεθνή της νομιμοποίηση.

Η Βρετανία ως Κεντρικός Αντίπαλος

Στην κατανόηση της σοβιετικής πολιτικής κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία θα πρέπει κανείς να λάβει υπ’ όψιν ότι η Σοβιετική Ρωσία θεωρούσε τη Βρετανία ως τον κυριότερο αντίπαλό της στο διεθνές σύστημα, κι αυτό για δύο βασικούς λόγους: αφ΄ενός γιατί η Βρετανία θεωρούταν το προπύργιο και ο πυρήνας του καπιταλισμού, αφ΄ετέρου γιατί ήταν ο πιο επιθετικός και επικίνδυνος αντίπαλος της Ρωσίας. Η κεντρική θέση της Βρετανίας στο οικονομικό σύστημα των αρχών του 20ου αιώνα δε χρειάζεται ιδιαίτερη ανάλυση. Η αντίληψη των σοβιετικών για την επικινδυνότητα και η επιθετικότητα της, όμως, βασιζόταν επιπλέον στους εξής παράγοντες:

  1. Ήδη, πριν από την πτώση του Τσαρικού καθεστώτος, και κατά μείζονα λόγο μετά από αυτήν, οι βρετανικές υπηρεσίες ήταν αυτές που είχαν τη μεγαλύτερη διείσδυση στη Ρωσία και αυτές που περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη επεδίωκαν ενεργό (κι εχθρική) παρέμβαση στο εσωτερικό της χώρας
  2. Η Βρετανία αποτελούσε για τη Ρωσία την πιο ενεργητική κι επικίνδυνη (αν και υπερτιμημένη) στρατιωτική δύναμη, ακριβώς λόγω της σύνθεσης των δυνάμεών της: μεγάλη ναυτική δύναμη η οποία είχε τη δυνατότητα να μεταφέρει το θέατρο των επιχειρήσεων σε όποιο σημείο της ρωσικής περιμέτρου επιθυμούσε, βασιζόμενη στο ισχυρό ναυτικό, σε ένα πυρήνα σκληρών και αξιόπιστων μητροπολιτικών μονάδων καθώς και σε μια μικρότερης μαχητικής αξίας αλλά σημαντικής μάζας αποικιακών δυνάμεων
  3. Η Βρετανία είχε, κατά την περίοδο εκείνη, άμεση πρόσβαση τόσο στο «μαλακό υπογάστριο» της Ρωσίας, τα παράλια της Μαύρης Θάλασσας, όσο και σε όλο το νότιο μέρης της Ρωσίας που βρίσκεται στην Κεντρική Ασία. Σε αυτή την τελευταία περιοχή διεξαγόταν για έναν αιώνα το «Μεγάλο Παιγνίδι», ο στρατηγικός ανταγωνισμός (και σύγκρουση) μεταξύ Τσαρικής Ρωσίας και Μεγάλης Βρετανίας για τον έλεγχο της περιοχής. Στην περιοχή αυτή η Βρετανία διατηρούσε ισχυρά ερείσματα, ευχέρεια κίνησης, διαθέσιμες δυνάμεις και σημαντικότατη επιρροή. Η ευχέρεια με την οποία περί το τέλος του Α’ ΠΠ έφτασε στην περιοχή του Καυκάσου σημαντική βρετανική δύναμη (η «Δύναμη Ντάνστερ» – Dunsterforce[iii]) προερχόμενη όχι από τη Μαύρη Θάλασσα αλλά από την Περσία, με σκοπό να πολεμήσει τους τούρκους και τους γερμανούς αλλά και να υποστηρίξει τα βρετανικά συμφέροντα (εξ αφορμής των αρμενικών διεκδικήσεων) είναι ενδεικτική των βρετανικών δυνατοτήτων στην περιοχή. Η Δύναμη Ντάνστερ, που περί τα τέλη του 1918 αντιμετώπισε τόσο τουρκικές δυνάμεις όσο και δυνάμεις Μπολσεβίκων και που παρέμεινε στην περιοχή μέχρι το τέλος του 1918 οπότε κι επαναπατρίστηκε, δεν επαρκούσε για να αποτελέσει αποφασιστική απειλή κατά της σοβιετικής κυριαρχίας στον Καύκασο. Υπενθύμιζε, όμως, στους Σοβιετικούς πόσο εύκολο ήταν για τους Βρετανούς να προσεγγίσουν την περιοχή του Καυκάσου. Η παρουσία από τα μέσα του 1919 των κατά πολύ ισχυρότερων και πιο αξιόμαχων ελληνικών δυνάμεων στη Σμύρνη, δηλαδή σε απόσταση παρόμοια με αυτή που διέσχισαν τα βρετανικά στρατεύματα για να βρεθούν στην περιοχή, ασφαλώς και δεν ενέπνεε ασφάλεια στη σοβιετική ηγεσία, παρά το ρεαλιστικά ανέφικτο μιας τέτοιας απειλής.

Λαμβάνοντας υπ΄όψιν ότι ο Βενιζέλος είχε υιοθετήσει ως βασική πολιτική στρατηγική του, ήδη πριν από τον Α΄ΠΠ, τη σύμπλευση με τη Μεγάλη Βρετανία και την εξυπηρέτηση των στρατηγικών της επιδιώξεων προκειμένου να εξυπηρετηθούν τα ελληνικά, είναι εύκολο να κατανοήσει κανείς την αποφασιστικότητα με την οποία οι σοβιετικοί στράφηκαν προς τους Τούρκους προκειμένου να εξουδετερώσουν μια πραγματική ή εικαζόμενη απειλή στην ασφάλειά τους.

Τα Γεγονότα

Οι Επαφές και η Συνεννόηση

Η αρχική διάθεση της Σοβιετικής Ένωσης για συνεργασία και υποστήριξη της αρχόμενης τουρκικής αντίστασης το 1919 εκφράστηκε μέσα από δύο διαφορετικούς διαύλους.

Ο πρώτος δίαυλος υπήρξαν οι τούρκοι κομμουνιστές του Μουσταφά Σουμπχί που είχαν φτάσει στη Μικρασία από την Κριμαία τον Μάιο του ’19. Οι κομμουνιστές αυτοί, μόλις αφιχθέντες από τη Σοβιετική Ρωσία και απολύτως ελεγχόμενοι από τους Ρώσους Μπολσεβίκους έχουν συναντήσεις με τον Κεμάλ αμέσως μετά την αποβίβασή του στη Σαμψούντα, στις 19 Μαΐου, και την έναρξη της εθνικιστικής του εκστρατείας. Η διάθεση της τουρκικής κομμουνιστικής οργάνωσης για συνεργασία με τον Κεμάλ είναι υψηλή και εκφράζεται ενεργά καθ΄όλο του 1919, εν αναμονή των ζυμώσεων στο εσωτερικό της τουρκικής εθνικιστικής μερίδας, καθώς και της αποκρυστάλλωσης της κεμαλικής στάσης απέναντί τους.

Ο Εμβέρ Πασάς (İsmail Enver Paşa), ηγετικό στέλεχος των Νεοτούρκων και ντε φάκτο ηγέτης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατά τον Α΄ΠΠ

Ο Εμβέρ Πασάς (İsmail Enver Paşa), ηγετικό στέλεχος των Νεοτούρκων και ντε φάκτο ηγέτης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατά τον Α΄ΠΠ

Ο δεύτερος, λιγότερο γνωστός αλλά εξ ίσου σημαντικός δίαυλος επικοινωνίας υπήρξε ο αυτοεξόριστος Εμβέρ Πασάς. Ο πρώην ντε φάκτο ηγέτης της Οθωμανικής Τουρκίας κατά τον Α΄ΠΠ με τη λήξη του είχε διαφύγει από την Κωνσταντινούπολη μαζί με επτά άλλα κορυφαία στελέχη του Κομιτάτου επιβιβαζόμενος σε γερμανικό υποβρύχιο που τον μετέφερε στην Οδησσό και πριν το τέλος του 1918 είχε φτάσει στο Βερολίνο. Ο Εμβέρ πασάς, που κατά την πρώτη μεταπολεμική φάση παρέμενε άνθρωπος εξαιρετικής επιρροής στο χώρο του Κομιτάτου, ξεκίνησε συνομιλίες στη Γερμανία με το φυλακισμένο σοβιετικό μπολσεβίκο Καρλ Ράντεκ[iv] (που λίγο μετά την συντριβή των Σπαρτακιστών είχε αναγνωριστεί από τους γερμανούς ως ο ντε φάκτο εκπρόσωπος της Σοβιετικής Ρωσίας στη Γερμανία)  καθώς και υψηλόβαθμους γερμανούς αξιωματικούς σχετικά με τη σύμπηξη Γερμανο-σοβιετο-τουρκικής συμμαχίας εναντίον της νικήτριας Εγκάρδιας Συνεννόησης. Η ανάθεση της ηγεσίας του μεταπολεμικού γερμανικού στρατού στον φον Σέεκτ, που από το 1917 μέχρι το τέλος του πολέμου εκτελούσε χρέη επιτελάρχη του οθωμανικού στρατού (και του Εμβέρ) και ο οποίος ήταν θιασώτης της γερμανοσοβιετικής προσέγγισης, έδωσε ακόμη μεγαλύτερη ώθηση στην προσπάθειά του. Τον Ιούλιο του 1920  ο Εμβέρ βρεθηκε στη Μόσχα ως απεσταλμένος του Σέεκτ, όπου συνέχισε τις επαφές με την ίδια επιδίωξη. Τον Οκτώβριο του ιδίου έτους επιστρέφει από τη Μόσχα εφοδιασμένος με σημαντικό χρηματικό ποσό προκειμένου να ενισχύσει την τουρκική αντίσταση.

Στο σημείο αυτό πρέπει να σημειωθεί ότι ειδικά κατά την αρχική φάση της της τουρκικής αντίστασης, η γερμανική βοήθεια – προερχόμενη πάντα δια μέσου σοβιετικών διαύλων – φαίνεται ότι έπαιξε ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην ενίσχυσή της. Τα απομνημονεύματα τούρκων πολιτικών πρωταγωνιστών της εποχής κάνουν επίμονες, αν και ασαφείς και συχνά αντιφατικές, αναφορές σε αυτήν, τονίζοντας την κεντρική της σημασία (ακόμη και ψυχολογική) κατά την πρώτη φάση της τουρκικής αντίστασης. Στα μέσα του Ιουλίου του 1920 φαίνεται ότι οι Γερμανοί είναι έτοιμοι να ξεκινήσουν την αποστολή πολεμικού υλικού στην Τουρκία μέσω Σοβιετικής Ρωσίας, και θέτουν ως λιμένα διεκπεραίωσης του υλικού αυτόν της Τραπεζούντας. Την ίδια περίοδο οι Βρετανοί φαίνεται να έχουν ισχυρές υποψίες αλλά καμία συγκεκριμένη πληροφορία σχετικά με τον αποκαθιστάμενο σύνδεσμο μεταξύ των τριών χωρών.

Η πρώτη επίσημη επαφή μεταξύ των δύο μερών έγινε με την επιστολή που απήυθυνε ο Μουσταφά Κεμάλ στις 26 Απριλίου του 1920 με την οποία καλούσε τη Σοβιετική Ρωσία να αναγνωρίσει την κυβέρνησή του και να τον βοηθήσει να εκδιώξει τις δυτικές δυνάμεις από την τουρκική επικράτειά. Εξειδίκευε ζητώντας εξοπλισμό, εφόδια και χρήματα, καθώς και βοήθεια προκειμένου να σπάσει το φράγμα της Αρμενίας και της Γεωργίας που η Εγκάρδια Συμμαχία είχε υψώσει μεταξύ των δύο χωρών. Η επιστολή έφτασε στη Μόσχα την 1η Ιουνίου. Η απάντηση του Τσιτσέριν, κατόπιν υποδείξεως του Λένιν, δόθηκε δύο ημέρες αργότερα. Η σοβιετική πλευρά καλωσόριζε θερμά το νέο τουρκικό κράτος, καλώντας σε αποκατάστση διπλωματικών σχέσεων και συμφωνώντας επί της αρχής σε συναργασία αλλά αποφεύγοντας προσεκτικά να απαντήσει στα συγκεκριμένα θέματα που είχε θέσει ο Κεμάλ. Στην απάντησή του ο Κεμάλ έκανε πάλι νύξη για τη διευθέτηση των συνόρων και ταυτόχρονα ενημέρωνε ότι ο υπουργός εξωτερικών είχε ήδη αναχωρήσει για τη Μόσχα.

Ο τούρκος Υπουργός Εξωτερικων το καλοκαιρι του 1921, κιρκάσιος (και πιο συγκεκριμένα οσέτιος) Μπεκίρ Σαμί (Bekir Sami Kunduh)

Ο τούρκος Υπουργός Εξωτερικων το καλοκαιρι του 1921, κιρκάσιος (και πιο συγκεκριμένα οσέτιος) Μπεκίρ Σαμί (Bekir Sami Kunduh)

Ο τούρκος υπουργός εξωτερικών Μπεκίρ Σαμί αφίχθη στη Μόσχα στις 19 Ιουλίου του 1920 , συνοδευόμενος από τον υπουργό οικονομικών Γιουσούφ Κεμάλ. Οι διαφορές για το εδαφικό καθεστώς στον Καύκασο καθιστούν αρχικά τις διαπραγματεύσεις ψυχρές, με βασική διαφωνία την τύχη της Αρμενίας, ενώ οι σοβιετικοί, για λόγους τακτικής παγώνουν διπλωματικά τις συζητήσεις μέχρι να υπογραφεί η Συνθήκη των Σεβρών προκειμένου η τουρκική πλευρά να αισθανθεί πιο αδύνατη. Η τουρκική πλευρά ζήτησε αρχικά μία επιθετική-αμυντική στρατιωτική συμμαχία. Ο Τσιτσέριν το απέρριψε άμεσα και κατηγορηματικά λέγοντας ότι η Σ.Ρ μπορεί να παράσχει περιορισμένη πολιτική, στρατιωτική και οικονομική υποστήριξη αλλά δε μπορεί να δεσμευτεί σε στρατιωτική συμμαχία με ό,τι αυτό σημαίνει. Χαρακτηριστική της αρχικής δυσπιστίας ήταν ότι ο Μπεκίρ Σαμί εξέφρασε ευθέως την υποψία ότι η Μόσχα ήταν έτοιμη να θυσιάσει την Τουρκία προκειμένου να επιτύχει την υπογραφή συνθήκης με τη Βρετανία, σημείο στο οποίο ο Τσιτσέριν ανταπάντησε διατυπώνοντας την υποψία ότι η Τουρκία είναι διατεθειμένη να θυσιάσει τη Ρωσία προκειμένου να επιτύχει την υπογραφή συνθήκης με τη Γαλλία. Οι υποψίες και των δύο πλευρών βασίζονταν στις πληροφορίες τους για τις εξελισσόμενες παράλληλες διαπραγματεύσεις τους. Τελικώς οι συνομιλίες απέδωσαν κάποιους καρπούς που στις 20 Αυγούστου οδήγησαν στη μονογραφή (αλλά όχι υπογραφή) του σχεδίου συνθήκης φιλίας μεταξύ των δύο χωρών. Το σχέδιο προέβλεπε την αμοιβαία αναγνώριση, την ακύρωση παρωχημένων διμερών συμφωνιών, τη μη αναγνώριση τετελεσμένων που επιχειρείτο να επιβληθούν βιαίως στα δύο μέρη από τρίτους, την αποδοχή εκ μέρους των σοβιετικών των τουρκικών συνόρων όπως τα καθόριζε το Εθνικό Σύμφωνο, τη μελλοντική διευθέτηση του καθεστώτος των Στενών με μέριμνα για τα συμφέροντα ασφαλείας των δύο πλευρών καθώς και την αμοιβαία ενημέρωση σχετικά με διαπραγματεύσεις που κάθε μέρος θα έκανε μελλοντικά με τρίτους. Η συμφωνία αυτή όμως δεν υπεγράφη γιατί τα δύο μέρη εξακολουθούσαν να διαφωνούν εντονότατα σχετικά με την Αρμενία.

Πέραν του καθεστώτος της Αρμενίας, εκ μέρους της τουρκικής πλευράς η διαφαινόμενη συνεργασία ως ένα βαθμό καθυστέρησε εξ αιτίας της δυσπιστίας και της ανησυχίας που δημιούργησε στην κεμαλική ηγεσία τη δραστηριότητα των τούρκων κομμουνιστών στην Ανατολία. Για τη δράση τους χρησιμοποίησαν δύο οργανωτικά σχήματα. Το πρώτο σχήμα ήταν, προφανώς, το Κομμουνιστικό Κόμμα Τουρκίας, μέλος της Τρίτης Διεθνούς. Όμως ιδιαίτερα ανησυχητική στάθηκε η δημιουργία της «Ένωσης του Πράσινου Στρατού» (Yeşil Ordu Cemiyeti), μιας οργάνωσης που ιδρύθηκε την άνοιξη του 1920 και κατευθυνόταν από στελέχη του τουρκικού κομμουνιστικού κόμματος προκειμένου να επιτύχουν μεγαλύτερη διείσδυση στο συντηρητικό μουσουλμανικό πληθυσμό της Ανατολίας. Η «Ένωση του Πράσινου Στρατού», η οποία ίδρυσε πολιτική πτέρυγα με το όνομα «Λαϊκή Ομάδα» η οποία συμμετείχε στη «Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση» της Άγκυρας, υιοθέτησε μια ισλαμιστική και ταυτόχρονα αντι-καπιταλιστική, αντι-αποικιοκρατική και αντι-μιλιταριστική ρητορική. Οι αρχικά φιλικές σχέσεις με το κεμαλικό καθεστώς άλλαξαν άρδην όταν το θέρος του 1920 στην Ένωση προσχώρησε ο Κιρκάσιος Ετέμ, που μέχρι τότε έφερε το κύριο βάρος των ανταρτικών επιχειρήσεων εναντίον των ελληνικών δυνάμεων. Ο Κεμάλ, που ήταν ήδη εξαιρετικά ανήσυχος έναντι του Ετέμ εξ αιτίας της ισχύος που είχε και της φήμης που έχαιρε, ανησύχησε ακόμη περισσότερο από την ένταξη του σε έναν πολιτικό χώρο και τις πιθανές προεκτάσεις που θα μπορούσε να έχει μία τέτοια εξέλιξη.

Το πρόβλημα της Αρμενίας ουσιαστικά επιλύθηκε από τα γεγονότα του φθινοπώρου του ’20. Οι Αρμένιοι, εμπνεόμενοι από την Συνθήκη των Σεβρών εισέβαλαν στην (κατεχόμενη) δυτική Αρμενία. Οι τούρκοι άδραξαν την ευκαιρία και εκμεταλλεύομενοι τη στρατιωτική τους ισχύ στην περιοχή αντεπετέθησαν αποφασιστικά, εκδιώκοντας τους Αρμένιους από την περιοχή και προχωρώντας απειλητικά προς τα ανατολικά. Οι σοβιετικοί – που τη στιγμή εκείνη είχαν εξαιρετικά αδύναμες στρατιωτικές δυνάμεις στον Καύκασο – προσφέρθηκαν να διαμεσολαβήσουν, πρόταση που οι Αρμένιοι, εγκαταλελειμένοι τόσο από τη Δύση όσο και από τους σοβιετικούς, αποδέχτηκαν. Μετά από μια διαδοχή πολύπλοκων εξελίξεων, το αποτέλεσμα ήταν οι Τούρκοι να καταλάβουν το μεγαλύτερο μέρος της Αρμενίας, οι σοβιετικοί το υπόλοιπο, η άμεση εδαφική επικοινωνία των δύο μερών να αποκατασταθεί και το φθινόπωρο του ’20 το θέμα της Αρμενίας ως αιτία τριβής τουρκο-σοβιετικής τριβής να εκλείψει.

Έχοντας εξασφαλίσει την επαφή με τη Σοβιετική Ρωσία, ο Κεμάλ απαλλάχτηκε και από τις δύο ενοχλητικές παρουσίες στο εσωτερικό της Τουρκίας. Αφ΄ενός προς το τέλος του 1920 συγκρούστηκε ανοικτά με τον Ετέμ που αρνήθηκε να προσχωρήσει στις τακτικές κεμαλικές στρατιωτικές δυνάμεις, αφ’ ετέρου στις αρχές του 1921 δολοφόνησε – με «διακριτικότητα» όλη την ηγεσία του ΤΚΚ, τερματίζοντας την απειλή που μπορεί να συνιστούσαν. Ενδιαφέρον είναι το σκεπτικό του Κεμάλ, που διατυπώθηκε σε επιστολή του προς τον Καραμπεκίρ, ότι η εξουδετέρωση του ΤΚΚ ήταν κρίσιμη προϋπόθεση για την εξασφάλιση της σοβιετικής συμμαχίας, αφού οι σοβιετικοί θα υποστήριζαν τους κεμαλικούς κατ΄αποκλειστικότητα μόνον εάν ήταν πεπεισμένοι ότι δεν υπήρχε προοπτική για το ΤΚΚ.
Διαπραγματεύσεις στη Μόσχα: αριστερά οι αντιπρόσωποι της τουρκικής πλευράς, όπου στην κεντρική τριάδα διακρίνονται (απο αριστερά προς τα δεξιά) οι Ριζά Νουρ, υπουργός Παιδείας και ειδικός απεσταλμένος για τη διαπραγμάτευση, Γιουσούφ Κεμάλ, υπουργός Οικονομικών και Αλί Φουάτ, ειδικός απεσταλμένος και πρέσβυς της Τουρκιας στη Μόσχα. Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη την ημέρα της υπογραφής, 16 Μαρτιου 1921.

Διαπραγματεύσεις στη Μόσχα: αριστερά οι αντιπρόσωποι της τουρκικής πλευράς, όπου στην κεντρική τριάδα διακρίνονται (απο αριστερά προς τα δεξιά) οι Ριζά Νουρ, υπουργός Παιδείας και ειδικός απεσταλμένος για τη διαπραγμάτευση, Γιουσούφ Κεμάλ, υπουργός Οικονομικών και Αλί Φουάτ, ειδικός απεσταλμένος και πρέσβυς της Τουρκιας στη Μόσχα. Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη την ημέρα της υπογραφής, 16 Μαρτιου 1921.

Με την εσωτερική κομμουνιστική δραστηριότητα κατεσταλμένη χωρίς ιδιαίτερη αντίδραση από τη Μόσχα, κυρίως όμως με το ζήτημα του Καυκάσου λυμένο, οι δύο πλευρές είχαν πλέον σχεδόν μόνον κοινά συμφέροντα. Μετά την δολοφονία του Σουμπχί και των συνεργατών του, αναχώρησε πολυμελής τουρκική αντιπροσωπεία για τη Μόσχα. Στις 20 Ιανουαρίου του 1921 αναχώρησε από την Άγκυρα για τη Μόσχα μεγάλη τουρκική αντιπροσωπεία, αποτελούμενη από τέσσερεις διακριτές επιτροπές και με αποστολή να ολοκληρώσει την υπογραφή της συνθήκης που πέντε μήνες πριν είχε παραμείνει στις μονογραφές. Οι διαπραγματεύσεις άρχισαν στις 26 Φεβρουαρίου και ολοκληρώθηκαν με την υπογραφή της Συνθήκης Ειρήνης και Αδερφοσύνης στις 16 Μαρτίου. Η συνθήκη ουσιαστικά επικύρωνε τα όσα είχαν συμφωνηθεί κατά την προηγούμενη φάση ενώ αναγνώριζε το εδαφικό καθεστώς του Καυκάσου όπως είχε, πλέον, διαμορφωθεί. Ενδιαφέρον είναι ότι ένας από τους όρους της συνθήκης αφορούσε την υποχρέωση της κάθε πλευράς να εμποδίσει τη «διάδοση της δικής της προπαγάνδας στο έδαφος της άλλης χώρας»

Η Σοβιετική πλευρά ζήτησε τα σχετικά με την οικονομική και υλική βοήθεια προς την κεμαλική Τουρκία που θα συνόδευε τη συνθήκη και τα οποία θα καθορίζονταν στη συνέχεια, με τη συνέχιση των συνομιλιών, να παραμείνουν απόρρητα προκειμένου να μην προκαλέσει τη Μεγάλη Βρετανία. Πράγματι, την εποχή εκείνη η Σοβετική Ρωσία ακροβατούσε προκειμένου να αντιμετωπίσει τη βρετανική απειλή στην Ανατολική Μεσόγειο χωρίς όμως να έρθει σε άμεση σύγκρουση με τη Γηραιά Αλβιώνα, κι αυτό για δύο λόγους: Αφ΄ενός προκειμένου να αποφύγει την άμεση βρετανική δυναμική αντίδραση, αφ΄ετέρου προκειμένου να επιτύχει την υπογραφή της εμπορικής συμφωνίας μαζί της, συμφωνία που ήταν ήδη υπό διαπραγμάτευση. Οι σοβιετικοί απέδιδαν ιδιαίτερη σημασία στην υπογραφή της συμφωνίας γιατί αυτή αφ΄ενός αποτελούσε μια ντε φάκτο νομική αναγνώριση του νέου κράτους το οποίο τη στιγμή εκείνη παρέμενε παρίας της διεθνούς κοινότητας – και άρα υποκείμενος συνεχώς στον κινδυνο επεμβάσεων προκειμένου να «επαναφερθεί» στη νομιμότητα, αφ΄ετέρου γιατί το οικονομικό σκέλος της συμφωνίας θα αποτελούσε μια απολύτως απαραίτητη εκείνη τη στιγμή ανακούφιση της σοβιετικής οικονομίας. Το ότι η σοβιετική πλευρά ισορροπούσε ανάμεσα στους δύο αυτούς στόχους ήταν και ο λόγος που απέφυγε εξ αρχής συστηματικά το  θέμα της ανοικτής συμμαχίας ή εμφανούς συνεργασίας στην αντιμετώπιση των ελληνικών δυνάμεων στη Μικρασία.

Ο σοβετικός πολτικός και στρατιωτικός ηγέτης Μιχαήλ Φρούντζε. H σοβιετική και αργότερα η ρωσική Σχολή Πολέμου έφερε μέχρι το 1998 το όνομά του.

Ο σοβετικός πολιτικός και στρατιωτικός ηγέτης Μιχαήλ Φρούντζε. H σοβιετική και αργότερα η ρωσική Σχολή Πολέμου έφερε μέχρι το 1998 το όνομά του.

Στις 13 Δεκεμβρίου 1921 αφίχθη στην Άγκυρα ο Μιχαήλ Φρούντζε επικεφαλής «Ουκρανικής» αντιπροσωπείας. Η επίσκεψη αυτή έδωσε ιδιαίτερη ώθηση στις ήδη στενές τουρκο-σοβιετικές σχέσεις. Ο Φρούντζε απήυθυνε χαιρετισμό στη Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση, ενώ επισκέφθηκε τουρκικά στρατεύματα και παρακολούθησε ασκήσεις. Κυρίως, όμως, ο Κεμάλ επεδίωξε και αποκατέστησε σχέση ιδιαίτερης προσωπικής εμπιστοσύνης και φιλίας με τον Φρούντζε, όπως αποτυπώνεται στις υπηρεσιακές αναφορές του τελευταίου. Στις αναφορές του προς τον Τσιτσέριν ο Φρούντζε τονίζει τις ελλείψεις του τουρκικού στρατού και εισηγείται ένθερμα τη χορήγηση υλικής βοήθειας καθώς και την καταβολή της εκκρεμούς δόσης 3,5 εκ. ρουβλίων (βλ. παρακάτω). Είναι αυτή η επίσκεψη που εξασφαλίζει στον Φρούντζε τη θέση στο Μνημείο της Πολιτείας. Η επίσκεψή του λήγει στις 5 Ιανουαρίου του ’22, αφού στις 3 Ιανουαρίου έχει υπογραφεί «τουρκο-ουκρανική» συμφωνία ειρήνης.

Συμεών Αραλώφ, ηγετικό στέλεχος των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών και διακεκριμένος σοβιετικός διπλωμάτης.

Συμεών Αραλώφ.

Κατά την αναχώρησή του ο Φρούντζε συναντά τον προσερχόμενο νέο ρώσο πρέσβυ στην Άγκυρα Συμεών Αραλώφ. Ο Αραλώφ δεν είναι ένας απλός διπλωμάτης ή επαναστάτης. Ο Αραλώφ ήταν αξιωματικός πληροφοριών του τσαρικού στρατού που είχε μεταπηδήσει στους μπολσεβίκους κατά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και ήταν κεντρικό πρόσωπο των νέο-ιδρυθεισών μυστικών υπηρεσιών. Ήταν από τα ιδρυτικά στελέχη της Τσέκα, ενώ τον Οκτώβριο του 1918 ορίστηκε οργανωτής και επικεφαλής της νέας στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών, της GRU. Από τη θέση αυτή αποχώρησε το 1920 προκειμένου να αναλάβει κρίσιμες πολιτικο-στρατιωτικές αποστολές στο εξωτερικό. Μία από τις κυριότερες ήταν η τοποθέτησή του στην Άγκυρα, όπου δεν ήταν απλώς πρέσβυς αλλά ταυτόχρονα και οργανωτής και επικεφαλής του ισχυρότατου δικτύου πληροφοριών της GRU στη χώρα.

Το Ύψος της Σοβιετικής Βοήθειας

Σύμμαχοι: Στην επάνω φωτογραφία ο Κεμάλ και οι επιτελείς του συνοδεύουν σοβιετική αντιπροσωπεία στο Τσάι, στις 31 Μαρτίου 1921. Δίπλα στον Κεμάλ διακρίνεται ο ρώσος πρεσβυς Συμεών Αραλώφ (με την τραγιάσκα). Στην κάτω φωτογραφία, την επομένη ημέρα, η σοβιετική αντιπροσωπεία παρακολουθεί στρατιωτική παρέλαση στο γειτονικο Ιλγκίν μαζί με τους τούρκους επιτελείς  μετα τη λήξη άσκησης του κεμαλικου στρατού. Πίσω από τον Κεμάλ και τον Ινονού διακρίνεται με την τραγιάσκα ο Αραλώφ.

Σύμμαχοι: Στην επάνω φωτογραφία ο Κεμάλ και οι επιτελείς του συνοδεύουν σοβιετική αντιπροσωπεία στο Τσάι, στις 31 Μαρτίου 1921. Δίπλα στον Κεμάλ διακρίνεται ο ρώσος πρεσβυς Συμεών Αραλώφ (με την τραγιάσκα). Στην κάτω φωτογραφία, την επομένη ημέρα, η σοβιετική αντιπροσωπεία παρακολουθεί στρατιωτική παρέλαση στο γειτονικό Ιλγκίν μαζί με τους τούρκους επιτελείς μετά τη λήξη άσκησης του κεμαλικου στρατού. Πίσω από τον Κεμάλ και τον Ινονού διακρίνεται με την τραγιάσκα ο Αραλώφ.

Σχετικά με το ακριβές ύψος και περιεχόμενο της σοβιετικής βοήθειας υπάρχουν αρκετές διαφορετικές εκδοχές που όμως αποτελούν παραλλαγές μίας βασικής εικόνας. Καθώς δεν υπάρχει ένα μοναδικό επίσημο σοβιετικό ή τουρκικό έγγραφο που να συνοψίζει τη βοήθεια, η εικόνα σχετικά με αυτήν συντίθεται από τις διάφορες αναφορές σε αυτήν που συχνά είναι αποσπασματικές, χωρίς πάντως να υπάρχουν  αντιφάσεις ή σημαντικές διαφοροποιήσεις.

Η σοβιετική βοήθεια παρασχέθηκε σε δύο βασικές φάσεις. Η πρώτη φάση ξεκίνησε με την αρχική μονογραφή της τουρκο-σοβιετικής συμφωνίας του Αυγούστου του 1920, η οποία οδήγησε στη σύσφιξη των σχέσεων αλλά όχι και στην υπογραφή συμφωνίας εξ αιτίας του θέματος της Αρμενίας. Παρ’ όλα αυτά, οι συνομιλίες για την οικονομική και στρατιωτική ενίσχυση των κεμαλικών είχε σαν αποτέλεσμα την έναρξη της βοήθειας: τον Σεπτέμβριο του 1920 ο σοβιετικός πρόξενος στη Θεοδοσιούπολη (Ερζερούμ) Ούπμαλ-Ανγκάρσκυ μεταβίβασε στους κεμαλικούς 1 εκατομμύριο χρυσά ρούβλια και 200,6 κιλά χρυσού. Η πρώτη αυτή βοήθεια αναφέρεται και σε απομνημονεύματα τούρκων πολιτικών, πιθανόν χωρίς πρωτογενή γνώση της μεταβίβασης. Η εφεκτική στάση των σοβιετικών εξ αιτίας του θέματος της Αρμενίας κατά την αμέσως επόμενη περίοδο οδήγησε στη διακοπή της βοήθειας μέχρι τη συμφωνία του Μαρτίου του ’21.

Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, η συμφωνία για τη χρηματική και υλική βοήθεια που θα παραχωρούσε η Σοβιετική Ρωσία στην Τουρκία δεν συμπεριελήφθη στη βασική «Συνθήκη Ειρήνης και Αδερφοσύνης» του Μαρτίου του 1921 αλλά συμφωνήθηκε να καθοριστεί στις συνομιλίες που ακολούθησαν τη σύναψη της συνθήκης ώστε να παραμείνουν απόρρητες.

Είναι χαρακτηριστικό ότι εξ αρχής, ρητώς και από τις δύο πλευρές η παροχή της βοήθειας προς την Τουρκία είχε ως σκοπό τη συνέχιση του πολέμου κατά της Ελλάδος. Το αρχικό αίτημα της τουρκικής αντιπροσωπείας αφορούσε την παροχή 150 εκατομμυρίων χρυσών ρουβλίων ως χρηματική ενίσχυση. Το Υπουργείο Εξωτερικών της Σοβιετικής Ρωσίας (για την ακρίβεια, η «Λαϊκή Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων» όπως ήταν η επίσημη ονομασία, η περίφημη «Ναρκομιντέλ») χαρακτήρισε σε εσωτερικό της έγγραφο το αίτημα ως «καθαρή υπερβολή ανατολίτικης νοοτροπίας». Το ποσόν που συμφωνήθηκε ήταν ύψους 10 εκ. χρυσών ρουβλίων. Σύμφωνα με τα τα σοβιετικά, επίσης, αρχεία, η βοήθεια αυτή φαίνεται να άρχισε να παρέχεται αμέσως. Τα 5,4 εκ. χρυσά ρούβλια μεταφέρθηκαν σε τρείς δόσεις τον Απρίλιο, το Μάιο και τον Ιούνιο του ’21, ενώ προς το τέλος του 1921 μεταφέρθηκαν ακόμη 1,1 εκ. χρυσά ρούβλια. Στις 3 Μαΐου του 1922 φαίνεται να μεταφέρθηκαν ακόμη 3,5 εκ. χρυσά ρούβλια που, σύμφωνα με τις – μάλλον πιο αξιόπιστες –  σοβιετικές πηγές φαίνεται να ολοκλήρωναν την συμφωνημένη χρηματική βοήθεια. Ο υπουργός Εξωτερικών της Σοβιετικής Ρωσίας Γεώργιος Τσιτσέριν (για την ακρίβεια: ο Επίτροπος Εξωτερικών Υποθέσεων) σε έγγραφό του προς τον Στάλιν αναφέρει ότι στις 20 Σεπτεμβρίου του 1921 οι τούρκοι επέμειναν να τους παρασχεθεί ποσόν 50 εκ. χρυσά ρούβλια επιπλέον των 10 εκ. συμφωνημένων, αίτημα που δε φαίνεται να έγινε ποτέ δεκτό.

Ο πιο συστηματικός και μάλλον αξιόπιστος τουρκικός απολογισμός δε διαφέρει ουσιωδώς από την παραπάνω εικόνα. Σύμφωνα με αυτήν, τον Απρίλιο του ’21, αμέσως μετά την υπογραφή της συνθήκης, παραδόθηκαν στους τούρκους 4 εκ. χρυσά ρούβλια. Τον Μάιο και τον Ιούνιο του ’21 δόθηκαν στον τούρκο ταγματάρχη Σαφέτ (Saffet) 1,4 εκ. χρυσά ρούβλια, ενώ τον Νοέμβριο του ’21 ο στρατηγός Φρούντζε (τότε ακόμη επικεφαλής των σοβιετικών δυνάμεων στην Ουκρανία) έφερε κατά την επίσκεψή του στην Τραπεζούντα (την τραγωδία των ελλήνων κατοίκων της οποίας της οποίας αποτύπωσε γλαφυρά στο ημερολόγιό του) 1,1 εκ. χρυσά ρούβλια. Τον Μάιο του 1922 ο σοβιετικός πρέσβυς Αραλώφ έφερε μαζί του στην Άγκυρα 3,5 εκ. χρυσά ρούβλια, οπότε και του δόθηκε από τον τούρκο υπουργό οικονομικών Χασάν Φεχμί η απόδειξη της εξόφλησης των 10 εκ. χρυσών ρουβλίων.

Ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι η αποστολή μέρους της βοήθειας, και ειδικότερα μερους της δεύτερης δόσης – περί το 1 εκ. χρυσά ρούβλια – στον τούρκο ταγματάρχη Σαφφέτ προκειμένου αυτός να προμηθευτεί εξοπλισμό από τη Γερμανία επανέρχεται από όλες τις πηγές, χωρίς όμως αναφορές στο τι απέφερε η προσπάθεια αυτή.

Την ίδια εικόνα σοβιετικής βοήθειας, αν και με τα ποσά πολλαπλασιασμένα, αναφέρουν οι βρετανικές αναφορές πληροφοριών που φαίνεται να έχουν σχετική (αλλά όχι ιδιαίτερα ακριβή) πρόσβαση σε σοβιετικές πηγές. Και οι βρετανικές μυστικές αναφορές επιβεβαιώνουν την αποστολή του 1 εκ χρυσών ρουβλίων στην αρχή του θέρους του 1921 προκειμένου να αποκτηθεί γερμανικός εξοπλισμός.

Σοβιετική οικονομική βοήθεια: το σύνολο, σχεδόν, της σοβιετικής οικονομικής βοήθειας προς τους κεμαλικούς δόθηκε σε (τσαρικά) χρυσά ρούβλια.

Σοβιετική οικονομική βοήθεια: το σύνολο, σχεδόν, της σοβιετικής οικονομικής βοήθειας προς τους κεμαλικούς δόθηκε σε (τσαρικά) χρυσά ρούβλια.

Για να γίνει πιο κατανοητή η σημασία της σοβιετικής οικονομικής βοήθειας θα πρέπει να γίνει μια αναγωγή των αναφερομένων μεγεθών σε σύγχρονες τιμές. Το γενικότερο πρόβλημα της αναγωγής της αξίας οικονομικών μεγεθών του παρελθόντος σε σύγχρονες τιμές είναι ένα εγγενώς δύσκολο τεχνικό πρόβλημα[v]. Για το λόγο αυτό οι αναγωγές δε διεκδικούν απόλυτη ακρίβεια αλλά γίνονται για να αποδοθεί η τάξη μεγέθους της βοήθειας που παρασχέθηκε από τους μπολσεβίκους στους κεμαλικούς.

Η πρώτη φάση της βοήθειας, που δόθηκε τον Σεπτέμβριο του ’20, συνίστατο σε 1 εκ. χρυσά ρούβλια και σε 200,6 κιλά χρυσού. Στις τρέχουσες τιμές εποχής τα δύο ποσά ισοδυναμούσαν σε 0,5 εκ. δολλάρια και περίπου 140.000 δολλάρια (138.000) αντίστοιχα. Σε σύγχρονες τιμές τα ποσά αυτά αντιστοιχούν σε 50 εκ. δολλάρια (ΗΠΑ) και 14 εκ. δολλάρια αντίστοιχα, δηλαδή ένα σύνολο 65 εκ. δολλαρίων.

Η δεύτερη φάση της βοήθειας, αυτή που δόθηκε τμηματικά από τον Απρίλιο του ’21 μέχρι τον Μάιο του ’22 ανερχόταν συνολικά σε 10 εκ. χρυσά ρούβλια, που αντιστοιχούσαν σε 5 εκ. δολλάρια (ΗΠΑ) της εποχής και που ισοδυναμούν με περίπου 500 εκ. δολλάρια ΗΠΑ σε σημερινές τιμές.

Έτσι, το σύνολο της οικονομικής βοήθειας προς τους κεμαλικούς ανέρχεται χοντρικά σε 5,64 εκ. δολλάρια της εποχής εκείνης ή σε 564 εκ. σημερινά δολλάρια ΗΠΑ. Αν λάβει κανείς υπ΄όψιν το γεγοτνός ότι η οθωμανική οικονομία, ούτως ή άλλως αδύναμη για το μέγεθος της αυτοκρατορίας προπολεμικά, είχε σχεδόν καταστραφεί από τα πέντε έτη εντατικού πολέμου, το γεγονός ότι το σύνολο της όποιας οικονομικής παραγωγής ήταν εμπράγματο με τη ανύπαρκτη νομισματική σταθερότητα, το γεγονός ότι οι κρατικοί θεσμοί, και δη οι φοροεισπρακτικοί είχαν ουσιαστικά ατονήσει, τότε αντιλαμβάνεται κανείς την κρίσιμη σημασία της οικονομικής αυτής βοήθειας. Σε μία διαλυμένη χώρα και σε μία διαλυμένη οικονομία, η κεμαλική πλευρά βρέθηκε κατά τη διάρκεια της διεκδίκησης της εξουσίας να είναι η μόνη πλευρά με μεγάλες ποσότητες ρευστού, και μάλιστα στο μόνο νόμισμα που θα είχε βαρύτητα και αξιοπιστία στην Ανατολία και στο εξωτερικό: τα χρυσά νομίσματα. Η σημασία της βοήθειας, όχι μόνον στη στρατιωτική ενίσχυση της κεμαλικής μερίδας αλλά, πολύ περισσότερο στην πολιτική της επικράτηση είναι, προφανώς, καίρια.

Πέραν της χρηματικής βοήθειας, η τουρκο-σοβιετική συμφωνία αφορούσε και την παροχή υλικής υποστήριξης προς τους κεμαλικούς, βοήθεια για την οποία υπάρχει λιγότερο σαφής εικόνα, τουλάχιστον ως προς συγκεκριμένους τύπους που αυτή αφορούσε.

Σοβιετική βοήθεια: Βαρύ πολυβόλο Maxim PM M1910 με τη χαρακτηριστική ρωσική βάση και ασπίδιο (τύπου Sokolev), λάφυρο του ΕΣ. (Πολεμικό Μουσείο Αθηνών)

Σοβιετική στρατιωτική βοήθεια: Βαρύ πολυβόλο Maxim PM M1910 με τη χαρακτηριστική ρωσική βάση και ασπίδιο (τύπου Sokolev), λάφυρο του ΕΣ. (Πολεμικό Μουσείο Αθηνών)

Και η υλική βοήθεια δόθηκε, κατ΄αντιστοιχία με την οικονομική, σε δύο φάσεις: με την μονογραφή της συμφωνίας του Αυγούστου του 1920 το πρώτο και λιγότερο σημαντικό μέρος, και μετά την υπογραφή της συμφωνίας του Μαρτίου του ’21 το μείζον μέρος της.

Κατά την πρώτη φάση στις κεμαλικές δυνάμεις παραδόθηκαν το καλοκαίρι του 1920 6.000 τυφέκια, περισσότερα από 5 εκατομμύρια σφαίρες ελαφρού οπλισμού και 17.600 βλήματα πυροβολικού. Οι παραδόσεις σταμάτησαν το Νοέμβριο του 1920 εξ αιτίας της τουρκικής εισβολής στην Αρμενία, αλλά επανελήφθησαν τον Δεκέμβριο του ιδίου έτους.

Η δεύτερη και σημαντικότερη φάση της παροχής βοήθειας ξεκίνησε μετά τη συνθήκη του Μαρτίου του 1921. Στο πλαίσιο της συμφωνίας αυτής εστάλησαν προς την Τουρκία από το 1921 έως το 1922 μέσω των λιμένων του Νοβοροσίσκ, της Τοπσίδας (Τουάπσε) και του Μπατούμι πολεμικός εξοπλισμός που συνίσταται σε 33.275 τυφέκια, 327 πολυβόλα, 63 εκατομύρια φυσίγγια, 54 πυροβόλα, 130.000 βλήματα πυροβολικού, 20.000 αντιασφυξιογόνες προσωπίδες, 1500 σπάθες και μεγάλη ποσότητα λοιπού εξοπλισμού.

Στις 3/10/1921 παραχωρήθηκαν από τη σοβιετική κυβέρνση στους κεμαλικούς στην Τραπεζούντα τα αντιτορπιλικά «Jivoy» (Ζιβόυ) και «Jutkiy» (Ζούτκιυ).

Πέραν του πολεμικού εξοπλισμού, η σοβιετική κυβέρνηση παραχώρησε τον εξοπλισμό για δύο εργοστάσια παρασκευής πυρίτιδας καθώς και τον εξοπλισμό και την τροφοδότηση με πρώτες ύλες για ένα εργοστάσιο πυρομαχικών, πιθανότατα κατά το 1922.

Συμπεράσματα

Η πολιτική και οικονομική υποστήριξη της Σοβιετικής Ρωσίας υπήρξε για την Κεμαλική Τουρκία όχι απλώς η κρισιμότερη στρατηγική της σχέση αλλά ένας από τους κρισιμότερους παράγοντες της νίκης της. Και η αρχική ανασυγκρότηση της τουρκικής αντίδρασης κατά το 1920, και η δυνατότητά της να επιβιώσει κατά τις μείζονες ελληνικές επιχειρήσεις του 1921, και η δυνατότητά της να αντεπιτεθεί με αποφασιστικές επιχειρήσεις κατά το θέρος του 1922 οφειλόταν κατά κύριο λόγο στη σοβιετική υποστήριξη και θα ήταν απολύτως αδύνατη χωρίς αυτήν.

Οι ρίζες της υποστήριξης οφείλονται στη στενότατη σύγκλιση των γεωπολιτικών συμφερόντων των δύο πλευρών, σύγκλιση που ήταν μάλλον προφανής και στα δύο μέρη και η οποία συνετέλεσε στο να ξεπεραστούν ταχύτατατα οι δυσκολίες που οφείλονταν σε δευτερεύοντες ιδεολογικούς ή πολιτιστικούς λόγους. Η μοναδική στιγμή που ετέθη σε κάποιο κίνδυνο η στρατηγική αυτή σύγκλιση υπήρξε το καλοκαίρι του 1921, όταν υπό την πίεση των ελληνικών επιθέσεων και της ελληνικής διείσδυσης σε μεγάλο βάθος, οι γάλλοι επιχείρησαν να προσεγγίσουν τους κεμαλικούς προκειμένου να τους αποσπάσουν από τη σοβιετική επιρροή. Παρά τη γαλλική προσέγγιση, η κεμαλική πλευρά είχε αποκαταστήσει τέτοια σχέση εμπιστοσύνης και συνεργασίας με τους μπολσεβίκους που απλώς βελτίωσε τη διαπραγματευτική της θέση έναντι των τελευταίων χωρίς ποτέ να τεθεί σοβαρά σε αμφισβήτηση η στρατηγική σχέση των δύο πλευρών.

Επισημαίνεται ότι παρά το ετεροβαρές της συμμαχίας, η σχέση υπήρξε πάντοτε ισότιμη και σε καμία στιγμή το ασθενέστερο (και πλέον πιεζόμενο) μέρος, η Κεμαλική Τουρκία, δεν δέχθηκε ή δε φέρθηκε ως εξαρτώμενο ή υποδεέστερο μέρος της σχέσης. Αντίθετα, η Τουρκία εκμεταλλεύτηκε το διάστημα αδυναμίας της Σοβιετικής Ρωσίας στον Καύκασο κατά το φθινόπωρο του 1921 προκειμένου να αποσπάσει για την ίδια την μεταξύ τους διαφιλονικούμενη περιοχή της Αρμενίας, υπολογίζοντας (ορθά) ότι η γενικότερη σύγκλιση των στρατηγικών συμφερόντων θα υπερίσχυε του εκνευρισμού που η στάση τους προκαλούσε. Είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό ότι το σύνολο της (πολύ μεγάλης) βοήθειας, οικονομικής και στρατιωτικής, δε δόθηκε υπό μορφή δανείου αλλά ως δωρεά, ούτε ετέθη ποτέ τέτοιο θέμα.

Από οικονομικής απόψεως, η σοβιετική βοήθεια υπήρξε ο βασικός λόγος για τον οποίον το κεμαλικό κράτος διατηρούσε την ευχέρεια να λειτουργεί ως τέτοιο, εν απουσία ιδίων χρηματικών αποθεμάτων και με ελάχιστη δυνατότητα αγροτικής (και μηδαμινή δυνατότητα βιομηχανικής) παραγωγής κατά τη διάρκεια του πολέμου. Ειδικότερη αναφορά στη σημασία της σοβιετικής οικονομικής βοήθειας θα γίνει σε μελλοντικό άρθρο σχετικά με την οικονομική πτυχή του πολέμου).

Από στρατιωτικής απόψεως, η σημασία της σοβιετικής υποστήριξης υπήρξε επίσης ιδιαίτερα σημαντική.

Επιχειρησιακά, οι φιλικές σχέσεις με τους μπολσεβίκους – σε συνδυασμό με τη στρατιωτική τους αδυναμία στην περιοχή του Καυκάσου λόγω των εμπλοκών τους αλλού – επέτρεψε τη μεταφορά στρατιωτικών δυνάμεων από το μέτωπο του Καυκάσου στο ελληνικό μέτωπο, ιδιαίτερα μετά τη σύναψη της συμφωνίας του Μαρτίου του ’21 και την πλήρη εξομάλυνση των σχέσεων. Οι δυνάμεις που μεταφέρθηκαν κατά τη φάση εκείνη εκ πρώτης όψεως δεν ήταν μαζικές. Όμως υπήρξαν ιδιαίτερα σημαντικές για τον εξής λόγο: Μετά την ανόητη «επιθετική αναγνώριση» του Δεκεμβρίου του ’20 και πολύ περισσότερο μετά τις ανεπιτυχείς επιχειρήσεις του Μαρτίου του ’21, η νέα ελληνική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία συνειδητοποίησε ότι οι κεμαλικές δυνάμεις ήταν σοβαρός αντίπαλος και απαιτούσε την κινητοποίηση όλου του δυναμικού που ήταν δυνατόν να κινητοποιηθεί προκειμένου να επιτύχουν οι επόμενες σχεδιαζόμενες επιχειρήσεις του Ιουνίου. Η αποδέσμευση τουρκικών δυνάμεων από το προσανατολισμένο προς τον Καύκασο τουρκικό XV Σώμα Στρατού (σε συνδυασμό με τις δυνάμεις που αποδεσμεύονταν από το XIII Σώμα Στρατού, όπως επέτρεπε η γαλλική πολιτική), εξουδετέρωνε την ελληνική στρατηγική υπερπροσπάθεια. Μάλιστα, είναι σχεδόν βέβαιο ότι πέραν των σχηματισμών που κινήθηκαν προς τα δυτικά, το τουρκικό δυτικό μέτωπο τροφοδοτήθηκε κατά την περίοδο αυτή με υλικό και άντρες από τους σχηματισμούς της ανατολής, γεγονός που δεν αποτυπώνεται στη διάταξη μάχης των κεμαλικών δυνάμεων. Η οριακή έκβαση και ο επιχειρησιακά αμφίρροπος χαρακτήρας των μαχών του Ιουνίου και του Αυγούστου καθιστούσε κρίσιμη ακόμη και την κάθε μία επιπλέον μεραρχία που μπορούσε να εμπλακεί στον αγώνα. Η ίδια εύνοια παρασχέθηκε στον Κεμάλ κατά μείζονα λόγο κατά τον Αύγουστο του 1922, όταν ο τουρκικός στρατός είχε τη δυνατότητα να επιτύχει μια πρωτοφανή στρατηγική συγκέντρωση των δυνάμεών του νότια της εξέχουσας του Αφιόν Καραχισάρ.

Από πλευράς εξοπλισμού, η σοβιετική υποστήριξη υπήρξε κρίσιμος παράγων. Η ενίσχυση του τουρκικού πυροβολικού με 54 πυροβόλα είναι σημαντική αλλά όχι εντυπωσιακή, καθώς συνεισέφερε περίπου το 15% της δυνάμεως πυροβολικού του Αυγούστου 1922. Χωρίς όμως  πληροφορίες σχετικά με τους τύπους που αυτή αφορούσε δε μπορεί να αποτιμηθεί με ακρίβεια. Πολύ σημαντικότερη είναι βέβαιο ότι υπήρξε η προμήθεια ελαφρού οπλισμού που έλειπε δραματικά από τον κεμαλικό στρατό, ακόμη και κατά την τελική φάση των επιχειρήσεων. Τα πολυβόλα που παραχωρήθηκαν επαρκούσαν για τον εξοπλισμό περίπου 9 μεραρχιών, ενώ τα τυφέκια επαρκούσαν για τον εξοπλισμό περισσοτέρων από 6 μεραρχίες.

Πολύ σημαντικότερη όλων φαίνεται να είναι η ροή πυρομαχικών και λοιπόν εφοδίων που επέτρεπαν στον κεμαλικό στρατό να παραμένει επιχειρησιακός. Ο όγκος των βλημάτων πυροβολικού που παραχωρήθηκαν, καθώς και η πολύ περιορισμένη δυνατότητα ίδιας παραγωγής πυρομαχικών εκ μέρους της τουρκική πλευράς (που μέχρι την παραχώρηση της επιπλέον υποδομής από τους μπολσεβίκους περιοριζόταν στην υποδομή του πυριτιδοποιείου Τοπ Χανέ που οι τουρκικές υπηρεσίες είχαν μεταφέρει μυστικά και τμηματικά προς την Άγκυρα) έκαναν την σοβιετική υποστήριξη κρίσιμη για τη δυνατότητα διεξαγωγής μειζόνων επιχειρήσεων.

Η σημασία της σοβιετικής υποστήριξης φαίνεται και από την διαβόητη ρήση του Κεμάλ μετά την Εκστρατεία ο οποίος αναφερόμενος στον βομβαρδισμό της Ινεπόλεως από το Βασιλικό Ναυτικό τον Ιούνιο του 1921 δήλωσε ότι «ενώ τα μάτια μου ήταν στο Σαγγάριο, τα αυτιά μου ήταν τεταμένα προς την Ινέπολη. Η οδός: ρωσικοί λιμένες (Νοβοροσίσκ/Τοπσίς/Μπατούμ) – Ινέπολη – Κασταμονή – Άγκυρα ήταν πιθανότατα η μία από τις δύο βασικές οδούς στρατηγικού εφοδιασμού κατά το θέρος του 1921.Ατυχής υπήρξε για την ελληνική πλευρά η λήξη των σοβιετο-πολωνικών εχθροπραξιών τον Οκτώβριο του 1920, που οδήγησε στην υπογραφή ειρήνης μεταξύ των δύο πλευρών τον Μάρτιο του 1921. Ο τερματισμός των μεγάλων πολεμικών συγκρούσεων της Σοβιετικής Ρωσίας (που απορροφούσαν πολύτιμους πόρους) σήμαινε ότι είχε πλέον τη δυνατότητα να αποδεσμεύσει ουσιώδεις πόρους προς την Τουρκία. Η στιγμή αυτή συνέπεσε με την έναρξη της ελληνικής εξόρμησης προς την ανατολή, προκειμένου να καταβληθεί η τουρκική αντίσταση. Η οριακή τουρκική επιβίωση την άνοιξη και το θέρος του 1921 δείχνουν πόσο κρίσιμη υπήρξε η σοβιετική παρέμβαση. Τέλος, η παρέμβαση αυτή ουσιαστικά σήμαινε την αντίστροφη πορεία της ισχύος των δύο εμπολέμων πλευρών. Στις αρχές του 1921 αρχίζει από την ελληνική πλευρά, ταυτόχρονα με την έναρξη της μεγάλης τελικής στρατιωτικής προσπάθειας, η φθίνουσα πορεία της συνολικής της ισχύος λόγω της αποκοπής της από τη συμμαχική υποστήριξη. Την ίδια ακριβώς χρονική στιγμή η κεμαλική Τουρκία αρχίζει να δέχεται συνεχείς και έντονες ενέσεις υλικής, οικονομικής και πολιτικής βοήθειας από τη Σοβιετική Ένωση.

Βιβλιογραφία

  • Goekay Buelent, Soviet Eastern Policy and Turkey, 1920–1991, Routledge, 2006
  • Debo Richard, Survival and Consolidation, The Foreign Policy of Soviet Russia, 1918-1921, McGill-Queen’s University Press, 1992
  • Ziemke Earl, The Red Army 1918-1941: From Vanguard of the World Revolution to US Ally, Frank Cass, 2004
  • McMeekin Sean, History’s greatest heist : the looting of Russia by the Bolsheviks, Yale University Press, 2009
  • Gawrych George , The Young Atatürk: From Ottoman Soldier to Statesman of Turkey, Tauris, 2013
  • «Yeni Rusya ve Yeni Türkiye: İşbirliğinin İlk Adımları (1920-1930’lu Yıllarda Rus-Türk İlişkileri)» («Νέα Ρωσία και Νέα Τουρκία: τα πρώτα βήματα συνεργασίας (Ρωσοτουρκικές σχέσεις 1920-1930)», ΥΠ.ΕΞ. Ρωσίας, 2010
  • Ζαπάντης Ανδρέας, Ελληνο-σοβιετικές Σχέσεις 1917-1940, Εστία, 1989

Σημειώσεις


[i] Αποδίδεται ο όρος «cumhuriyet» – στα αγγλικά «republic» – ως «πολιτεία» και όχι ως «δημοκρατία» (democracy – demokrasi), αφού εμφανώς αυτή είναι η πρόθεση των ιδρυτών της.
[ii] Την περίοδο της Μικρασιατικής Εκστρατείας η ΕΣΣΔ ή Σοβιετική Ένωση δεν έχει δημιουργηθεί ακόμη (θα δημιουργηθεί τον Δεκέμβριο του 1922), και τη σοβιετική πολιτική ασκεί  το σοβιετικό ρωσικό κράτος με την επίσημη ονομασία «Ρωσική Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Σοβιετική Πολιτεία», συνηθέστερα αναφερόμενη ως «Σοβιετική Ρωσία». Τα άλλα κράτη που δημιουργήθηκαν υπό σοβιετικό έλεγχο, όπως η Σοβιετική Ουκρανία, είναι τύποις ανεξάρτητα και θεωρητικά έχουν αυτόνομη εξωτερική πολιτική. Το κράτος της Σοβετικής Ένωσης που ενοποίησε τα κράτη (ουσιαστικά τα απορρόφησε η Σοβιετική Ρωσία) ιδρύθηκε κατά το τέλος του 1922.
[iii] «Δύναμη Ντάνστερ – Dunsterforce», ονομασμένη έτσι, σύμφωνα με βρετανικό στρατιωτικό έθιμο, από το όνομα του επί κεφαλής της στρατηγό Λάιονελ Ντάνστερβιλλ (Lionell Dunsterville). Βρετανικό απόσπασμα με αποστολή την επιθετική αναγνώριση στην κατεύθυνση του Καυκάσου, με αποστολή να διεισδύσει στον Καύκασο όπου θα ενίσχυε τα τρία αναδυόμενα κράτη υπό την προστασία της Ανταντ (Αρμενία, Γεωργία και Αζερμπαϊζάν). Θεωηρτικά, έτσι θα «σφράγιζε» τους Γερμανούς στον Καύκασο ώστε να μην προχωρήσουν μαζί με τους Τούρκους προς την Ινδία (όπως πράγματι προέβλεπαν κάποια μεγακόπνοα γερμανικά σχέδια) μετά την απαλλαγή από την πίεση της Ρωσίας με τη συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ. Στην πράξη, επιπλέον του δεδηλωμένου σκοπού, βασική αποστολή της δυνάμεως ήταν να εγκαθιδρύσει και να επεκτείνει τη βρετανική παρουσία στην πλούσια σε πετρέλαια περιοχή. Συγκροτήθκε μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση και αποχώρησε από τα Εκβάτανα (Χαμαντάν) της Περσίας τον Ιανουάριο του 1918 με προορισμό το Μπακού. Αντιμετώπισε πολύ ισχυρότερες τουρκικές δυνάμεις που την εξανάγκασαν να επιστρέψει στα Εκβάτανα. Με την ανακωχή η Δύναμη Ντάνστερ επανήλθε στο Μπακού ώσπου τελικά υπό πίεση να αποχωρήσει προς την Τυφλίδα.
[iv] Ο Καρλ Ράντεκ υπήρξε ηγετικό στέλεχος του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος πριν και μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση.

[v] Το πρόβλημα οφείλεται σε πολλούς λόγους: Η σχετική αξία των νομισμάτων αλλάζει – πολλές φορές ουσιωδώς – με την πάροδο του χρόνου, τόσο σε ότι αφορά τις μεταξύ τους ισοτιμίες  όσο και σε ότι αφορά την αγοραστική τους αξία. Ο τρόπος υπολογισμού της ανηγμένης αξίας είναι πολύπλοκος και δεν είναι μονοσήμαντος αλλά υπάρχουν διαφορετικές μεθολογίες. Η κάθε μεοδολογία δίνει διαφορετικές τιμές, όχι όμως και κατά τάξη μεγέθους. Σε κάθε περίπτωση, για το παρόν κείμενο έχουν χρησιμοποιηθεί οι ισοτιμίες χρυσού ρουβλίου, δολλαρίου 1921 και δολλαρίου 2009 που δίνει ο Macmeekin, ενώ οι λοιπές ισοτιμίες νομισμάτων της εποχής (που είναι απλά ιστορικά στοιχεία) έχουν αντληθεί από το διαδίκτυο.

Πνευματικά Περιεχόμενα – Όροι Χρήσης

H παρούσα εργασία αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του συντάκτη της, με την εξαίρεση του ιστορικού ή δημοσίου φωτογραφικού υλικού.

Επιτρέπεται η ηλεκτρονική αναδημοσίευσή της υπό τον όρο της ρητής αναφοράς στην πηγή προέλευσης της και στον συντάκτη της.

Απαγορεύεται αυστηρά η έγγραφη αναδημοσίευσή του περιεχομένου, εν όλω η εν μέρει, καθώς και η καθ’ οιονδήποτε τρόπο οικονομική του εκμετάλλευση χωρίς την έγγραφη άδεια του συντάκτη.

Με την επιφύλαξη παντός νομίμου δικαιώματος.


50 Responses to Μικρασιατική Εκστρατεία: Οι Σοβιετικοί

  1. Ο/Η NF λέει:

    Οι Μπολσεβικοι δεν εκαναν τιποτα τζαμπα. Τι ανταλλαγματα ζητησαν και πηραν από τον Κεμαλ οι Σοβιετικοι για να τον γεμισουν οπλα και χρυσαφι;
    Το κειμενο αναφερει καποια πραγματα, αλλα δεν αναφερει το κυριοτερο ολων: ΤΟ ΑΖΕΡΙΚΟ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ. Για ναν παρει τη σοβιετικη βοηθεια, ο Κεμαλ οχι μονο θα δεχτει την κατακτηση του τουρκοφωνου Αζερμπαϊτζαν από τους Σοβιετικους, αλλα και θα τους βοηθησει να το επιτυχουν αναιμάκτως, στηνοντας μια απιστευτη πλεκτανη εναντιον ενός αδελφου τουρκογενους εθνους.

    Θα δωσω ξανα έναν συνδεσμο σε ένα εξαιρετικο και πληρως τεκμηριωμενο αρθρο ενος Αζερου καθηγητη Ιστοριας στο Πανεπιστημιο του Μπακού, οπου περιγραφει αναλυτικα τι συνεβη:

    http://www.ca-c.org/c-g/2010/journal_eng/c-g-1-2/20.shtml

    Το 1917-1920 δημιουργηθηκε κενο εξουσιας στον Καυκασο λογω καταρρευσης της Ρωσιας, και το τουρκοφωνο Αζερμπαϊτζαν κηρυξε την ανεξαρτησια του, την οποια αναγνωρισε η Δυση.

    Το Αζερμπαϊτζαν ομως εχει τεραστια αποθεματα πετρελαιου, τα οποια οι Σοβιετικοι χρειαζονταν απεγνωσμενα. Συγκεντρωνουν την 11η Στρατια στον Καυκασο για να εισβαλλουν, όμως οι Αζεροι είναι πανοπλοι και αποφασισμενοι να πολεμησουν . Θελοντας να αποφυγουν μια αιματηρη αναμετρηση, οι Σοβιετικοι προσπαθουν να παραλυσουν εκ των εσω την αζερικη αντισταση. Για το σκοπο αυτό θα χρησιμοποιησουν τους ντοπιους κομμουνιστες, αλλα κυριως θα χρησιμοποιησουν του Κεμαλικους, τους οποιους ο αζερικος πληθυσμος σεβεται, συμπαθει και θαυμαζει.

    Οι Κεμαλικοι θα πουν στους τουρκοφωνους Αζερους «αδελφους» : «Μην ανησυχειτε, ο Κοκκινος Στρατος θα περασει από το Αζερμπαϊτζαν καθοδον προς την Τουρκια, για να πολεμησει μαζι μας τους δυτικους ιμπεριαλιστες. Σας παρακαλουμε, αφηστε τους να περασουν.»

    Οι Αζεροι θα το χαψουν, ο Κοκκινος Στρατος θα εισελθει στο Αζερμπαιτζαν χωρις αντισταση, τον Απριλιο του 1920, και θα κατσικωθει εκει για 70 χρονια.

    Σε ανταλλαγμα οι Σοβιετικοι θα δωσουν στον Κεμαλ αφθονο χρυσαφι και πολεμικο υλικο.

    Τοι αζερικο πετρελαιο θα ειναι ο Νουμερο 1 αντικειμενικος στοχος των Γερμανων κατα την επιθεση στην ΕΣΣΔ στο Β ΠΠ. Το αζερικο πετρελαιο θα κρατησει ζωντανη την αντιπαραγωγικη σοβιετικη οικονομια τη δεκαετια του 1970, όταν η Δυση υφιστατο τα δεινα της τρομερης πετρελαϊκης κρισης.

    Αργοτερα ο Κεμαλ θα χυσει πολλα κροκοδειλια δακρυα για το Αζερμπαϊτζαν, Η βοηθεια όμως των Σοβιετικων ειχε και το τιμημα της, και αυτος το πληρωσε.

  2. Ο/Η Κυνέγειρος λέει:

    O Κεμάλ πούλησε το Αζερμπαϊτζάν ένα κράτος με αμιγώς τουρκικό πληθυσμό αλταικής καταγωγής για να χτίσει ένα πολυεθνικό κράτος συνονθύλευμα των Oσμανλίδων, που ήταν Ελληνικής και Σελτζουκικής (τουρκοπερσικής) καταγωγής, και των εισαγόμενων ισλαμικών πληθυσμών της Ευρώπης, Σλάβων (Βόσνιων και Βούλγαρων), Ελλήνων (Τουρκοκρητικοί, Ρουμελιώτες, Μακεδόνες) καθώς και των Αλβανών και Αράβων που συνεργάζονταν, πάνω στην εθνική ταυτότητα των ‘Τούρκων’ μιας εθνικής ονομασίας που είχε χαθεί και προσδιοριζόταν τότε σαν ορεσίβιος χωριάτης κάτι σαν το βλάχος στην ελλάδα του 21ου αιώνα. Μπορεί η γλώσσα να είναι ίδια, μπορεί να λένε οι τούρκοι ότι οι αζέροι είναι αδέρφια τους αλλά το σοκ όταν γνωρίζουν Αζέρους ή Τουρκμένους ή άλλους τουρκόφωνους πληθυσμούς και βλέπουν άλλες φάτσες με σκιστά μάτια είναι γνωστό και πολύ αστείο.
    Ο Εβραϊκής καταγωγής Κεμάλ για πολλά νοιάστηκε, για πολλά ήταν κορυφαίος, αλλά δεν είχε έθνος και εθνική συνείδηση εκτός από αυτά που έφτιαξε ο ίδιος.

  3. Ο/Η .+- λέει:

    «..Η ενίσχυση του τουρκικού πυροβολικού με 54 πυροβόλα είναι σημαντική αλλά όχι εντυπωσιακή, καθώς συνεισέφερε περίπου το 15% της δυνάμεως πυροβολικού του Αυγούστου 1922. Χωρίς όμως πληροφορίες σχετικά με τους τύπους που αυτή αφορούσε δε μπορεί να αποτιμηθεί με ακρίβεια…»

    Εαν δεν κανω λαθος παραμενουν αγνωστοι οι τυποι των πυροβολων και οι σχετικες ποσοτητες που δοθηκαν.
    Στο AHF (forum.axishistory.com/viewtopic.php?f=80&t=109440) στο 1ο σχολιο υπαρχει φοτογραφια με «Δανγκλή». Ειναι ομως αγνωστο εαν ειναι το Γαλλικο των 75χλς ή το Ρωσικο των 76,2χλς.

    .και-

  4. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Δεν υπάρχει λόγος να προστεθεί κι άλλος μύθος στη Μικρασιατική Εκστρατεία, όπως «τα αζερικά πετρέλαια».

    Τα αζερικά πετρέλαια είχαν, φυσικά, πολύ μεγάλη σημασία για τους σοβιετικούς.

    Όμως τα αζερικά πετέλαια, όπως και ο έλεγχος του Αζερμπαϊζάν δεν έπαιξε κανένα κεντρικό ρόλο στην τουρκο-σοβιετική σχέση 1919-1922. Και δεν έπαιξε, γιατί και οι δύο πλευρές γνώριζαν πολύ καλά ότι δεν είχε πολλά να πάρει ή να δώσει στην άλλη στο θέμα αυτό.

    Στο συνολικό πλαίσιο των σχέσεων των δύο πλευρών, ο Καύκασος υπήρξε το μόνο πεδίο τριβής και αντιπαράθεσης, θέμα που ουσιαστικά λύθηκε με τις τουρκικές επιχειρήσεις εναντίον της Αρμενίας, το φθινόπωρο του ’20. Το θέμα που ουσιαστικά είχε τεθεί ήταν ο καθορισμός των συνόρων σε μία περιοχή που ιστορικά ήταν σχετικά ρευστή. Η περιοχή αυτή ήταν η ιστορική Αρμενία (ιδιαίτερα η δυτική), που είχε αλλάξει αρκετές φορές χέρια, τόσο κατά τους ρωσοτουρκικούς πολέμους του 19ου αιώνα όσο και κατά τον Α΄ΠΠ.

    Οι τουρκικές βλέψεις, ακόμη και πριν τον Κεμάλ, δεν έφταναν ποτέ μέχρι το Αζερμπαϊζάν παρά μόνο στα όνειρα παντουρανικών κύκλων (μεταξύ αυτών και του Εμβέρ), αλλά χωρίς απήχηση ή ερείσματα, και κυρίως χωρίς καμία έμπρακτη εφαρμογή. Καθ΄όλο τον Α΄ΠΠ οι επιχειρήσεις των οθωμανών δε σκόπευσαν σε καμία φάση προς το Αζερμπαϊζάν, αλλά πάντα νοτιότερα, προς τις περσικές επαρχίες (προς Ταμπρίζ).

    Πολιτικά, από τα τέλη του 19ου αιώνα (την εποχή της αποκαλούμενης «τουρκικής αναγέννησης» στο Αζερμπαϊζάν) έως και το 1920, η τουρκική επιρροή ήταν έντονη αλλά πολιτιστική, και οι αντιλήψεις για πολιτική διάσταση του θέματος, και πολύ περισσότερο για «ένωση» ή άλλη πολιτική συμπόρευση, ήταν περιθωριακές. Στο Αζερμπαϊζάν οι Αζέροι (η πλειοψηφία, αλλά όχι συντριπτική του πληθυσμού, και στην κρίσιμη περιοχή του Μπακού μειοψηφία) ήθελαν την ανεξαρτησία τους, με διάφορες αποχρώσεις και αποκλίσεις, υπήρχε ισχυρότατη (και στρατιωτική) αρμενική παρουσία (από τους Ντασνάκ, εξ αιτίας της ισχυρής αρμενικής παρουσίας στο Μπακού), καθώς και σημαντική κομμουνιστική παρουσία που οφειλόταν εν μέρεις στο ότι το Μπακού, λόγω πετρελαίων, είχε έντονο εργατικό στοιχείο.

    Από στρατιωτικής απόψεως, το Αζερμπαϊζάν ήταν ιδιαίτερα αδύναμο (το χαρακτηριστικά πιο αδύναμο από τα τρία κράτη του Καυκάσου), για δύο βασικούς λόγους: ο αζερικός πληθυσμός δεν είχε στρατιωτική εμπειρία (κατά τη μακρότατη παραμονή υπό ρωσική κατοχή, οι αζέροι ως μουσουλμάνοι εξαιρούνταν τόσο της στρατιωτικής θητείας και αποκλείονταν από στρατιωτικά αξιώματα) και κατά την αποχώρηση των ρωσικών δυνάμεων το σύνολο του εξοπλισμού αφέθηκε στους Αρμενίους και τους Γεωργιανούς – και μόνον ελάχιστον κατόρθωσαν, δια της βίας, να αποσπάσουν αζέροι. Όλη η στρατιωτική δομή των αζερικών δυνάμεων (γύρω στις 30.000 στο σύνολό τους κατά το τέλος του 1919) βασιζόταν σε περιορισμένους πυρήνες αζέρων στρατιωτικών που είχαν φύγει από τον οθωμανικό στρατό και οθωμανών αξιωματικών που είχαν αποσταλεί από τον Εμβέρ κατά την τελευταία φάση του Α΄ΠΠ (στο πλαίσιο της παντουρανικής ανησυχίας του). Το σύνολο αυτό ήταν ιδιαίτερα αδύναμο όχι μόνο σε σχέση με τη στρατιωτική ισχύ των δύο βασικών παικτών στην περιοχή (τουρκία και σοβιετική ρωσία), αλλά ακόμη και σε σχέση με την αρμενική στρατιωτική ισχύ (που είδαμε πόσο εύκολα καταβλήθηκε από τους τούρκους το φθινόπωρο του ’20).

    Ο Κεμάλ δεν είχε κάτι να «θυσιάσει» στο Αζερμπαϊζάν, όχι απλώς γιατί από πολύ νωρίς (πριν από το 1914) δε συμμεριζόταν τις παντουρανικές ανησυχίες που θεωρούσε «εκκεντρικές», όπως τις θεωρούσε και η συντριπτική πλειοψηφία των νεοτούρκων, αλλά πολύ περισσότερο γιατί με τη λήξη του Α’ ΠΠ στους τουρκικούς ηγετικούς κύκλους είχε επικρατήσει κατηγορηματικά η πολιτική της δημιουργίας και της προάσπισης εθνικού κράτους στην Ανατολία, με βάση τον εθνοτικό τουρκικό πυρήνα. Αν οι τούρκοι έδειξαν ετοιμότητα να παραιτηθούν από μη τουρκικές, οθωμανικές περιοχές στις οποίες είχαν μακρά κυριαρχία (όπως οι αραβικές επαρχίες), καταλαβαίνει κανείς πόσο αδιάφορες τους ήταν περιοχές που μόνον στις ρομαντικές σκέψεις αιθεροβαμόνων, σχετίζονταν πολιτικά με την τουρκία.

    Συνοπτικά: Οι σοβιετικοί και οι τούρκοι στον Καύκασο είχαν διαφιλονικούμενες περιοχές, ιδιαίτερα την περιοχή του Μπατούμ, γιατί αυτή ήταν ιστορικά διαφιλονικούμενη περιοχή και γεωστρατηγικά σημαντική. Ο υπόλοιπος Καύκασος ήταν μοιρασμένος, λίγο πολύ με σαφήνεια και για τους δύο: Η Γεωργία (βορείως του Μπατούμ) στους σοβιετικούς, η δυτική Αρμενία στους τούρκους, η ανατολική αρμενία στους σοβιετικούς, και το Αζερμπαϊζάν, επίσης, στους σοβιετικούς. Και οι δύο πλευρές γνώριζαν ότι στο Αζερμπαϊζάν οι τούρκοι δεν έχουν σημαντικές δυνατότητες επιρροής (πολύ περισσότερο, δεν είχαν καμία αξίωση), πως οι σοβιετικοί είχαν τη δυνατότητα κυριαρχίας, και πως η περιοχή ήταν σημαντική γι΄αυτούς. Δεν υπήρχαν πολλά πράγματα προς διαπραγμάτευση εκεί.

    Και η συμφωνία των τούρκων με τους ρώσους σχετικά με το Αζερμπαϊζάν; Ό,τι το γενικό πλαίσιο της συμφωνίας των δύο πλευρών: Μετά το διαμοιρασμό των περιοχών, ούτε οι σοβιετικοί θα χρησιμοποιούσαν τους κομμουνιστές για να παρενοχλούν τους κεμαλικούς, ούτε οι κεμαλικοί τα οθωμανικά τους ερείσματα για να παρενοχλούν τους σοβιετικούς. Μετά τη μοιρασιά, δε θα έσπαγε ο ένας τα νεύρα του άλλου με περισπάσεις.

    Συνεπώς, τα «αζερικά πετρέλαια» δεν ήταν κανένα κεντρικό θέμα στη ρωσο-τουρκική σχέση. Η τουρκική πλευρά απλώς αναγνώρισε ότι δεν είναι δικό της θέμα, και φρόντισε να διευκολύνει τη δουλειά των σοβιετικών στην περιοχή.

  5. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Τα πυροβόλα που δόθηκαν (τύποι και ποσότητες) από τους σοβιετικούς, πράγματι, δε φαίνεται να υπάρχουν καταγεγραμμένα σε πηγές στρατιωτικής ιστορίας. Όμως, οι πολιτικές ιστορίες αναφέρουν με συνέπεια την παράδοση 54 πυροβόλων (αγνώστων λοιπών στοιχείων) στους τούρκους εκ μέρους των σοβιετικών. Η πηγή της πληροφορίας αυτής είναι τα αρχεία της Narkomindel – σε αυτά παραπέμπουν όλοι.

    Σε τεύχος για τα 90 χρόνια της ρωσο-τουρκικής συνεργασίας (1920-2010) που κυκλοφόρησε η ρωσική πρεσβεία στην Άγκυρα πριν από τρία χρόνια και το οποίο έτυχε ευρείας δημοσιότητας στην Τουρκία, αναφερόταν και πάλι η παράδοση 54 πυροβόλων, χωρίς, απ΄όσο γνωρίζω, να υπήρξε κάποια αντίδραση ή αμφισβήτηση του στοιχείου αυτού.

  6. Ο/Η NF λέει:

    Δεν εχω πολλα να προσθεσω στο θεμα των Αζερικων πετρελαιων. Το αρθρο του Αζερου Καθηγητη στο οποιο παραπεμπω είναι πολύ καλα τεκμηριωμενο, με αφθονες παραπομπες σε πρωτογενες ιστορικο υλικο, διπλωματικα εγγραφα, επισημες επιστολες, κλπ. Οποιος εχει υπομονη ας ανοιξει το link, ας διαβασει το αγγλικο κειμενο και ας κρινει μονος του.

    Για οσους δεν εχουν χρονο να το διαβασουν θα παρουσιασω κατι πιο ευπεπτο:

    Ο Βρεττανος Norman Stone, είναι καθηγητης στο τουρκικο Πανεπιστημιο του Bilkent και ζει στην Αγκυρα. Πρωην καθηγητης Συγχρονης Ιστοριας στη Οξφορδη, πρωην συμβουλος της Μαργκαρετ Θατσερ σε θεματα ευρωπαϊκης εξωτερικης πολιτικης, συγγραφεας πολλων βιβλιων για την Τουρκια και τη συγχρονη ευρωπαϊκη Ιστορια.
    Παρακατω παραθετω ένα αποσπασμα από μια συνενετευξη του. Αναφερεται με κολακευτικα λογια στο εξαιρετικα καλογραμμενο βιβλιο του Michael Llewellyn Smith, και με αφορμη το βιβλιο αυτό μιλαει για το ξεκινημα του Κεμαλ, και λεει ότι ισως δεν ηταν εντελως «αυτοδημιουργητος»

    .
    «It’s quite an old book – it has been reissued but it originally came out about 1973. It’s about the attempts of the Greeks to take over Anatolia in 1919. This was his doctorate, and it’s terribly well written. He’s been through all the British and the Greek documents, which can’t have been easy.
    At the end of World War I, a lot of people wrote off the Turks and said they’ve had it, and Anatolia was going to be partitioned with the French, the Italians and the Armenians, and possibly even the Kurds as well. The [Ottoman] Sultan would have been left with a tiny state, and would have been groomed to become a kind of Aga Khan [spiritual leader], representing Islam on the world level with the patronage of the British. He went along with the partition of Anatolia. To stop the Italians, Lloyd George encouraged the Greeks to land in Smyrna. They landed on the 15th of May 1919 and there was more or less trouble at once. Over the next two years, they spread out in the general direction of Ankara, trying to get hold of the European part of Istanbul.
    The twists and turns of that campaign are quite extraordinary. Atatürk started off with a broken-down German staff car. He kept being shooed away because he wasn’t Islamic, but then he turned up in Ankara, which has a telegraph office which he used with genius. Then once he had his small army, the Bolsheviks picked him up – and that’s another side of things which is known about but which has never been prominently written about. The Bolsheviks kept him going, and essentially did a deal that the Turks got Armenia and the Bolsheviks got Azerbaijan.»

    http://old.thebrowser.com/recommended/ionian-vision-by-michael-llewellyn-smith

    O Κεμαλ λοιπον ξεκιναει με ένα ξεχαρβαλωμενο γερμανικο επιτελικο αυτοκινητο. Πολλοι στην Ανατολια τον δεχονται με ενθουσιασμο, αλλα αρκετοι συντηρητικοι Τουρκοι χωρικοι τον διωχνουν με τις κλωτσιες: «Ποιος είναι αυτος ο θρασυτατος ανταρτης στρατηγος, που τολμα να αψηφησει τις διαταγες του πολυχρονεμενου Πατισαχ ; Και δεν προσευχεται κιολας!» Αλλα τοτε αυτος παει στο τηλεγραφειο της Αγκυρας, που το χρησιμοποιει ιδιοφυως για να δικτυωθει, συγκροτει ένα μικρο στρατο, και καπου εκει τον περιμαζευουν οι Μπολσεβικοι, που δυστυχως δεν εκαναν τιποτα χωρις ανταλλαγμα. Εδωσαν οπλα, χρυσαφι, μερος της Αρμενιας, και πηραν το Αζερμπαϊτζαν.

  7. Ο/Η Ανώνυμος λέει:

    Σε κάποιου απομνημονεύματα (νομίζω του Πρίγκιπα Ανδρέα) αναφέρεται ότι κατελήφθησαν ρωσικά πυροβόλα Δαγκλή.
    Στις πηγές των ελληνικών υπηρεσιών που λάμβαναν πληροφορίες για την παράδοση ρωσσικών πυροβόλων, αναφέρεται ότι τα περισσότερα ήταν παλαιού υποδείγματος, ενώ κάποια χρησιμοποιήθηκαν για παράκτια άμυνα.
    Υπήρχαν επίσης πολλές πληροφορίες για παραχώρηση 1-2 υποβρυχίων από τους Ρώσους.
    Κ/Δ ΚΒ

  8. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Επειδή οι ειδήσεις τους Star αρχίζουν να γίνονται απλά κουραστικές:

    Το σχόλιο έγινε επειδή ως τεκμηρίωση μιας θέσης παρατέθηκε ένα αγγλικό κείμενο, το οποίο δεν έλεγε αυτό που υποστηρίζει η θέση. Δεν είναι βέβαιο ότι όλοι μπορούν να διαβάσουν αγγλικά.

    Σχετικά με την «εύπεπτη συνέντευξη» που εξηγεί τα πράγματα, το πόσο αποδίδει τα πράγματα φαίνεται από το εξής:

    «Ο Κεμάλ ξεκίνησε με ένα χαλασμένο γερμανικό αυτοκίνητο. Του πετάγαν συνεχώς παπούτσια επειδή δεν ήταν ισλαμιστής, αλλά μετά εμφανίστηκε στην Άγκυρα που είχε τηλεγραφείο, το οποίο χρησιμοποίησε ιδιοφυώς».

    Όσο αποδίδει αυτό την πορεία του Κεμάλ από την αποβίβαση στη Σαμψούντα και μετά, και την κατάσταση που επικρατούσε, άλλο τόσο αποδίδει κι η παρακάτω ατάκα τη τουρκο-σοβιετική σχέση: «Ουσιαστικά, η συμφωνία ήταν ότι οι τούρκοι πήραν την Αρμενία και οι μπολσεβίκοι το Αζερμπαϊζάν»

    Για όποιον θέλει να διαμορφώσει κάπως πιο σοβαρά άποψη, υπάρχει η βιβλιογραφία που παρατίθεται στο άρθρο (που δεν περιέχει υποψία αυτών των «εύπεπτων» απόψεων).
    Για το ειδικότερο θέμα του Αζερμπαϊζάν, μπορεί κανείς να ανατρέξει στα:

    • Altstadt A: The Azerbaijani Turks, Power and Identity under Russian Rule, Hoover Institute, 1992
    • Swietochowski , Russian Azerbaijan, 1905-1920. The Shaping of national identity in a Rural Community.

  9. Ο/Η NF λέει:

    Επιτηδες ανεφερα εκ των προτερων τις ακαδημαϊκες ιδιοτητες των συγγραφεων των δυο κειμενων που εδωσα. Από εκει και περα ο κάθε αντικειμενικος αναγνωστης ας κρινει ο ιδιος αν είναι αξιοπιστοι ή όχι.

    Διακρινω καποια υπογεια μομφη εναντιον μου περι διαστρεβλωσης των αγγλοφωνων πηγων, προς παραπλανηση των μη αγγλοφωνων αναγνωστων.

    Οποιος φιλος αναγνωστης ξερει καλα αγγλικα, ας ανοιξει το link του πρωτου αρθρου και θα βγαλει τα συμπερασματα του.

    http://www.ca-c.org/c-g/2010/journal_eng/c-g-1-2/20.shtml

    Αν καποιος φιλος ανγνωστης δεν γνωριζει καλα αγγλικα, και τον ενδιαφερουν οι παραπομπες που παραθετει η αφεντομουτσουνάρα μου, ας μου ζητησει να του παραθεσω τα επιμαχα αγγλικα αποσπασματα, με την ακριβη ελληνικη μεταφραση από κατω. Και θα βγαλει και αυτος τα συμπερασματα του.

  10. Ο/Η .+- λέει:

    Δεν αμφισβητω καθολου την ορθοτητα του στοιχειου των «54 πυροβολων». Εκεινο ομως που κινησε την περιεργεια μου ειναι, εαν ολα ηταν βαρεα, οπως για παραδειγμα τα Μ1910, ή ολα πεδινα, οπως για παραδειγμα τα Putilof M1902 ή ολα ορειβατικα οπως τα Δανγλη που ανεφερα προηγουμενος, ή αλλα ακομη, ή ενα μιγμα απο ολα αυτα. Οι αναφορες/παραδειγματα σε συγκεκρημενους τυπους οπως παραπανω ας μην θεωρηθουν οτι ειναι αποκλειστικα εκεινα, αλλά απλα επειδη τα συγκεκρημενα πυροβολα ηταν ευρεια διαδεδομενα στην τοτε Ρωσια/Σοβιετικη Ενωση εξαιτιας του Α’ΠΠ, ειναι πιθανον να κατεληξαν και στην τουρκια. Απο οσο ξερω ο Κεμαλικος στρατος ειχε σημαντικες ελλειψεις σε πυροβολα/οβιδοβολα μεγαλυτερου διαμετρηματος απο το 75χλς. Οταν τον Αυγουστο του 1922 επιτεθηκαν στην Εξεχουσα διεθεταν σημαντικο αριθμο πυροβολων των 120/152χλς, που απο οσα ειναι γνωστα μεχρι και το 1921, δεν διεθεταν. Αναμεσα στα λιγα οβιδοβολα/πυροβολα που ειχαν, ηταν σιγουρα και τα 7 sFH13 που τους «φορεσαν» μακρυτερες κανες απο τις αρχικες(βλεπε axis history forym σχετικα, οπως παραπανω). Σε οτι αφορα την βιομηχανικη υποδομη, απο οσα γνωριζω δεν ειχαν μονο πυριδυτοποιο. Στην Κων/ολη το υπαρχον μηχανουργειο ειχε «ξυλωθει» και τα μηχανηματα κατω απο την μυτη των Συμμαχων, τα πηγαν στο Εσκι Σεχιρ, μεχρι που και αυτο κατεληφθηκε απο τον ΕΣ, οπου και παλι, σχεδον την τελευταια στιγμη τα γλυτωσαν και τα πηγαν στην Αγκυρα.
    Δεν γνωριζω εαν καποιος ειχε την ευκαιρια να δει την παρακατω ιστοσελιδα:

    http://www.bulgarianartillery.it/

    Εγω βρηκα μερικα ενδιαφεροντα στοιχεια.

    .και-

  11. Ο/Η ΚΛΕΑΝΘΗΣ λέει:

    Φίλε NF,
    Δεν ξέρω πόσο έχει μελετήσει ο Βρετανός Norman Stone την επικράτηση του Κεμάλ στην Ανατολία, αλλά η εικόνα που δίνει διαφέρει ουσιωδώς από την επίσημη ιστορία για το θέμα. Μέχρι να παρουσιάσει τα νέα σημαντικά στοιχεία για αυτήν την άποψή του, το σχόλιο του είναι πολύ γενικό, ασυνήθιστα για επιστήμονα δημοσιογραφίστικο (ο Κεμάλ στην αρχή σε χαλασμένο αυτοκίνητο! ε και;) αλλά και ατεκμηρίωτο ώστε να αλλάξει η επικρατούσα άποψη.

    Επιγραμματικά ο Κεμάλ, το 1919. ήταν ήδη πολύ γνωστός στους Τούρκους, ήξερε προσωπικά πολλούς Διοικητές των Οθωμανικών Σωμάτων Στρατού οι οποίοι τον σέβονταν απόλυτα, είχε νοοτροπία ηγέτη και τέλος, εξέφραζε μια τουρκική εθνική ιδεολογία ήδη πολύ δημοφιλή στην ΄΄μεσαία΄΄ τουρκική γνώμη η οποία καθόλου δεν υποτασσόταν στο Ισλάμ. Αντί για αυτά ο καθηγητής Norman Stone αναφέρει μόνο την επιδέξια χρήση τηλεγράφου! Προφανώς ο ιδρυτής του τουρκικού κράτους έκανε στην αρχή περισσότερο σημαντικά πράγματα από τηλεγραφήματα.
    Σε ότι αφορά το Αζερμπαϊτζάν και την ΄΄παραχώρησή΄΄ του από τους Τούρκους: Πουλάς ή ξε-πουλάς ή παραχωρείς μόνο ότι πραγματικά κατέχεις, και οι τούρκοι ΔΕΝ κατείχαν το Μπακού. Οι συμπάθειες του πληθυσμού δεν είναι κρίσιμη πηγή ισχύος αλλά μόνο συναισθήματα. Οι Οθωμανικές μεραρχίες το 1919 ήταν μακριά από το Μπακού και το τελευταιο που θα επιθυμούσε ο Κεμάλ θα ήταν ένας ατελείωτος πόλεμος με τους Μπολσεβίκους, για την κατοχή του. Διμέτωπος αγώνας των Τούρκων με Έλληνες και Ρώσσους; Ο Κεμάλ δεν είχε τα ψυχικά ΄΄νοσήματα΄΄ του Χίτλερ.

  12. Ο/Η Φτωχός και μόνος κάου - μπόυ λέει:

    Βελισάριε είναι δικό σου το άρθρο; Δε βλέπω όνομα συντάκτη, αν και υφολογικά ταιριάζει αρκετά στο λόγο σου. Επίσης δεν βλέπω να έχει ανέβει και στο http://mikrasiatikhekstrateia.gr/ ακόμη. Το τελευταίο το ρωτώ για να ξέρω αν πρέπει να σώσω το άρθρο με τα υπόλοιπα ή αποτελεί επιμέρους ανάλυση (θα ταξινομηθεί έτσι διαφορετικά). Κρατώ τα άρθρα σε word με όλες τις παραπομπές, δεσμούς, στοιχεία συντάκτη κλπ γιατί η ύπαρξη διαδικτυακής σύνδεσης δεν είναι παντού αυτονόητη.

  13. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Δεν τίθεται θέμα διαστρέβλωσης των πηγών. Δεν παρατίθενται πηγές αλλά ένα κείμενο ενός αζέρου καθηγητή, ο οποίος δεν αναφέρει σχεδόν τίποτα απ΄όσα υπονοείται ότι «τεκμηριώνει».

    Ενδεικτικά: πουθενά στο άρθρο δε γίνεται η παραμικρή αναφορά σε αζερικά πετρέλαια, όχι απλώς ως κίνητρο ή αντικείμενο συναλλαγής μεταξύ κεμαλικών και μπολσεβίκων, αλλά ως οτιδήποτε. Για την ακρίβεια, το κείμενο δεν περιλαμβάνει καμία αναφορά στη λέξη πετρέλαιο, παράγωγά της, συνώνυμά της ή παρεμφερείς έννοιες.

    Αντιθέτως, το άρθρο αναφέρει επανειλημμένως τους λόγους που (θεωρεί ότι) οι κεμαλικοί επιθυμούν να περάσει το Αζερμπαϊζάν σε σοβιετικό έλεγχο, και μάλιστα ταχέως: i. Η παρουσία της δύναμης Ντάνστερ στο Μπακού (και η ευρεία της αποδοχή από τους Αζέρους, αφού αυτοί θεωρούν ότι τους εξασφαλίζει ανεξαρτησία, ασχέτως του ότι… είναι αντίπαλοι της Τουρκίας) γεμίζει την κεμαλική πλευρά με άγχος, γιατί αισθάνεται έτσι ότι έχει ένα επιπλέον βρετανικό μέτωπο στα νώτα της ii. έχοντας επιλέξει τη σοβιετική ρωσία ως στρατηγικό σύμμαχο στην επερχόμενη σύγκρουση και αναμένοντας βοήθεια από αυτήν, αδημονεί για την αποκαστάσταση χερσαίας επαφής μαζί της ώστε να είναι δυνατή η μεταφορά υλικών. Κατά τη φάση εκείνη (1919 μέχρι άνοιξη του 20) η Αρμενία είναι ακόμη ελεύθερη. Μάλιστα, αυτά με παραθέσεις πρωτογενών πηγών από ηγετικά κεμαλικά στελέχη.

    Το άρθρο δεν αναφέρει πουθενά «πάνοπλους Αζέρους, αποφασισμένους να πολεμήσουν», όπως δεν αναφέρει ότι η 11η σοβιετική στρατιά είναι συγκεντρωμένη και «έτοιμη να εισβάλει», αλλά περιμένει από τους τούρκους να ανοίξουν την Κερκόπορτα. Και πολύ σωστά. Η εικαζόμενη κερκόπορτα αφορούσε την πόλη του Μπακού (και όχι το Αζερμπαϊζάν, όπου η 11η στρατιά έχει προχωρήσει «σαν οδοστρωτήρας» από τον Ιανουάριο του ’20 (Altstadt – τρέχοντας προς τα πετρέλαια, προφανώς) μετά τις νίκες επί του Ντενίκιν. Για την ακρίβεια, στο Μπακού όπου είχαν πλησιάσει οι μπολσεβίκοι όταν εξέδωσαν το τελεσίγραφό τους, ήδρευε «βοηθητικό σύνταγμα» ως φρουρά. Η συνεδρίαση της αζερικής βουλής όπου συζητήθηκε η αντίδραση στο τελεσίγραφο έγινε προ του σοβιετικού στόλου της Κασπίας που σκόπευε πολύ επιδεικτικά το κτίριο κατά τη συνεδρίαση (αυτό δεν το αναφέρει ο Γκαφάρωφ). Σχετικά με τους «αποφασισμένους να πολεμήσουν Αζέρους», το κείμενο στο τέλος του είναι διαφωτιστικό: στο τέλος αναφέρει (ακροθιγώς) μια πλειάδα άλλων λόγων, με βασική την διάσταση απόψεων για το αν πρέπει να πολεμήσουν, μεταξύ των «αποφασισμένων» Αζέρων.
    Και φυσικά, η όλη ιστορία της παρέμβασης των τούρκων αναφέρεται στην ΠΟΛΗ του Μπακού, και όχι στο Αζερμπαϊζάν (το οποίο έδειξε ιδιαίτερη διάθεση αντίστασης πριν και μετά την κατάκτησή του, αλλά χωρίς καμία τύχη απέναντι στις σοβιετικές δυνάμεις). Κι ενώ παρατίθενται πηγές που λένε ότι «οι μπολσεβίκοι δεν είχαν καμία επιρροή και κανέναν σεβασμό από τον τοπικό πληθυσμό [του Μπακού]» (Mamedzade), τόσο ο ίδιος στο τέλος λέει ότι εν μέρει υπεύθυνη για την πτώση της πόλης του Μπακού ήταν (και) η επιρροή των ντόπιων και ρώσων κομμουνιστών. Η εικόνα ήταν πολύ πιο πολύπλοκη, αλλά ακόμη κι ο Γκαφάρωφ αναφέρει τους κομμουνιστές.

    Τελικά, ο Γκαφάρωφ τι λέει; Λέει απλούστατα ότι στην πτώση της πόλης του Μπακού χωρίς αντίσταση συνέβαλαν σημαντικά τούρκοι στρατιωτικοί και πράκτορες επιρροής. Αυτό προφανώς ισχύει. Πιθανότατα υπερβάλει σε κάποιο βαθμό, αφού παρασιωπά πληθώρα άλλων λόγων και γεγονότων που άλλα βιβλία αναφέρουν αναλυτικά. Επιπλέον, πιθανότατα υπερβάλει σε κάποιο βαθμό επειδή εκφράζει την πικρία των αζέρων για τη στάση των τούρκων. Φυσικά, δε λέει πουθενά ψέμματα. Οι τούρκοι είχαν τους λόγους τους να θέλουν τον σοβιετικό έλέγχο επί του Αζερμπαϊζάν, επεδίωξαν και υποβοήθησαν την επιβολή του, αλλά ο ρόλος τους ήταν δευτερεύων, και πάντως τα πετρέλαια του Μπακού δεν ήταν κάτι που μπορούσαν να παραχωρήσουν ή να διαπραγματευτούν με τους σοβιετικούς.

    Τώρα, για τον δεύτερο πανεπιστημιακό που λέει στη συνέντευξη ότι «του Κεμάλ του πετάγαν παπούτσια μέχρι που βρήκε τηλέγραφο», ουδέν σχόλιον. Άλλωστε, ακόμη κι αυτός, μέσα στη μπαλαφάρα της συνέντευξης, δε λέει ότι λόγος της τουρκο-σοβιετικής συμμαχίας ήταν τα «ΑΖΕΡΙΚΑ ΠΕΤΡΕΛΑΙΑ».

  14. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Αγαπητέ φίλε,

    Το πρόβλημα του τουρκικού πυροβολικού είναι πραγματικά δύσκολο. Μας απασχολεί συνεχώς, δεν έχουμε ακόμη σαφή εικόνα (και δεν ξέρω αν θα αποκτήσουμε μέχρι το τέλος), αλλά πλέον περιμένουμε να εξετάζουμε την εξέλιξή του όπως διαφαίνεται σταδιακά από τις επιχειρήσεις.

    Προφανώς, κάθε διαθέσιμο στοιχείο (όπως ο σύνδεσμος που μας δίνεις – κι ευχαριστούμε γι΄αυτόν!) είναι πολύτιμος. Τίθεται προς επεξεργασία μαζί με τα άλλα στοιχεία.

    Οι τούρκοι είχαν όντως μηχανουργείο στο Εσκή Σεχήρ. Έγινε όπως αναφέρεις: η Karakol είχε ξηλώσει τις εγκαταστάσεις του Top Hane και μυστικά τις είχε στείλει στην Ανατολή.

  15. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Φίλε ΦΚΜΚ, ναι, το κείμενο είναι δικό μου – ξέχασα να βάλω συντάκτη.

    Στην ιστοσελίδα είμαστε λίγο πίσω στις αναρτήσεις – θα αναρτηθεί πρώτα το κείμενο του Αρματιστή για την επιλογή της τοποθεσίας στο Αφιόν Καραχισάρ και μετά το κείμενο για τους Σοβιετικούς – μέχρι το ΣΚ.

    Σχετικά με τις παραπομπές, ίσως απογοητευτείς λίγο γιατί είναι απόφασή μας σε αυτή τη φάση να μην αναρτούμε τα κείμενα με τις παραπομπές τους όπως τα συντάσσουμε (δεν αναφέρομαι στις σημειώσεις αλλά σε παραπομπές) πάρα μόνον με τη βιβλιογραφία τους. Αν κάποιος θελήσει να διεκδικήσει την πατρότητα των κειμένων… τουλάχιστον ας κάνει τον κόπο να διαβάσει τα βιβλία για να εντοπίσει τα στοιχεία.

  16. Ο/Η NF λέει:

    Αγαπητε Κλεανθη,

    Ο καθηγητης Νorman Stone, κανει μια συντομη και αναφορα στο πλαισιο μιας ευθυμης casual συνεντευξης, τι επιστημονικη αναλυση να κανει ο ανθρωπος εκει ; Δεν στεκομαι σε οσα λεει για την ανοδο του Κεμαλ, αλλα στο ότι το Αζερμπαϊτζαν κατειχε κεντρικη θεση στις συμφωνιες με τους Σοβιετικους.

    Δεν ισχυριζομαι οτι ο Κεμαλ «παραχωρησε» το Αζερμπαϊτζαν. Βοηθησε όμως πολύ τους Σοβιετικους να το αποκτησουν. Οι Κεμαλικοι απεσταλμενοι στο Μπακου εκμεταλλευτηκαν τη συμπαθεια και την εμπιστοσυνη των Αζερων στο τουρκικο εθνικιστικο κινημα, και λειτουργησαν κυριολεκτικως ως Δουρειος Ιππος των Σοβιετικων στη χωρα, μαζι με τους ντοπιους κομμουνιστες, με τους οποιους ηταν αλλωστε συγκοινωνουντα δοχεια. Οι Σοβιετικοι μπορουσαν να επικρατησουν και μονοι τους, αλλα οι κομμουνιστες και οι κεμαλικοι τους βοηθησαν να αλωσουν τη χωρα γρηγορα, αναιμακτα, και χωρις φασαρια. Ετσι μπορουσαν να λενε ότι «ο αζερικος λαος απεδεχθη τη σοβιετοποιηση της χωρας».

    Συνιστω να εστιασεις περισσοτερο στον 1ο συνδεσμο που εδωσα, με το αρθρο του Αζερου καθηγητη, οπου περιγραφονται αναλυτικα όλα αυτά.
    Φυσικα αυτή είναι μια αποψη, και μπορει καλλιστα να είναι εσφαλμενη.

  17. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Αναίμακτα αλώθηκε το Μπακού – για διαφόρους λόγους.

    Το Αζερμπαϊζάν αλώθηκε αιματηρά, και διατηρήθηκε επίσης αιματηρά τα πρώτα χρόνια της κατοχής του.

  18. Ο/Η ΚΛΕΑΝΘΗΣ λέει:

    Φίλε + -,
    Oι τουρκικές δυνάμεις το 1921 χρησιμοποίησαν έναν αριθμό βαρέων πυροβόλων εναντίον των Ελλήνων στις μάχες από τον Μάρτιο του 1921 έως και την μάχη στο Σαγγάριο. Αν και σαφώς λιγότερα από αυτά που χρησιμοποίησαν στην επίθεση του Αυγούστου 1922, το τουρκικό βαρύ πυροβολικό υπερείχε σαφώς του ελληνικού στις μάχες του 1921. Πάντως τα βαρέα πυροβόλα το 1921 δεν ήταν το ίδιο απαραίτητα στους τούρκους –συγκριτικά με εμάς- γιατί οι ελληνικές δυνάμεις ήταν αυτές που συνήθως βρίσκονταν στην επίθεση.
    Ο αναλυτικός αριθμητικός υπολογισμός των τουρκικών πυροβόλων είναι πολύ δύσκολος μια και φαίνεται ότι οι τούρκοι συγγραφείς δεν αναφέρουν τύπους και διαμετρήματα αλλά μόνο περιγραφές. Π.χ πεδινά και ορειβατικά, σε συνδυασμό κατά περίπτωση με τον όρο οβιδοβόλα.
    Τα πυροβόλα που απέκτησε ο Οθωμανικός στρατός μέχρι και τον Α΄ ΠΠ χρησιμεύουν μόνο ως γενική πληροφορία μια και ολόκληρο το τουρκικό οπλοστάσιο μειώθηκε δραστικά μέχρι και το 1919 με αφαιρέσεις από τους Συμμάχους κλείστρων, σκοπευτικών κλπ. Ακόμα και το ισχυρό 15ο Σώμα Στρατού του Καραμπεκίρ Πασά στον Καύκασο υπέστη κάποιες μειώσεις στο υλικό του, παρά την διαδομένη άποψη ότι ο Καραμπεκίρ αρνήθηκε να μειώσει τις δυνάμεις του. Έτσι σημασία έχει μόνο το τι όπλα μπόρεσαν τελικά οι Τούρκοι να χρησιμοποιήσουν σε κάθε μάχη, στοιχεία όμως για τα οποία οι Τούρκοι συγγραφείς δείχνουν να μην πολυενδιαφέρονται, πλήν αριθμών. Πάντως πιστεύουμε ότι στο τέλος αυτής της ερευνητικής προσπάθειας θα παρουσιάσουμε πολύ περισσότερα στοιχεία για το πυροβολικό για την υπόψη περίοδο από όσα υπάρχουν μέχρι στιγμής διαθέσιμα στα ελληνικά και αγγλικά.

    Προσωπικά μου κάνει εντύπωση η αναφορά για την ανακατασκευή στην Τουρκία το 1921 των πυροβόλων SFH 13 των 15cm με τις μακρύτερες κάννες, προφανώς των 17 διαμετρημάτων. Η προμήθεια και μεταφορά των των νέων κανών, λογικά από την Γερμανία, λόγω του βάρους-όγκου και αναγνωρισιμότητας τέτοιων τμημάτων θα ήταν αρκετά δύσκολότερη αντίστοιχων από Κων/πολη (νά και που επιπλέον θα μπορούσε να χρησιμεύσει ο Ρωσικός χρυσός). Επίσης και η ανακατασκευή αυτών των πυροβόλων σε ειδικευμένο έστω ΄΄μηχανουργείο΄΄ στην Τουρκία θα ήταν αξιομνημόνευτη καθώς απαιτούσε εκτεταμένες εργασίες υψηλής ακριβείας, δεν προσαρμοζόταν απλά η νέα κάνη με κάποιο δακτύλιο. Δεν έχω βέβαια την πρόθεση και τα στοιχεία για να αμφισβητήσω την γνωστή σχετική αναφορά – φωτογραφία στο διαδίκτυο, αν και η ΄΄νέα΄΄ κάννη στην φωτό φαίνεται αρκετά φθαρμένη εξωτερικά (κοντά στην βάση της)

  19. Ο/Η Ανώνυμος λέει:

    Το σύμπερασμα που βγάζω με τις αναρτήσεις σας συνολικά είναι πως η Τουρκία θα είχε μεγαλύτερη ισχύ απο τις ελλήνικες δυνάμεις η στην καλύτερη ο πόλεμος θα ήταν αμφίρροπος και η μοναδική μας ευκαίρια ιστορικά ήταν να επικρατήσουμε επάνω τους οριστικά οτάν ήταν διαλυμένοι. Στο οποίο αποτύχαμε δίοτι καθυστερήσαμε απαράδεκτα και τους δώσαμε χρόνο να οργανωθούν και στον Κέμαλ να εδραιωθεί και να και να ενισχύθει. Εαν δίναμε ότι είχαμε και δεν είχαμε σε αυτό τον στόχο, ενωμένοι, χώρις εκλογές και καθυστερήσεις στην μέση, τότε το αποτέλεσμα θα ήταν η νίκη.

    Φυσίκα η δική μας επικράτηση θα ήταν ο μόνος τροπος να προστατευθουν ελληνικές ψυχές απο τις Τουρκικές σφαγές. Ο πόλεμος στην Μ. Ασία έπρεπε να δωθεί. Ήταν εξάλου τέραστια ιστορική ευκαίρια στην οποία αποτύχαμε λόγω δικής μας κακοδιαχείρησης.

  20. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Αγαπητέ φίλε,

    Η ανάλυση είναι ακόμη στην αρχή, συνεπώς είναι μάλλον άτοπο να διατυπωθούν τα συμπεράσματά της εκ των προτέρων.

    Επίσης, ένας οποιοσδήποτε πόλεμος είναι μια πολύ σύνθετη υπόθεση την οποία κρίνει ένα πλήθος παραγόντων.

    Αλλά, συνοπτικά, ναι, ο χρόνος υπήρξε μία κρίσιμη παράμετρος. Όμως, από ελληνικής πλευράς υπήρξε κρίσιμη σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, από το καλοκαίρι του 20 μέχρι τον Μάρτιο του ’21. Πριν από την περίοδο αυτή την ευθύνη για την καθυστέρηση την έφεραν άλλοι, ενώ μετά από αυτήν (και για την ακρίβεια μετά τον Οκτώβριο του ’22) υπήρξε, και πάλι, αδράνεια αλλά αυτή πλέον αφορούσε την επιδίωξη της ομαλής απεμπλοκής και όχι την επίτευξη νίκης.

    Ένα διάσημο απόσπασμα του Θουκυδίδη λέει: «τοῦ δέ πολέμου οἱ καιροί οὐ μενετοί». Παρά την αρχαιολατρεία της εποχής, οι τότε ηγέτες μάλλον δεν είχαν πολυκαταλάβει τη σημασία του.

  21. Ο/Η .+- λέει:

    @Ο/Η ΚΛΕΑΝΘΗΣ λέει: 09/12/2013 στις 23:40

    Αξιοτιμε Κλεανθη,
    Συμφωνω σχεδον σε ολα μαζι σου.

    Θα μου επιτρεψεις ενα επιπλεον σχολιο/διευκρηνηση:

    Η Οθωμανικη Τουρκια, καθως φαινεται, ειχε αποκτησει σημαντικη βιομηχανικη υποδομη απο τον Α’ΠΠ. Συμφωνα με το Φορουμ (http://forum.axishistory.com/viewtopic.php?f=80&t=109530&sid=3ef0da4579ad5287d31bcda0f9924d8e&start=15#p1395372), ορισμενα απο τα πυροβολα της Κρουπ ειχαν κατασκευαστει τοπικα. Η ικανοτητα αυτη πιθανον επηρεασε και την δυνατοτητα να επαναφερουν σε χρηση υλικο που ειχε αχρηστευτει με την συνθηκη του Μουδρου, οπως νομιζω οτι εκαναν με τα sFH13, που οντος τους φορεσαν κανη L17 στην θεση της αρχικης L14. Απο που προηρθαν οι κανες ειναι αγνωστο. Αλλα η πιθανοτητα για πρωην Γερμανικες το αμφισβητω, γιατι, απο οσα γνωριζω, στους Γερμανους με την συνθηκη ειρηνης οι Συμμαχοι δεν επετρεψαν να διατηρησουν πυροβολα μεγαλυτερου διαμετρηματος απο το 75χλς, και ολο το βαρυ υλικο του Α’ΠΠ κατεληξε στα χυτηρια υστερα απο απαιτηση των Συμμαχων.

    Τωρα σε οτι αφορα τις αναγκες του ΕΣ σε μεσο και Βαρυ πυροβολικο, εχω πολλα ερωτηματικα, για την επιλογη να μην «βαλουν χερι» σε Βουλγαρικα πυροβολα (βλεπε http://www.bulgarianartillery.it/) οταν ειχαν ευκαιρια με την υπογραφη της συνθηκης ειρηνης το 1919 σαν μερος της πολεμικης αποζημειωσης. Απο οσα γνωριζω με εξαιρεση τα 40 βρετανικα των 6 ιντσων και τα 36 γαλλικα των 120χλς που δοθηκαν το 1917-1918 απο τους συμμαχους, μονο τα παλαια 12 Κρουπ που χρησιμοποιηθηκαν στο Μπιζανι το 1912 ειχε στην διαθεση του ο ΕΣ! Ηταν μια σημαντικη ευκαιρια για να καλυψει τις αναγκες που ηδη υπηρχαν και τις νεες που εμφανηστηκαν εξαιτιας τοσο της συμμετοχης του στον Α’ΠΠ, αλλα και μετα.

    Σε οτι αφορα σχετικα με την Οθωμανικη Στρατια του Καυκασου, ισως ηταν η μοναδικη που ειχε μεινει αθικτη απο τα γεγονοτα του Α’ΠΠ, και ο αριθμος των πυροβολων στις ταξεις της δεν νομιζω οτι ηταν τεραστιος. Εαν η μνημη μου δεν με απατά 180 με 200 πυροβολα συνολικά το 1917, αλλα δεν γνωριζω εαν περιλαμβανει και εκεινα που ηταν σε μονιμες οχυρωσεις.

    .και-

  22. Ο/Η NF λέει:

    Δεν βρισκω πειστικα τα οικονομικα νουμερα που διδονται. Αναφερομαι στο συνολικο υψος της σοβιετικης βοηθειας σε χρημα, που αποτιμαται σε 5,6 εκατομμυρια δολλαρια του 1921. Δεν αμφιβαλλω ότι οι αριθμοι είναι προϊον ενδελεχους και προσεκτικης ερευνας και βασιζονται σε αρκετες πηγες. Ωστοσο υποθετω ότι βασιζονται κυριως σε τουρκικες αναφορες, και οι Τουρκοι υποβαθμιζουν σκοπιμως τη βοηθεια που ελαβαν από τους Σοβιετικους, για λογους που σχετιζονται με τον διογκωμενο εθνικο τους εγωισμο.

    Βεβαιως οι Σοβιετικοι εδωσαν τεραστια βοηθεια και «σε ειδος» και μπορει να ισχυριστει κανεις ότι αυτή ηταν πολύ μεγαλυτερη από το «ρευστο». Παραδειγμα τα 40.000 τουφεκια, που σημαινει ότι οι Σοβιετικοι προμηθευσαν σχεδον τα μισα ατομικα οπλα του τουρκικου Πεζικου.

    Όμως οι Κεμαλικοι ειχαν απεγνωσμενη αναγκη και από σκληρο συναλλαγμα. Πώς θα πληρωναν τον αφθονο στρατιωτικο εξοπλισμο που αγορασαν από εργοστασια της Δυτικης Ευρωπης, όπως τα 30 τελειοτατα γαλλικα αεροπλανα που τους εδωσαν σπουδαιο πλεονεκτημα τον Αυγουστο του 1922;

    Αν ο σοβιετικος χρυσος ηταν η κυρια πηγη ξενου συναλλαγματος, τοτε τα 5,6 εκατομμυρια δολλαρια που αναφερονται μου φαινονται μαλλον λιγα.

    Για να αποκτησει κανεις αισθηση των αριθμων, αρκει να αναφερθει το πολεμικο δανειο που δοθηκε στην Ελλαδα το Φεβρουαριο του 1918. Ηταν υψους 850.000.000 χρυσων φραγκων, από τα οποια εκταμιευθηκαν τελικως 240.000.000 χρυσα φραγκα. Ένα δολλαριο ηταν περιπου 5 χρυσα φραγκα, επομενως η Ελλαδα ελαβε 48 εκατομμυρια δολλαρια μεχρι το 1920. (Για να την ακριβεια, οι «Συμμαχοι» μας εβαλλαν και αυτοι ένα μεγαλοπρεπες «φεσι» αναλογου υψους, αλλα δεν είναι του παροντος.)

    Σημειωνεται επισης ότι η διχοτομηση του χαρτονομισματος από τον Πετρο Πρωτοπαπαδακη απεφερε στο Κρατος εσοδα που αντιστοιχουσαν σε πολλα εκατομμυρια δολλαρια με βαση τις τοτε ισοτιμιες.

    Και παρολα αυτά ο εξοπλισμος του Ελληνικου Στρατου παρεμενε ελλιπης, ενώ οι Κεμαλικοι το 1922 ειχαν αποκτησει σημαντικοτατη υπεροχη σε πολύ κρισιμες κατηγοριες εξοπλισμου, όπως τα αεροπλανα που προανεφερα, οι ασυρματοι και πολλα αλλα.

    Γιατι το 1922 οι Κεμαλικοι κερδιζαν καθαρα την «κουρσα των εξοπλισμων» απεναντι στους Ελληνες, αν ειχαν τοσο λιγα συναλλαγματικα διαθεσιμα σε σχεση με τον εχθρο; Ειτε ελαβαν πολύ περισσοτερο χρημα από τους Σοβιετικους, ειτε υπηρχαν και άλλες αγνωστες πηγες χρηματοδοτησης , πχ στην Κωνσταντινουπολη(;).

  23. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Μία απαραίτητη διευκρίνιση σχετικά με την τεκμηρίωση των κειμένων που εμφανίζονται στο πλαίσιο της εργασίας για τη στρατιωτική ιστορία της Μικρασιατικής Εκστρατείας:

    Το σημαντικότερο μέρος των κειμένων αποτελεί πρωτογενή ανάλυση και σύνθεση των συντακτών. Τα βασικά δεδομένα, όμως, στα οποία στηρίζεται, δηλαδή γεγονότα και στοιχεία, καθώς αναπόφευκτα και κάποιες κρίσεις και απόψεις (αν και σε πολύ μικρότερο βαθμό) προέρχονται από ιστορικά βιβλία που κρίνονται σοβαρά και των οποίων σταθμίζεται η αξιοπιστία, τόσο κατ΄αρχήν όσο και κατά περίσταση.

    Για λόγους προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων των συντακτών, κατά τη φάση αυτή τα κείμενα δε δημοσιεύονται με τις παραπομπές στις πηγές που χρησιμοποιούνται, παρ’ όλο που συντάσσονται με αναλυτικό υπόμνημα. Προτιμήθηκε να παρατίθεται μόνον η βιβλιογραφία που χρησιμοποιείται. Υπό την έννοια αυτή, η αξιοπιστία των κειμένων (ως προς τις πληροφορίες) αποτελεί θέμα (καθόλου αυτονόητης) εμπιστοσύνης του κάθε αναγνώστη. Καθένας μπορεί να θεωρεί τα στοιχεία αξιόπιστα ή αναξιόπιστα.

    Εν προκειμένω, κι επειδή γίνονται κάποιες αυθαίρετες υποθέσεις ως προς τις πηγές που χρησιμοποιήθηκαν:
    Οι πληροφορίες για το ύψος της σοβιετικής βοήθειας προέρχεται τόσο από τουρκικές όσο και από σοβιετικές πηγές. Οι σχετικές αναφορές – τελείως ανεξάρτητες μεταξύ τους – συμφωνούν κατά τρόπο αξιοσημείωτο και μάλιστα όχι μόνον ως προς το συνολικό ύψος της χρηματικής βοήθειας αλλά και ως προς τον τρόπο, τα ποσά και τους χρόνους καταβολής των δόσεων.

    Η βασική τουρκική πηγή είναι το βιβλίο του Bulent Goekay. Πρόκειται για τούρκο ιστορικό που έχει κατ΄εξοχήν ασχοληθεί με το θέμα των τουρκο-σοβιετικών σχέσεων και θεωρείται ο καλύτερος τούρκος γνώστης του θέματος. Καθώς για διαφόρους λόγους δεν υπάρχουν (ή δεν έχουν αποχαρακτηριστεί) επίσημα τουρκικά στοιχεία σχετικά με το θέμα της σοβιετικής βοήθειας, οι πηγές του είναι απομνημονεύματα ηγετικών στελεχών των τούρκων της περιόδου. Στις πηγές αυτές, που αναφέρονται αναλυτικά, είναι σαφές ότι οι πληροφορίες παρατίθενται από μνήμης και γι΄αυτό υπάρχουν μικρές διαφοροποιήσεις ή αντιφάσεις που όμως καταλήγουν στην ίδια εικόνα: 1 εκ χρυσά ρούβλια και 200,6 κιλά χρυσάφι πριν από τον Μάρτιο του ’21, και δέκα εκατομμύρια χρυσά ρούβλια από τον Μάρτιο μέχρι το τέλος του πολέμου.

    Τα σοβιετικής προελεύσεως στοιχεία προέρχονται κυρίως από το βιβλίο του Ανδρέα Ζαπάντη: «Greek-Soviet Relations, 1917-1941, Columbia University Press», με ελληνικό τίτλο: «Ελληνο-σοβιετικές Σχέσεις, 1917-1941» μτφρ Άγγ. Βλάχου, Εστία, 1989. Το βιβλίο αυτό αποτελεί την ανεπτυγμένη έκδοση της διδακτορικής διατριβής του συγγραφέα που υποβλήθηκε στο πανεπιστήμιο Philipps-Universitaet Marburg και βασίστηκε κυρίως σε σειρές διπλωματικών εγγράφων δημοσιευμένων από την ΕΣΣΔ (πριν από την πτώση της). Από αυτή την πλευρά, η κύρια ανάλυση της σοβιετικής βοήθειας αντλείται από τη σειρά Dokumenty Vneshnei Politik SSSR (Έγγραφα περί της Εξωτερικής Πολιτικής της ΕΣΣΔ), με ειδικότερη παραπομπή στον τόμο III. Ο απολογισμός αυτός επιβεβαιώνεται (τουλάχιστον κατά τον συγγραφέα του βιβλίου που εξέτασε και παραθέτει τις πρωτογενείς πηγές) από πληθώρα ειδικότερων επί μέρους αναφορών, όπως π.χ. τα απομνημονεύματα του Φρούντζε ή του Αράλωφ, καθώς και από πληθώρα εσωτερικών εγγράφων μεταξύ υψηλόβαθμων μπολσεβίκων, όπου δεν αναφέρονται απλώς τα ποσά της βοήθειας αλλά και οι εξελίξεις των σχέσεων καθώς και η αντίληψη και η τακτική της σοβιετικής. Οι αναφορές που παρατίθενται κατά λέξη είναι τόσο πολλές και μεταξύ τους συνεπείς που δεν αφήνουν πολλά περιθώρια αμφισβήτησης.

    Ένα φυλλάδιο που η ρωσική πρεσβεία στην Άγκυρα κυκλοφόρησε το 2010 για τα 90 χρόνια τουρκο-ρωσικών σχέσεων και έλαβε ευρείας δημοσιότητας στην Τουρκία έκανε επίσης εκτενή αναφορά στη σοβιετική βοήθεια προς την Τουρκία κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία. Και εκεί αναφέρεται το ίδιο ύψος σοβιετικής βοήθειας. Στο βαθμό που μπορώ να ελέγξω, δεν υπήρξε καμία αντίδραση ή αμφισβήτηση των σχετικών στοιχείων.

    Πέραν αυτών, το γενικό ύψος της σοβιετικής βοήθειας (1+10 εκ. χρ. ρούβλια και 200,6 κιλά χρυσός) είναι διάσπαρτο σε διάφορα βιβλία που ασχολούνται με τη σοβιετική πολιτική της περιόδου.

    Η ισοτιμία του χρυσού ρουβλίου με το δολλάριο κατά το 1921 προέρχεται από το βιβλίο του McMeekin (ο οποίος στο βιβλίο αυτό δεν πραγματεύεται το θέμα της Τουρκίας). Δεδομένου ότι το βιβλίο ασχολείται εντατικά με την αποτίμηση αξιών κατά την περίοδο εκείνη και δεδομένου του κύρους του εκδοτικού οίκου και της εξειδίκευσης του συγγραφέα, το στοιχείο αυτό μπορεί να θεωρηθεί αξιόπιστο. Από το ίδιο βιβλίο αντλείται και η αναγωγή της αξίας του τότε δολλαρίου σε δολλάρια 2009. Η τιμή του χρυσού σε δολλάρια (εποχής) είναι πληροφορία ευρέως διαθέσιμη στο διαδίκτυο.

    Τέλος, ενδεικτικά, και με τις τιμές να αντλούνται επίσης από το βιβλίο του McMeekin, την περίοδο ΄20-’22 τα bregeut και τα fokker κόστιζαν περί τις 12 με 15.000 δολλάρια, ενώ τα γερμανικά αεροσκάφη ήταν πολύ φθηνότερα (και τα αγγλικά πολύ ακριβότερα). Με τέτοιες τιμές, είναι δύσκολο να γίνει κατανοητό γιατί τα αναφερόμενα νούμερα σοβιετικής βοήθειας «δεν είναι πειστικά».

  24. Ο/Η NF λέει:

    Για να γινει αντιληπτο ποσο ανεπαρκες ηταν το υποτιθεμενο ποσο των 5,6 εκατομμυριων δολλαριων θα πρεπει να αποκτησουμε αισθηση των συναλλαγματικων μεγεθων της εποχης:

    Καταρχην θα δωσω μερικα επιπλεον στοιχεια για το διασυμμαχικο πολεμικο δανειο που εγκριθηκε στην Ελλαδα το Φεβρουαριο του 1918, και εκταμιευθηκε μερικως το 1918-1919.
    Τα στοιχεια προερχονται απο τα πρακτικα τς Δικης των Εξι, τις σχετικες μελετες του διακεκριμενου οικονομικου ιστορικου Α. Ανδρεαδη και απο εδω:

    Το διασυμμαχικο δανειο λοιπον ηταν 850 εκατομμυρα χρυσα φραγκα, τα οποια κατανεμονταν ως εξης: 300 εκατομμυρια απο Γαλλια, 300 εκατομμυρια απο Αγγλια, 250 εκατομμυρια απο τις ΗΠΑ. Βρεττανοι και Αμερικανοι θα πληρωναν το ισοδυναμο ποσο στο νομισμα τους. Το αγγλικο μεριδιο αντιστοιχουσε σε 11,9 εκατομμυρια λιρες, το αμερικανικο σε 48,2 εκατομμυρια δολλαρια.

    Με βαση τα παραπανω εχουμε τς ισοτιμιες χρυσου φραγκου-δολλαριου-στερλινας, οι οποιες λιγο θα αλλαξαν ως το 1922:

    1 αγγλικη λιρα = 25,2 χρυσα φραγκα
    1 δολλαριο= 5,2 χρυσα φραγκα
    1 αγγγλικη λιρα=4,9 δολλαρια

    Απο τα ποσα αυτα η Γαλλια δεν εδωσε τιποτα, η Αγγλια εδωσε 6,54 εκατομμυρια λιρες ή 32 εκατομμυρια δολλαρια, ενω οι ΗΠΑ εδωσαν 15 εκατομμυρια δολλαρια. Συνεπως εγκριθηκαν 163 εκατομμυρια δολλαρια και εκταμιευθηκαν 47 εκατομμυρια δολλαρια.
    Ας συγκριθουν αυτα τα θηριωδη ποσα αυτα με τα……5,6 εκατομμυρια δολλαρια της σοβιετικης βοηθειας στον Κεμαλ. Σημειωνεται εδω οτι η βενιζελικη Κυβερνηση ζοριζοταν να συντηρησει εναν στρατο 90.000 ανδρων στη Μικρα Ασια.

    Στα πρακτικα της Δικης των Εξι αναφερονται στοιχεια για καποιες δαπανες αγορας πολεμικων εφοδιων απο την αντιβενιζελικη Κυβερνηση το 1921-1922: Διεθεσε 500.000 λιρες για αγορα 150.000 στολών απο την Αγγλια, και 45.000.000 χρυσα φραγκα για την αγορα 250,000 οβιδων πυροβολικου απο το γαλλικο εργοστασιο Σνάιντερ Κανέ. Δηλαδη, συμφωνα με τις ισοτιμιες που δοθηκαν παραπανω, δαπανηθηκαν 2,5 εκατομμυρια δολλαρια για ιματισμο, και 9 εκατομμυρια δολλαρια για πυρομαχικα πυροβολικου. Για δυο μονο αναλωσιμα εφοδια, η Ελλαδα διεθεσε διπλασιο ποσο συναλλαγματος απο το συνολο της υποτιθεμενης χρηματικης βοηθειας των 5,6 εκ. δολλαριων στον Κεμαλ, που υποτιθεται οτι ηταν τοσο αποφασιστικη.

    Και ομως ο Κεμαλ κερδιζε καθαρα την κουρσα των εξοπλισμων και τον πολεμο φθορας απεναντι στους Ελληνες τo 1922, αν και η Ελλαδα δαπανουσε πολυ περισσοτερα απο τα υποτιθεμενα 5.600.000 δολλαρια των Σοβιετικων. Καλυτερα πυροβολα, περισσοτερο ιππικο, πολυ καλυτεροι ασυρματοι, καλυτερη αεροπορια, περισσοτερα πυρομαχικα……………………..

    Και δεν ηταν μονο αυτα που ειχε παραλαβει, αλλα και αυτα που ειχε παραγγειλει. Μαρτυρια αντιστρατηγου Γ. Χατζηανεστη:
    Επί πλέον τηλεγραφήματα διάφορα έφθανον ανακοινούντα προμηθείας μελλούσας του Κεμάλ σπουδαιοτάτας. Παραγγελίαν 400 αεροπλάνων, παραγγελίαν 200 πυροβόλων Σκόντα εξηκριβωμένως 100 ελαφρών και 100 βα¬ρέων πυροβόλων, 1000 πολυβόλων, παραγγελίαν 150,000 όπλων.

    Με τα……..5.600.000 δολλαρια των σοβιετικων πληρωνονταν αυτα; Και γιατι η Ελλαδα δεν εγινε «αστακος», αφου ξοδευε περισσοτερα; Αγοραζε η Ελλαδα πολεμικο υλικο σε πολλαπλασιες τιμες απο τους κεμαλικους, ή μηπως ο Κεμαλ πολλαπλασιαζε τα σοβιετικα δολλαρια, οπως ο Ιησους Χριστος τους αρτους και τα ψαρια;

    ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Ειτε η σοβιετικη βοηθεια ηταν πολυ μεγαλυτερη, ειτε υπηρχαν και αλλες πηγες χρηματοδοτησης.

    Παρα τις διαφωνιες μου σε ορισμενα επιμερους θεματα, εγω επικροτώ την αξιολογη εργασια του ιστολογιου επι του μικρασιατικου πολεμου. Οι παραπανω παρατηρησεις ας μην θεωρηθουν αποπειρα απαξιωσης της, αλλα προτροπη και ερεθισμα για ακομα ενδελεχεστερη μελετη της οικονομικης πτυχης εκεινου του πολεμου.

  25. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Το άρθρο που προηγήθηκε δεν αποτελεί ανάλυση της οικονομικής πτυχής της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Αυτό θα αποτελέσει αντικείμενο μελλοντικού άρθρου, όπου θα συνδυαστούν όλα τα διαθέσιμα οικονομικά στοιχεία.

    Το άρθρο που προηγείται είχε έναν συγκεκριμένο σκοπό στο πλαίσιο της εργασίας για τη Μικρασιατική Εκστρατεία: να δώσει συγκεντρωμένα και αρθρωμένα το ρόλο των Σοβιετικών στη Μικρασιατική Εκστρατεία, και ειδικότερα στο στρατιωτικό της σκέλος. Αντίστοιχα κείμενα για τους Βρετανούς, τους Γάλλους και τους Ιταλούς θα ακολουθήσουν στο μέλλον.

    Το άρθρο, στο πλαίσιο του σκοπού του, παραθέτει τις διαθέσιμες πληροφορίες για το ύψος και τη φύση της σοβιετικής βοήθειας προς τους Κεμαλικούς, αφού βρέθηκαν και διασταυρώθηκαν πολλές και διαφορετικές πληροφορίες από διαφορετικές πηγές. Αν υπάρχουν επιπρόσθετες ή διαφορετικές ή αντίθετες πληροφορίες σχετικά το ύψος και τη φύση της σοβιετικής βοήθειας, αυτές είναι παραπάνω από ευπρόσδεκτες τόσο για εξέταση όσο και για ενσωμάτωση σε επόμενη αναθεώρηση του κειμένου, με τη δέουσα αναφορά στον πάροχο των πληροφοριών. Αλλά, το επιχείρημα «δε φτάνουν τα 5,6 εκ. δολλάρια δολλάρια» είναι μάλλον ακατανόητο. Το ποσόν αυτό δεν είναι «υποτιθέμενο». Όλες (αλλά όλες) οι διαθέσιμες πηγές, τουρκικές και ρωσικές, παλιές και σύγχρονες, οι αναλύσεις με το συγκεκριμένο θέμα και οι περιστασιακές αναφορές σε αυτό, η εσωτερική αλληλογραφία, ανεξάρτητα μεταξύ τους, συμφωνούν σε αυτό το ποσό (για την ακρίβεια: στα 11 εκ. χρ. ρούβλια και 200 περίπου κιλά χρυσάφι). Αν δε βολεύει, τι να κάνουμε; Οι σοβιετικοί δε συμφώνησαν να καλύψουν τις ανάγκες των κεμαλικών. Συμφώνησαν να τους δώσουν 1+10 εκ. χρ. ρούβλια το χρυσάφι.

    Είναι συνεπές το νούμερο αυτό με τη συνολική οικονομική εικόνα της εκστρατείας; Κατά τη γνώμη μου ναι, αν λάβει κανείς υπ΄όψιν όλες τις παραμέτρους (και είναι πολλές). Αλλά αυτό είναι αντικείμενο μελλοντικού άρθρου.

  26. Ο/Η NF λέει:

    Αν η Σοβιετικη χρηματοδοτηση ηταν 5,6 εκατομμυρια δολλαρια, τοτε ηταν εντελως ανεπαρκης.
    Δεν θα επανελθω ομως εδω επι αυτου, καθοτι υπαρχουν και αλλες πτυχες της τουρκοσοβιετικης λυκοφιλιας.

    Μια τετοια πτυχη, που κακως δεν αναφερεται, παρολο που ειναι ευρυτατα γνωστη, ειναι η διαβρωση του εχθρου εκ των εσω: Αναφερομαι στη δραση των εν Ελλαδι κομμουνιστων, οι οποιοι ανελαβαν την αποστολη να υπονομευσουν εκ των εσω την στρατιωτικη προσπαθεια της Ελλαδος. Ειναι απολυτως βεβαιο οτι αυτο εγινε με εντολη την οποια τα «κεντρικα» της Μοσχας εδωσαν στο «τοπικο υποκαταστημα». Οι εν Ελλαδι κομμουνιστες ειχαν κανει και πριν το 1920 καποια προπαγανδα, αλλα μετα την τουρκοσοβιετκη προσεγγιση κυριολεκτικως ξεσαλωσαν.
    .

  27. Ο/Η Αρματιστής λέει:

    Αν κατάλαβα καλά:

    Με 500.000 λίρες, ή 2.450.000 δολάρια, έγινε προμήθεια 150.000 στολών.

    Με 45.000.000 χ.φ. ή 8.650.000 δολάρια έγινε προμήθεια 250.000 βλημάτων πυροβολικού.

    Άρα τα 150.000 βλήματα πυροβολικού στοίχισαν 5.190.000 δολάρια

    Δηλαδή οι 2 στολές στοίχιζαν όσο και 1 βλήμα πυροβολικού.

    Να υποθέσω ότι οι Ελληνικές στολές κατασκευάζονταν στην Αγγλία από κασμίρι! Ή ότι το Ελληνικό δαιμόνιο θριάμβευσε και κατόρθωσε να προμηθευτεί βλήματα πυροβολικού με μεγάλη έκπτωση από τους κουτόφραγκους!

    Σημαντικό και κρίσιμο στοιχείο:
    Ενώ η Ελλάδα δαπάνησε για την αγορά 150.000 βλημάτων ΠΒ 5.190.000 δολάρια, ο Κεμάλ προμηθεύτηκε δωρεάν από τους Σοβιετικούς 147.000 βλήματα ΠΒ.

    Οι μόνες σημαντικές προμήθειες στις οποίες προχώρησε η Κεμαλική κυβέρνηση μετά το Σαγγάριο, είναι:
    1) Η αγορά 1500 οπλοπολυβόλων από τη Γαλλία
    2) Η αγορά 50 αεροπλάνων διώξεως και αναγνωρίσεως
    3) Η υπογραφή σύμβασης για τη προμήθεια από την Ιταλία 550 φορτηγών, εκ των οποίων φαίνεται ότι μέχρι τον Αύγουστο του 1922 είχαν παραδοθεί 100.
    4) Στολές και διάφορα πυρομαχικά από Γαλλία, Ιταλία και Σοβιετική Ένωση

    Νομίζω ότι η Σοβιετική οικονομική βοήθεια θα ήταν υπεραρκετή για τις υπόψη προμήθειες. Και οπωσδήποτε, όσο δεινή και να ήταν η οικονομική κατάσταση της Τουρκίας, κάποια χρήματα στο ταμείο θα υπήρχαν. Πιστεύω ακόμη, ότι οι Γάλλοι και οι Ιταλοί δεν απαίτησαν την άμεση πληρωμή των προμηθειών. Είναι πλέον ή βέβαιο ότι θα παραχώρησαν πίστωση στη Τουρκία, προσμένοντας ανταλλάγματα στη συνέχεια.

  28. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Ε, βέβαια. Με τα στοιχεία αυτά, η μια στολή αγοράστηκε προς… 1600 σημερινά δολλάρια η μία. Προφανώς κασμιρένιες, με κασμιρένιες κάλτσες και κασμιρένιο δίκωχο.

    Και του Κεμάλ, που να του φτάσουν τα λεφτά, άμα έπρεπε να πληρώσει 400 αεροπλάνα; Προφανώς ήταν stealth, γιατί κανείς δεν τα είδε ποτέ. Ενώ τα αεροπλάνα που πήρε (50 τον αριθμό, με ενδεικτική τιμή του McMeekin (μέγιστη) 15.000 δολλάρια εποχής για Bregeut) κόστισαν γύρω στο 0,75 εκ. δολλ – και του έμειναν 4,85 στο χέρι για τα υπόλοιπα – με ανώτατες εκτιμήσεις για το κόστος. Που να φτάσουν τα λεφτά;

    Υπ’ όψιν ότι η Ελλάδα από με την έναρξη των πραγματικών πολεμικών επιχειρήσεων («επιθετική αναγνώριση» Δεκεμβρίου) είναι ξεκομμένη από βοήθεια, την οποία μέχρι τότε την έπαιρνε με έναν ιδιαίτερα πολύπλοκο τεχνικό τρόπο (άνοιγμα πιστώσεων σε λογαριασμούς του εξωτερικού, (σχεδόν) ταυτόχρονη έκδοση τραπεζογραμματίων εδώ, διαπραγματεύσεις για τον καθορισμό της ισοτιμίας των νομισμάτων και άλλες ομορφιές). Ο Κεμάλ το μεγαλύτερο μέρος της βοήθειας το πήρε ουσιαστικά με την έναρξη των πραγματικών πολεμικών επιχειρήσεων. Και το πήρε σε σκληρό νόμισμα: οι μπολσεβίκοι έστελναν κιβώτια με χρυσό νόμισμα τα οποία ζυγίζονταν.

    Το θέμα της στάσης του ΚΚΕ είναι βέβαια υπαρκτό. Αλλά έχει μεγαλύτερη σημασία για να διαπιστώσει κανείς την ποιότητα του ΚΚΕ μέχρι και σήμερα, παρά για να σταθμίσει με ακρίβεια την επίδραση του σοβιετικού παράγοντα στον πόλεμο. Η στάση του ΚΚΕ θα εξεταστεί στο κεφάλαιο περί ηθικού του ΕΣ, όταν έρθει η ώρα του.

  29. Ο/Η Ανώνυμος λέει:

    Μερικές διορθώσεις σε σχέση με τα πρακτικά της δίκης των Έξι και τα νούμερα για τις παραγγελίες που αναφέρονται.
    Το ποσό των 500.000 λιρών Αγγλίας είναι αυτό που διατέθηκε από την κυβέρνηση για την απαίτηση αγοράς 250.000 περίπου στολών. Η αναφορά σε 150.000 στολές είναι προφανώς λανθασμένη (είτε από τον πρακτικογράφο είτε από την αναφορά του Πρωτοπαπαδάκη) γιατί έπεται της ορθής αναφοράς του αριθμού από κατάθεση του Θεοτόκη, αλλά και προηγούμενης του ιδίου του Πρωτοπαπαδάκη.
    Όπως τελικά διευκρινίζεται ανευρέθησαν μόνο 80.000 καινουργείς στολές στην Αγγλία, για τις οποίες διατέθηκαν 150.000 λίρες. Ο ίδιος ο Θεοτόκης αναφέρει ότι η τιμή ήταν 40 σελλίνια ανά στολή «πλήρεις μανδύας, περισκελίς, χιτώνιον και περικνημίδες, δηλαδή εις τιμήν την τότε του συναλλάγματος, ήρχετο η όλη στολή περί τας 230 δραχμάς, αν δεν με απατά η μνήμη». Βέβαια αν δεν κάνω λάθος 40 σελλίνια μας κάνουν 2 λίρες, οπότε πιθανόν να πρόκειται για στρογγυλοποίηση του ποσού κατά τις αγορεύσεις. Στο ποσό πάντως πρέπει να περιλαμβάνονται και οι άλλες δαπάνες που συνοδεύουν τις παραγγελίες (ναύλα, ασφάλιστρα κ.λπ.).
    Σε σχέση με την παραγγελία 250.000 οβίδων αξίας 45 εκατομμυρίων χρυσών φράγκων, θα πρέπει να διαβαστεί πιο προσεκτικά η κατάθεση του Θεοτόκη (μπορεί να έχει γίνει και λάθος από τον πρακτικογράφο), καθώς αναφέρει συγκεκριμένα «Εις τα 45 αυτά εκατομμύρια περιλαμβάνονται και αι 250.000 βλημάτων του Σαιντ Ετιέν και η παραγγελία του Schneider Canet». Αυτό το λέω, γιατί ο Ξενοφών Στρατηγός ο οποίος ως συγκατηγορούμενος με τον Θεοτόκη και παρών στην δίκη, προφανώς έχει υπ’ όψιν του την παραπάνω κατάθεση, αλλά στο βιβλίο που εξέδωσε αναφέρει για την παραγγελία ύψους 45 εκατομμύριων χρυσών φράγκων: «Το ποσόν των βλημάτων της προμηθείας ταύτης, ανήλθεν εις 250.000 των πυροβόλων Saint-Etienne και ισάριθμον περίπου ποσόν βολών των πυροβόλων Schneider Canet». Άρα πρόκειται για 500.000 βλήματα, ενώ η πραγματική τους αξία ήταν 43 εκατομμύρια χρυσά φράγκα (πρόκειται για μια ακόμα στρογγυλοποίηση του ποσού κατά τις καταθέσεις). Σημειώνω απλά ότι σύμφωνα με άλλες πηγές η παραγγελία ύψους 43 εκατομμυρίων αφορούσε 50.000 βλήματα των 65mm και 250.000 των 75mm!
    Σε σχέση με την σοβιετική βοήθεια, κάποιες προσθήκες που δίνουν μια λεπτομερέστερη ίσως εικόνα:
    Σύμφωνα με το βιβλίο του Δημητράκη, μεταξύ 11 Αυγούστου–11 Οκτωβρίου 1920 εστάλησαν 19 ελαφρά πυροβόλα, 6.000 ρωσικά Moisin-Nagant 1891, 1.000 βρετανικά Lee Enfield MkI, 40 πολυβόλα, 850 περίστροφα, 4 αεροπλάνα, 4 ασύρματοι, 3 φορτηγά 3τ., 4.960 βλήματα πυροβολικού, 150 βόμβες αεροπλάνων, 4.000 βρετανικές αρβύλες, 3.000 μέτρα συρματόπλεγμα, 2.700 λίτρα βενζίνης, 6.300 λίτρα κηροζίνης.
    Επίσης σύμφωνα με την παρακάτω πηγή Ergün AYBARS, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1( History of Turkish republic I), Ege Ün. Basımevi, 1986, οι σοβιετικοί έστειλαν τα εξής:
    43.374 infantry rifles
    56.042 boxes infantry rifles bullets.
    18 boxes of Russian infantry rifle manufacruring devices and tools.
    318 Heavy MGs
    81 artillery guns
    13 Russian bomber guns (Bomba Topu)
    159.043 artillery shells
    40 boxes French hand grenade
    83 boxes British hand grenade
    200 boxes Russian hand grenade
    60 cavalry swords
    10 boxes powder
    48 boxes Russian cartridges
    K/Δ ΚΒ

  30. Ο/Η NF λέει:

    Αγαπητε ΚΔ/ΚΒ:

    Σε συγχαιρω για την τεκμηριωμενη αποψη σου. Σκοπευα και εγω ο ιδιος να κανω τις διευκρινησεις αλλα με προλαβες.

    Όπως ορθως αναφερεις, τα στοιχεια τα δινουν στις απολογιες τους ο Υπουργος Στρατιωτικων
    Νικόλας Θεοτοκης, και δευτερευοντως ο Υπουργος Οικονομικων Πετρος Πρωτοπαπαδακης.
    Πηγη: «Η Δικη των Εξ. Τα εστενογραφημενα πρακτικα. Εκδοσεις Πρωϊα, 1931». Σελιδες 474,475, 476, 477,510

    Σε ότι αφορα τα πυρομαχικα πυροβολικου:
    Αγοραστηκαν 250.000 οβιδες πυροβολικου, εναντι 45.000.000 χρυσων φραγκων, από τον γαλλικο οικο Σνάιντερ-Κανέ, για τα γαλλικα πυροβολα του Ελληνικου Στρατου.
    Κατά τη γνωμη μου ο Νικόλας Θεοτοκης είναι απολυτως σαφης ως προς αυτό. Δεν θα συμφωνησω επομενως μαζι σου, και συνιστω να διαβασεις και παλι πολύ προσεκτικα το κειμενο.

    Σε ότι αφορα τις στολες, τα πραγματα είναι λιγο πιο μπλεγμενα, και απαιτειται και εδώ προσεκτικη αναγνωση για να βγαλει κανεις ακρη, αλλα τα πραγματα είναι λιγο πολύ όπως τα λες:
    Ο Ν. Θεοτοκης λεει ότι το Υπουργειο Στρατιωτικων προσπαθησε να αγορασει 250.000 στολες από αγγλικο εργοστασιο, και ο Υπουργος Οικονομικων του διεθεσε 500.000 λιρες. Αγοραστηκαν όμως αρχικα 80.000 τεμαχια, διοτι δεν πληρουσαν ολες οι προσφερομενες στολες τις απαιτησεις του Υπουργειου, και ετσι δεν δαπανηθηκε ολο το ποσο.Αργοτερα αγοραστηκαν και άλλες. Ο Θεοτοκης όμως ρητως αναφερει ότι οι στολες κοστισαν 40 σελινια εκαστη. Ορθως αναφερεις ότι το 1921 μια λιρα ηταν 20 σελινια, οποτε κάθε στολη κοστισε 2 λιρες Αγγλιας.
    Ο Π. Πρωτοπαπαδακης αναφερει ότι διεθεσε 500.000 λιρες για αγορα ιματισμου, και τελικα δαπανηθηκαν 150,000 λιρες. Αγοραστηκαν 150.000 στολες (εδώ μαλλον κανει λαθος, από το οποιο παρασυρθηκα και εγω). Οι 350.000 λιρες που περισσεψαν εμειναν στη διαθεση του Υπουργου Στρατιωτικων.

    Σημασια εχει ότι οι Υπουργοι Οικονομικων και Στρατιωτικων της ΅Ελλαδας το 1921-1922 συμφωνουν στο γεγονος ότι διεθεσαν 500.000 λιρες Αγγλιας για αγορα ιματισμου, που αντιστοιχουσαν σε 2.400.000 δολλαρια.

    Και παλι αγαπητε ΚΔ/ΚΒ, σε συγχαιρω για την ακρως τεκμηριωμενη αναφορα σου.

    Θα απαντησω κατ’ εξαιρεσιν και σε αλλα σχολια, που προφανως απευθυνονται σε εμενα.
    Υπηρχαν καποια χρηματα στο τουρκικο ταμειο; Χμμμ…. Τι ακριβως εννοουμε με τον ορο «ταμειο»; Όταν ο Κεμαλ ξεκινησε, το «ταμειο» δεν ηταν στην Αγκυρα, αλλα στην Κωνσταντινουπολη, και το κρατουσε ο Σουλτανος. Εκει ηταν η εδρα του Οθωμανικου Υπουργειου Οικονομικων και της Κεντρικης Τραπεζας, εκει ηταν όλα τα αποθεματα χρυσου και συναλλαγματος που υπηρχαν. Ακομα και η εκτυπωση του τουρκικου χαρτονομισματος εκει γινοταν. Η Μεγαλη Εθνοσυνελευση της Αγκυρας και ο Κεμαλ ξεκινησαν χωρις λεφτα, και είναι ενδιαφερον να δουμε που τα βρηκαν στην πορεια.

    Επισης ο Αρχιστρατηγος Γ. Χατζηανεστης, στηριζομενος προφανως στις αναφορες των υπηρεσιων πληροφοριων, τις οποιες ελαβε μετα τις 23/5/1922 που ανελαβε, μιλαει για κολοσσιαιες ΜΕΛΛΟΥΣΕΣ προμηθειες του Κεμαλ, για υλικο δηλαδη που ειχε παραγγελθει, και πιθανοτατα πληρωθει, αλλα δεν ειχε παραληφθει ακομα. Τιθεται θεμα που βρηκε ο Κεμαλ τα λεφτα για όλα αυτά. Ξερω, ξερω: «ο Χατζηανεστης ηταν γνωστος εις παντας και εις υμας ως ανισορροπον και διαλυτικον στοιχειον!»

    Βεβαια το 1922 ειχαν παραληφθει αλλα πραγματα, που αποτελεσαν οδυνηροτατη εκπληξη για τους Ελληνες στο Αφιον. Λεπτομερειες εν καιρω.
    Δεν ξερω αν οι Ιταλοι και οι Γαλλοι εδιναν πιστωση στον Κεμαλ, ξερω όμως ότι η ελληνικη πλευρα προπληρωνε.

  31. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    NF,

    Σωστά ξέρεις-ξέρεις. Κι ο Χατζηανέστης αρχίζει να μη γίνεται το μόνο διαλυτικό στοιχείο.

    Αφού οι τούρκοι είχαν παραγγείλει τα… 400 αεροπλάνα και τα 200 πυροβόλα, και τα προπλήρωσαν κιόλας… θα πρέπει να τα παρέλαβαν κιόλας κάποτε. Έτσι δεν είναι; Αναμένω με κομμένη ανάσα τα στοιχεία για την παραλαβή τους. Ακόμη και μετά τη λήξη του πολέμου.

    Δε μπορεί μεσούντος του κρίσιμου πολέμου να προπλήρωναν μετρητοίς τεράστιες ποσότητες εξοπλισμού για να τις παραλάβουν χρόνια αργότερα, έτσι δεν είναι;

  32. Ο/Η NF λέει:

    Κοιταξε να δεις φιλε μου.

    Καταρχην συστηνω να ηρεμησεις. Και το λεω πολυ φιλικα, χωρις ιχνος ειρωνιας. Δε νομιζω οτι περιμενεις μια κανονικη απαντηση. Το σχολιο μοιαζει σαν να προσπαθει να εκμαιευσει μια απαντηση σε ενα συγκεκριμενο υφος.

    Δικο σου το ιστολογιο, δικοι σου και οι κανονες. Κανενας δεν σε υποχρεωνει να αναρτας τα σχολια μου.

  33. Ο/Η Αρματιστής λέει:

    Περί Χατζανέστη

    Ουδέποτε ανέφερα – και πολύ περισσότερο δεν υποστήριξα – κάτι προσβλητικό για το Χατζανέστη. Με βάση τη γνώση που έχω για το πρόσωπο, πιστεύω ότι δεν ήταν και ο καταλληλότερος για την ανάληψη της αρχιστρατηγίας μιας Στρατιάς 200.000 ανδρών. Ανεξάρτητα της όποιας μόρφωσης και αν διέθετε. Κάποιος που έχει αποτύχει σαν μέραρχος, αφού λόγω της συμπεριφοράς του στασίασε η μεραρχία του, ή που σαν διοικητής της ΣΣΕ τιμωρούσε το άλογο του, πιστεύω ότι δεν είναι κατάλληλος να διοικήσει Στρατιά. Πολύ περισσότερο όταν απουσίαζε από την ενεργό υπηρεσία πλέον των 7 ετών. Αποστρατεύθηκε συνταγματάρχης και επέστρεψε ύστερα από 7 χρόνια αρχιστράτηγος!

    Ο Χατζανέστης ήταν αυστηρός και ακούραστος αξιωματικός και διόρθωσε αρκετά πράγματα στη Στρατιά, όπως το συσσίτιο, τη καταβολή της μισθοδοσίας, τη στολή και την προώθηση κοπανατζήδων από τη Σμύρνη στις μονάδες. Είχε ακόμη αντιληφθεί την ανάγκη άμεσης σύμπτυξης του μετώπου και ανέλαβε την αρχιστρατηγία με σκοπό να προωθήσει αυτή τη σκέψη. Ακόμη είχε την «ιδέα» ότι έπρεπε να καταληφθεί από τον Ελληνικό Στρατό η Κωνσταντινούπολη που κατεχόταν από στρατεύματα των συμμάχων.

    Κανένας όμως δεν κρίνεται για τις ιδέες του, ανεξάρτητα αν αυτές είναι καλές ή κακές. Και ο Χατζανέστης είχε μια πολύ καλή ιδέα που αφορούσε τη σύμπτυξη του μετώπου – αν και αυτή με τον τρόπο που την αντιλαμβανόταν είχε παραμέτρους που τη καθιστούσαν προβληματική – και είχε μια πολύ κακή ιδέα – τελείως ανεδαφική – που αφορούσε τη κατάληψη της Κωνσταντινούπολης.

    Οι άνθρωποι κρίνονται για τις πράξεις τους. Ειδικά οι ηγέτες που διαχειρίζονται τις τύχες ενός έθνους. Έτσι λοιπόν κρίνεται και ο Χατζανέστης. Κρίνεται ως ο αρχιστράτηγος που στα χέρια του ηττήθηκε ο Ελληνικός στρατός και εξ αιτίας αυτής της ήττας καταστράφηκε ο Μικρασιατικός Ελληνισμός. Και εδώ θα πρέπει να αναφέρω ότι είναι έωλη η επιχειρηματολογία του Χατζανέστη στο στρατοδικείο σχετικά με το «ποσοστό» της ευθύνης που του αναλογούσε, αφού αυτός ήταν διοικητής της στρατιάς τρεις μήνες, ενώ ο προκάτοχός του – που ήταν και μάρτυρας κατηγορίας – διετέλεσε αρχιστράτηγος 17 μήνες. Ο κάθε ε.α. αξιωματικός που ανακαλείται στην ενέργεια, τα μόνα καθήκοντα που μπορεί να αρνηθεί, είναι αυτά του αρχιστράτηγου. Και οι αξιωματικοί που σε πολεμική περίοδο βρίσκονται στην ενέργεια, δεν έχουν το δικαίωμα να υποβάλλουν παραίτηση, η να αρνηθούν την ανάληψη καθηκόντων. Εκτός από τον Αρχιστράτηγο. Επομένως όποιος αξιωματικός ε.α. καλείται στην ενέργεια για να αναλάβει αρχιστράτηγος, έχει το δικαίωμα να αρνηθεί [βλ Μεταξάς]. Από τη στιγμή που αναλαμβάνει, αναλαμβάνει και την απόλυτη ευθύνη, χωρίς αστερίσκους και υποσημειώσεις.

    Ο Χατζανέστης ως άκαμπτος και ακούραστος διοικητής περιήλθε όλο το μέτωπο. Και τι με αυτό; Έμεινε στην εικόνα και δεν μπόρεσε να δει βαθύτερα. Εντυπωσιάστηκε από το παράστημα των οπλιτών και έμεινε στις διαβεβαιώσεις των κατά τομέα διοικητών ότι το μέτωπο είναι ακλόνητο. Δεν μπόρεσε να δει περισσότερα. Δεν ανησύχησε που το Α’ ΣΣ εκ 4 Μεραρχιών δεν διέθετε εφεδρεία. Δεν μπόρεσε να δει βαθύτερα στις ψυχές των ανδρών του στρατού του. Δεν αντιλήφθηκε ότι όλοι αυτοί που υπηρετούσαν συνεχώς επί πολλά χρόνια, βρίσκονταν στα όρια τους και ότι αρκούσε ένα μικρό ατύχημα για να καταρρεύσουν. Επέστρεψε στη Σμύρνη και ενώ βρήκε στο γραφείο του μια εξαιρετική πρόταση για την αναδιάταξη της στρατιάς και τη δημιουργία εφεδρειών ικανών να επέμβουν άμεσα, καθώς και τη προώθηση μιας μεραρχίας πίσω από τη δεξιά πτέρυγα της εξέχουσας, τη πέταξε στο κάλαθο των αχρήστων. Ούτε καν τη συζήτησε. Αυτό είναι το πρόβλημα όσων θέλουν να είναι άκαμπτοι και να βρίσκονται έτη φωτός μακριά από τους υφισταμένους τους. Είναι αδύνατο να ακούσουν τους «μικρούς». Ακολούθως μετέβη στην Αθήνα και ανέφερε στη κυβέρνηση ότι τα «στρατιωτάκια του» διέθεταν άριστο παράστημα… Και στη συνέχεια επέστρεψε στη Σμύρνη για να επιβλέψει τη μεταφορά μιας δύναμης μιάμισης Μεραρχίας στη Θράκη για την εκτέλεση του «φιλόδοξου και μεγαλεπήβολου σχεδίου του» για τη κατάληψη της Κωνσταντινούπολης.

    Με άλλα λόγια ο Χατζανέστης δεν κατάλαβε ότι είχε γάμο μπροστά του και αποφάσισε να πάει για πουρνάρια. Ή με όρους στρατιωτικούς, ο Χατζανέστης δεν διέθετε την ικανότητα να αντιληφθεί τη πραγματική στρατηγική κατάσταση – ούτε καν τη τακτική αντιλήφθηκε – να ιεραρχήσει τα προβλήματα και να λάβει όλα εκείνα τα μέτρα που επέβαλαν οι ανάγκες. Και όταν ήρθε η καταιγίδα παρέμεινε άβουλος και άπραγος στη Σμύρνη – μακριά από τη τραγική πραγματικότητα που διαμορφωνόταν λεπτό με το λεπτό στη περιοχή του Αφιόν – αρκούμενος στην έκδοση διαταγών εκτός της πραγματικότητας.

    Είναι ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα η σύγκριση των ικανοτήτων των αντιπάλων διοικητών, όπως αυτή φαίνεται μέσα από τις διαταγές που εξέδωσαν:

    Διαταγή επιχειρήσεων διοικητού Δυτικού Μετώπου Ισμέτ Πασά της 24ης Ιουλίου 1922:
    «Του εχθρού απασχολουμένου εν Θράκη εις ευρείας στρατιωτικάς παρασκευάς … παρουσιάζεται ως αναγκαία εις ημάς η άμεσος ανάληψις επιθετικών επιχειρήσεων πριν ή προλάβη ο εχθρός να μεταφέρει εις ανατολάς (Μ.Α.) τα νέας του μονάδας. Η διοίκησις του μετώπου κατόπιν θεμελιώδους σημασίας μελετών και σκέψεων, απεφάσισε να προβή εις οριστικάς και ταχείας προπαρασκευάς όπως αναλάβη επίθεσιν δια των κυρίων δυνάμεων εις την περιοχήν της 1ης Στρατιάς …. Αντικειμενικός σκοπός της επιθέσεως είναι να ριφθή το κύριον εχθρικόν σώμα προς βορράν, ηττώμενον εις γενικήν μάχην αρχομένην και εξελισσομένην εις Αφιόν, εις το όρος Ακάρ και εις τας εκ τούτου εκπεμπόμενας οροσειράς. Η 1η Στρατιά (Νουρεντίν) επιλαμβανομένη του έργου δια του μείζονος μέρους της δυνάμεως της, θα διεξαγάγη ευθύς εξ αρχής τας επιχειρήσεις εις τρόπον ώστε να νικήσει οριστικώς τας Ι και IV Μεραρχίας του εχθρού και να καταλάβη τας υπ’ αυτών κατεχόμενας θέσεις …».

    Στις 7 Αυγούστου 1922 και αφού ήδη στην Ελληνική διοίκηση έχουν περιέλθει σοβαρές πληροφορίες για Τουρκική επίθεση, ο Χατζανέστης εκδίδει από τη Σμύρνη την ακόλουθη διαταγή:
    «1) Άπαντες πρέπει να αγρυπνώμεν αναμένοντες την εχθρικήν επίθεσιν, δυναμένην από στιγμής εις στιγμήν να εκδηλωθή, τοσούτω μάλλον καθ’ όσον και εις άλλους τομείς παρουσιάσθησαν ενδείξεις εχθρικών προπαρασκευών. Πρέπει πάντες, καθ΄ άπαν το μέτωπον από των Μεράρχων μέχρι και του στρατιώτου να είναι άγρυπνοι. 2) Πρέπει πάντες να κατανοήσωσι βαθύτατα ότι απόκρουσις εχθρικής επιθέσεως δύναται να πραγματοποιηθή, ουχί δι’ ανεπτυγμένων τμημάτων άτινα ευρισκόμενα εις τομείς δευτερευούσης δράσεως ή πλήρους αδρανείας απόλλυνται, αλλά δι’ εφεδρειών τηρουμένων οπίσω εις κόμβους οδεύσεως, παρ’ απασών των υπερτεθειμένων Διοικήσεων και τούτο απαραιτήτως γενήσεται επί βλάβη τηρουμένης πυκνότητας πρώτης γραμμής».

    Γράφει στις 7 Αυγούστου ο Χατζανέστης για εφεδρείες που πρέπει να τηρούνται ακόμη και σε βάρος της πρώτης γραμμής και για ανεπτυγμένα τμήματα σε τομείς δευτερεύοντες που τελικά …. και μπλα, μπλα. Τελικά τι κατάλαβε από την επιθεώρηση του μετώπου που έκανε. Δεν είδε ότι η ΙΙ Μεραρχία ήταν ανεπτυγμένη σε ένα δευτερεύοντα τομέα και ότι το Α’ ΣΣ δεν διέθετε εφεδρεία;

    Με απλά λόγια: Ο Χατζανέστης ήταν λίγος για τα καθήκοντα που του ανέθεσαν. Και το γνώριζαν. Αλλά ήταν παιδί του συστήματος. Νομίζω γαμπρός (;), συγγενής (;), κάποιου των εκτελεσθέντων. Τελικά ο Χατζανέστης τα έριξε στους στρατιώτες του.

    Η άποψή μου για το αν έπρεπε να εκτελεστεί:
    Και θα κάναμε γαργάρα την αδικαιολόγητη καταστροφή του Ελληνικού στρατού και του Μικρασιατικού Ελληνισμού;

  34. Ο/Η Ανώνυμος λέει:

    Φίλε NF
    Περισσότερη σημασία δίνω στο τι γράφει ο Ξενοφών Στρατηγός (που κάνει ρητή αναφορά), από το τι λένε τα πρακτικά στην δίκη για τον Θεοτόκη (τόσο ο πρακτικογράφος είναι για πολλές κλωτσιές σε ορισμένες περιπτώσεις, ενώ και ο Θεοτόκης δεν ήταν περισσότερο σχετικός από τον Ξενοφών Στρατηγό όσον αφορά τα στρατιωτικά).
    Κ/Δ ΚΒ

  35. Ο/Η Αρματιστής λέει:

    Μεγαλώνοντας ξεχνώ αρκετά. Όχι πολλά. Και ότι γράφω το έχω διαβάσει. Απλά δεν θυμάμαι το που το διάβασα, μια και δεν γνώριζα ότι κάποια στιγμή θα «γράψω», ώστε να κρατώ σημειώσεις για το τι διάβασα και που το διάβασα.

    Περί χρημάτων ο λόγος και για το αν «το Τουρκικό ταμείο διέθετε χρήματα».

    1η σύνοδος της εθνοσυνέλευσης της Σεβάστειας – 4 Σεπτεμβρίου 1919.
    Εκδίδεται μια απόφαση η οποία αποστέλλεται στο Σουλτάνο. Σε απάντηση ο σουλτάνος διατάσσει τον διοικητή της Μαλάτειας Αλή Γκαλίπ να συγκροτήσει τάγματα Κούδρων και να βαδίσει κατά της Σεβάστειας για να συλλάβει τους «αντάρτες». Ο Κεμάλ επιτίθεται κατά των Κούδρων και παίρνοντας σκληρά μέτρα εξουδετερώνει κάθε κίνδυνο από αυτή τη κατεύθυνση. Επιστρέφει στη Σεβάστεια όπου τον υποδέχονται με επευφημίες. Στη συνέχεια και αφού δεν έχει έρθει απάντηση από το σουλτάνο. ο Κεμάλ τον οποίο όλοι έχουν αποδεχθεί ως αρχηγό (Καραμπεκήρ, Αλή Φουάτ, Ρεφέτ, Ρεούφ και η συνέλευση της Σεβάστειας) διατάσσει τις στρατιωτικές αρχές να καταλάβουν τα τηλεγραφεία, να απομονώσουν τη χώρα από τη Κωνσταντινούπολη και να εισπράττουν τους φόρους και τα έσοδα των ταχυδρομείων και να τα αποστέλλουν στη Σεβάστεια. Για όσους δεν θα υπάκουαν διατύπωσε την απειλή του θανάτου. «Πρέπει να μάθουν είπε ότι κανένας δεν μπορεί να αντιτίθεται ατιμώρητα στο λαό που αγωνίζεται».
    «Η Μικρσιατική Εκστρατεία όπως τη είδα», Γ. Σπυρίδωνος.
    Όποιος ενδιαφέρεται ας διαβάσει το βιβλίο για να βρει τη σελίδα

    Επομένως οι φόροι και τα έσοδα από τη Μ. Ασία πήγαιναν στο ταμείο της κυβέρνησης του Κεμάλ.

  36. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Όπως υπέθεσα, δεν υπάρχει κάποια απάντηση σχετικά με τα… 400 αεροσκάφη και λοιπά ΑΤΙΑ των τούρκων – σε οποιοδήποτε ύφος. Ειπώθηκε κι αυτό έτσι, απλώς για να ειπωθεί.

    NF,
    Ίσως θα μπορούσες να καταλάβεις ότι δεν τίθεται θέμα ηρεμίας. Δεν την έχει χάσει κανείς. Τίθεται όμως ένα άλλο θέμα. Το θέμα της συνεχούς προσπάθειας για δημιουργία εντυπώσεων. Η όλη προσπάθεια για τη Μικρασιατική Εκστρατεία είναι, φυσικά, ερασιτεχνική – με τη βαθύτερη έννοια της λέξης. Όμως τυγχάνει να την παρακολουθούν άνθρωποι που το θέμα τους ενδιαφέρει, ενώ δεν έχουν σημαντικό υπόβαθρο σε αυτό: από έλλειψη ενέργειας, χρόνου, υπομονής, πρόσβασης σε βιβλιοθήκες – οτιδήποτε. Και πρέπει κάπως να προστατευθούν από ό,τι είναι η συνήθης εντυπωσιοθηρική και μελοδραματική εκδοχή της ιστορίας: κρυφά κίνητρα, κακοί ξένοι, μυστικά ή άγνωστα συμφέροντα – όλα αυτά τα «μυστικά» που εξηγούν τα πάντα «μαγικά», όπως λένε οι ανθρωπολόγοι.

    Σε περίπτωση που δεν το έχεις καταλάβει, λοιπόν, αυτός είναι ο λόγος που επιμένω να τίθενται σε βάσανο οι «πληροφορίες» που συνεχώς προσκομίζεις. Το σχήμα είναι εμφανές: προσκομίζεται μια καινούργια συνταρακτική πληροφορία, τίθεται σε βάσανο, δεν πολυστέκει, προς σωτηρία της πετάγεται ένα καινούργιο πυροτέχνημα, πάει να εξεταστεί κι αυτό, δεν αντέχει, και πάλι καινούργιο πυροτέχνημα, μπας και δημιουργηθεί καμία εντύπωση.

    Αν δεν υπήρχε κόσμος που δεν είναι εξοικειωμένος με την Μικρασιατική Εκστρατεία, δε θα ενοχλούμουν να απαντώ σε νέα αποκάλυψη-βόμβα που εμφανίζεται.

    Και τέλος, σχετικά με τη χαριτωμενιά: «Δικο σου το ιστολογιο, δικοι σου και οι κανονες. Κανενας δεν σε υποχρεωνει να αναρτας τα σχολια μου.» Υποθέτω ότι για να κάνεις σχόλια, επιθυμείς να αναρτώνται. Δε μπορώ να σκεφτώ κάποιον άλλο λόγο να τα κάνεις. Και φυσικά, όλα τα σχόλια που έχουν σχέση με το εκάστοτε θέμα αναρτώνται, όχι αυτά που μου αρέσουν – ακόμη και τα αγενή ή τα προβοκατόρικα. Μοναδική εξαίρεση αποτέλεσε ένας σχολιαστής που όταν δεν του άρεσαν οι απαντήσεις που λάμβανε από τον Αρματιστή, προέβη σε προσωπικά σχόλια που υπερέβαιναν τα εσκαμμένα. Είναι ο μόνος κανόνας που ισχύει στο διάλογο εδώ.

  37. Ο/Η .+- λέει:

    @Ο/Η Ανώνυμος λέει: 09/16/2013 στις 14:31

    Αξιοτιμε K/Δ ΚΒ

    Τα στοιχεια που παραθετεις ειναι πολυ ενδιαφεροντα. Απο οσα διαβασα ηδη διεκρηνα οτι οι Σοβιετικοι ενισχυσαν τον Κεμαλ με 100 (19+81) πυροβολα στα οποια πρεπει να προστεθουν και τα 13 Russian bomber guns (ολμοι;). Στοιχειο που ανατρεπει το γνωστο των 54 πυροβολων. Προκειται για μια σημαντικη ενισχυση που ξεπερνα κατα πολυ το 15% στο πυροβολικο που εχει αναφερθει προηγουμενως. Εισαι σε θεση να διευκρηννσεις και τους τυπους περα απο την γενικη αναφορα που συνηθως γινονταν στο παρελθον σε ελαφρα, μεσα και βαρεα;

    .και-

  38. Ο/Η NF λέει:

    Αγαπητε ΚΔ/ΚΒ
    Σε οτι αφορα τον αριθμο ων βληματων, εχεις αξιολογα επιχειρηματα, αλλα εμενα μου φαινεται πιο κοντα στην πραγματικοτητα η θεση σου οτι «συμφωνα με άλλες πηγές η παραγγελία ύψους 43 εκατομμυρίων αφορούσε 50.000 βλήματα των 65mm και 250.000 των 75mm».
    Αλλα αντι να χαθουμε στις λεπτομερειες ας δουμε την ουσια. Το 1921 η Ελλαδα πληρωνει τοις μετρητοις 45.000.00 χρυσα φραγκα, (= $$ 8.600.000) για βληματα πυροβολικου.

    Με αφορμη τις ευστοχες παρατηρησεις σου προσεξα και κατι αλλο: Ακου τι λεει ο κατηγορουμενος Υπουργος Στρατιωτικων Νικόλας Θεοτοκης: « κατορθωθη τοτε να αγορασθωσιν αι στολαι αντι 40 σελλινιων πληρεις,….δηλαδη εις την τιμη του τοτε συναλλαγματος ηρχετο η ολη στολη περι τας 230 δραχμας αν δεν με απατα η μνημη» Αν λοιπον «δεν απατα η μνημη» τον Νικόλα Θεοτοκη, τοτε εχεις την ισοτιμια της δραχμης με τα κυρια ξενα νομισματα το Δεκεμβριο του 1921!
    Εχεις μελετησει τα πρακτικα της Δικης των Εξι, οπου αναφερεται ποσο κοστιζε το μηνα η Στρατια της Μικρας Ασιας στο Κρατος. Μετετρεψε το σε δολλαρια, και εχεις τη μεγαλη εικονα.

  39. Ο/Η Demetrios λέει:

    Η έκθεση Carnegie (μπορεί να βρέθει εδώ http://archive.org/details/reportofinternat00inteuoft) έδινε το κόστος εφοδιασμού ενός στρατιώτη για την Ελλάδα στα 92.45 φράγκα και του εξοπλισμού του (εξαρτήσεις σκηνή κτλ) στα 42.8 φράγκα. Συγκριτικά ένα βλήμα των 75 χιλιοστών κόστιζε περί τα 60 φράγκα (Η Βουλγαρία το 1904 είχε αγοράσει 158760 βλήματα αντί 9032000 http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/Testi/TB_QF%20Field%20Artillery_1.htm και οι προσφορές στην αγορα λυμαίνονταν από 45 εως 62 φράγκα μερικά χρόνια αργότερα) το τουφέκι χωρίς σφαίρες 85-90 φράγκα και η Ελλάδα διέθεσε για 65000000 σφαιρες 6825000 φράγκα το 1912-13 ή 10.5 λεπτα ανά σφαίρα.

    Οπότε οι δυο λίρες ανά στολή δεν είναι και τόσο υπερβολικά για το 1921.Αν αφαιρέσουμε από τα 92.45 φράγκα του 1912, 24 για τη χλαίνη και 23 για υπόδηση βγαίνουμε στα 45.45 φράγκα ή περίπου 1.8 λίρες. Σχεδον το ίδιο.

    Τώρα για ένα χοντρικό υπολογισμό των οβίδων που αντιστοιχοπου στα 45 εκατομμύρια φράγκα του 1921. Οι ισοτιμίες της δραχμης το 1921 ήταν 1.37 με το φράγκο και 70.4 με τη λίρα (Δερτιλής ιστορία του Ελληνικού κράτους πινακας 6.2 σελ 1060). Οπότε τα 45 εκατομμύρια αντιστοιχούν σε περίπου 875710 λίρες. Αν το βλήμα των 75 κόστιζε 1.8-2.4 λίρες και δεχτούμε περίπου τα 2/3 του κόστους για το μικρότερο βλήμα των 65 οι 500000 του Στρατηγού φαίνονται πιό κοντά στην πραγματικότητα.

  40. Ο/Η NF λέει:

    Αγαπητε Demetrios,
    Θα παρακαλεσω σε καθε αριθμο που δινεις να παραθετεις και τη νομισματικη μοναδα, αλλιως δημιουργειται συγχυση. Απαιτειται μεγαλη προσοχη με τις ισοτιμιες για να μην υποπεσουμε σε γκαφες. Για παραδειγμα, το νουμερο 9.032.000 που δινεις ειναι συμφωνα με την πηγη σου σε βουλγαρικα λεβα και οχι σε φραγκα.

    Η εκθεση Carnegie που μας δινεις στο link δεν περιγραφει αντικειμενικα τα πολεμικα γεγονοτα και αδικει καταφωρα την ελληνικη πλευρα, όμως στις σελιδες 380-397 κανει μια μεθοδικη και λεπτομερη οικονομικη αναλυση των βαλκανικων στρατων του 1912. Δημοσιευτηκε στις αρχες του 1914, και τα περισσοτερα της νουμερα ειναι σε γαλλικα φραγκα. Θυμιζω ότι μεχρι τον Αυγουστο του 1914 η Γαλλια ακολουθουσε τον Χρυσο Κανονα, οποτε το φραγκο ταυτιζοταν ουσιαστικα με το χρυσο φραγκο, το οποιο ηταν ανταλλαξιμο προς 0,29 gr χρυσου. Επομενως το χρυσο φραγκο είναι σταθερο σημειο αναφορας, και μπορει να γινει αμεση συγκριση με το 1921. Οι αξιες που δινει για τις στολες η εκθεση στις σελιδες 380-397 είναι πραγματι της ταξεως των 50 (χρυσων) φραγκων. Κατι πηρε το αυτι μου για «κασμιρια»……………

    Περαν αυτου όμως οι επιμαχες σελιδες της εκθεσης μας δινουν και ένα σωρο αλλα πολυτιμα στοιχεια, παλι σε τιμες χρυσων φραγκων. Μας λεει ποσο κοστιζε ένα στρατιωτικο αλογο, ένα πολυβολο Maxim, ένα τουφεκο Μανλιχερ, ποσο κοστιζε η τροφοδοσια ενός στρατιωτη και ενός αλογου και πολλα αλλα. Εντυπωσιακοτατα στοιχεια πραγματικα.

    Υπαρχει προβλημα ομως στην τελευταια παραγραφο. Γραφεις «Οι ισοτιμίες της δραχμης το 1921 ήταν 1.37 με το φράγκο και 70.4 με τη λιρα.»
    Καταρχην εδώ απαιτειται μεγαλη προσοχη, διοτι η δραχμουλα καταποντιστηκε εναντι των κυριων ξενων νομισματων το 1921, και το Δεκεμβριο ειχε πολυ διαφορετικη αξια απο οτι το Μαρτιο. Η ισοτιμια δραχμης – λιρας που δινεις ειναι μαλλον ορθη, αλλα για τις αρχες του 1921 και οχι για το Δεκεμβριο του ιδιου ετους.
    Σε οτι αφορα την ισοτιμια του φραγκου που δινεις, αυτη ειναι σιγουρα εσφαλμενη, και εξαλλου δεν διευκρινιζεται αν ειναι πλεον το απλο ή το χρυσο φραγκο, αφου το 1921 η Γαλλια ειχε πια εγκαταλειψει τον Kανονα του Χρυσου.

  41. Ο/Η Βελισαριος λέει:

    Ρε συ NF, δεν έχεις γούστο.

    «Κατι πηρε το αυτι μου για «κασμιρια»……………»

    Το σχόλιο μου για τις στολές από κασμίρι, με κασμιρένιες κάλτσες και δίκωχα ήταν άστοχο. Οφειλόταν στην άγνοιά μου για το ότι το σχετικό κόστος μεταξύ στολής και βλήματος πυροβολικού κατά την εποχή εκείνη ήταν τόσο διαφορετικό απ΄ότι στη σημερινή.

    Πλην όμως, τυγχάνει το σχόλιο αυτό να μην επηρεάζει σε τίποτα το αντικείμενο του κειμένου: το ύψος της σοβιετικής βοήθειας (περί της οποίας δεν έχει προσκομιστεί από κάποιον κάποια διαφορετική εκδοχή), ούτε περί της κεντρικής σημασίας της στην κεμαλική προσπάθεια (εκτός αν σε αυτήν αποδοθούν μυθικές διαστάσεις).

    Αλλά, έτσι, απλώς για λόγους αισθητικής: δε μπορούσες να αφήσεις να σχολιάσει την αστοχία κάποιος που έχει εισαγάγει λιγότερο Λιακόπουλο στην όλη συζήτηση από τότε που ξεκίνησε;

  42. Ο/Η Demetrios λέει:

    Ασφαλώς όπως αναφέρεις τα 9,032,000 της Βουλγαρικής προμήθεας του 1904 είναι σε λέβα. Δε μπήκα στο κόπο να κάνω τη διαφοροποίηση, διότι τη συγκεκριμένη περίοδο και μέχρι και την είσοδο της στον πόλεμο η Βουλγαρία ακολουθούσε τους κανόνες της Λατινικής νομισματικής ένωσης και το λέβα είχε ίση αξία με το Γαλλικό φράγκο οπότε το ποσό είναι άμεσα μετατρέψιμο.

    ‘Οσο για την έκθεση Καρνεγκιε ανεξάρτητα του Βουλγαρόφιλου περιεχομένου της στο τέλος δίνει πολύ χρήσιμα στατιστικά στοιχεία. Ως το 1921 το κόστος κάποιων αντικειμένων όπως τα πολυβόλα θα είχε πέσει κατά πολύ προς τα κάτω λόγω των οικονομιών κλίμακος από τη μαζική τους παραγωγή κατά τον πόλεμο αλλά ακόμα και έτσι έχουμε χρήσιμες ενδεικτικές τιμές για τα περισσότερα άλλα ήδη όπως και για το κόστος συντήρησης των στρατευμάτων.

    Όσων αφορά τις ισοτιμίες των νομισμάτων ασφαλώς η δραχμή συνέχισε να κατρακυλά σε σχέση με τη λίρα φτάνοντας τις 166 δραχμές το 1922. Όσο για την ισοτιμία του φράγκου που δίνω γιατί ακριβώς αυτή είναι «σίγουρα εσφαλμένη»; Αφήνοντας κατά μέρος ότι προέρχεται από ένα σοβαρό επιστημονικό έργο τα στοιχεία υπάρχουν online εδώ: http://measuringworth.com/exchangeglobal/ Η ισοτιμία φράγκου-δολλαρίου το 1921 ήταν 13.413 ενώ η ισοτιμία δολλαρίου-στερλίνας 0.2598. ΄Ητοι ισοτιμία στερλίνας-φράγκου 51.628. Τα στοιχεία του Δερτιλή που παρέθεσα χτές δίνουν 51.387. Οπότε δε νομίζω να μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι υπάρχει κάποιο λάθος στην ισοτιμία. Να παρατηρήσω επιπλέον ότι αν τα 45 εκ φράγκα ήταν ότως χρυσά φράγκα του 1913 θα αντιστοιχούσαν σε 750,000-1,000,000 βλήματα των 75 χιλιοστών και ακόμη περισσότερα των 65 χιλιοστών. Η παραγγελία ήταν στην καλύτερη περίπτωση η μισή… και η αξία του φράγκου το 1921 σε σχέση με το 1913 είναι και αυτή επίσης περίπου η μίση.

  43. Ο/Η NF λέει:

    Αγαπητε Demetrios

    Και η παραπανω παραπομπη που μας δινεις είναι χρησιμη, αφου μας δινει ιστορικες ισοτιμιες του δολλαριου με την δραχμη, το φραγκο, και τη λιρα από το 1913 μεχρι σημερα.

    Όπως ειπαμε η Γαλλια ακολουθουσε τον Χρυσο Κανονα μεχρι το 1914. Μεχρι τοτε γαλλικο φραγκο=χρυσο γαλλικο φραγκο=0,2903 γραμμαρια χρυσου= πολύ σταθερο νομισμα. Το 1914 με την εκρηξη του πολεμου, η Γαλλια εγκατελειψε τον Χρυσο Κανονα, και το «απλο» πλεον φραγκο υποτιμηθηκε ραγδαια. Το χρυσο φραγκο όμως δεν εξαφανιστηκε, αλλα συνεχισε να υπαρχει ως διεθνης νομισματικη μοναδα, στην οποια γινονταν διεθνεις οικονομικες συμφωνιες, λογω της σταθερης του αξιας. Ετσι το διασυμμαχικο δανειο στην Ελλαδα το 1918 εκφραστηκε σε ΧΡΥΣΑ φραγκα. Η αγορα των βληματων το 1921 εκφραστηκε επισης σε ΧΡΥΣΑ φραγκα, όπως σαφεστατα αναφερει ο Νικόλας Θεοτοκης. Ωστοσο το φραγκο ηταν πλεον διαφορετικο από το ΧΡΥΣΟ φραγκο.

    Η ισοτιμια που παραθετεις πιθανοτατα δεν απεχει από την πραγματικοτητα, με την παρατηρηση όμως ότι προκειτα για το «απλο» φραγκο και όχι για το ΧΡΥΣΟ φραγκο. Το 1921 το απλο φραγκο ειχε τοσο υποτιμηθει, ώστε το χρυσο φραγκο ειχε περιπου τριπλασια αξια.

    Σημειωνεται ότι την περιοδο 1913-1921 η τιμη του χρυσου σε δολλαρια εμεινε σταθερη, και επειδη το χρυσο φραγκο αντιστοιχουσε σε συγκεκριμενη ποσοτητα χρυσου, συνεπαγεται ότι το δολλαριο του 1921 παρεμενε γυρω στα 5,2 χρυσα φραγκα.

    Μαλλον ορθως λες ότι ως το 1914 ένα βουλγαρικο λεβ ηταν περιπου ένα χρυσο φραγκο, όπως προκυπτει από εδώ : http://www.oenb.at/en/img/bulgaria_tcm16-80910.pdf. Συνεπως το ερωτημα «τι αριθμος και ειδος βληματων πυροβολικου αγοραστηκαν με 45.000.000 χρυσα φραγκα», χρηζει προσεκτικης ερευνας.

  44. Ο/Η Demetrios λέει:

    Ο Θεοτόκης μπορεί να αναφέρει σαφέστατα όπως λες χρυσα φράγκα. Το γεγονος είναι ότι σε τιμές που πρόσφερε η Σνειντερ πριν τον πόλεμο 250,000 βλήματα των 75 και 250,000 βλήματα των 65 θα κόστιζαν 25.5 εκατομμύρια χρυσά φράγκα του 1912 (62 φραγκα για κάθε βλήμα των 75 και κατ’ αναλογία 40 φράγκα για κάθε βλήμα των 65) Ήδη οι τιμές αυτές ήταν κατά ένα τρίτο υψηλότερες αυτών άλλων εταιριών της εποχής (η Κρούπ προσέφερε 45 φράγκα το βλήμα στους Βούλγαρους) και μεταξύ 1914 και 1918 η παραγωγή πυρομαχικών πολλαπλασιάστικε κατά ολόκληρες τάξεις μεγέθους με όλες τις οικονομίες κλίμακας που αυτό συνεπάγεται. Συνεπώς στη χειρότερη περίπτωση το κόστος των βλημάτων έμεινε σταθερό και το πιθανότερο είναι οτί έπεσε.

    Οπότε αν τα φράγκα του Θεοτόκη είναι χρυσά, και ξέρουμε ότι τα βλήματα που αγοράστηκαν είναι 500,000 σύμφωνα για με το Στρατηγό ενώ οι αντιτιθέμενες πηγές μιλούν για κάπου 300,000… τι έχουν απογίνει τα τουλάχιστον 20 εκατομμύρια που λείπουν; Δε μιλάμε για μικροποσο μιλάμε για το μισό σχεδόν ύψος της προμήθειας, αρκετό για την αγορά 100,000 όπλων με τα πυρομαχικά τους ή σχεδόν όσο κόστισε ο Αβέρωφ. Αντιθέτως αν η προμήθεια είναι σε φράγκα του 1921 το κόστος της ταιριάζει με το αναμενόμενο κόστος των 500,000 βλημάτων του Στρατηγού.Να παρατηρήσω εδώ ότι αν είχαν εξαφανιστεί 20 εκ χρυσα φραγκα οι στρατοδίκες δεν ήταν χαζοί για να κρύψουν τέτοιου μεγέθους σκάνδαλο σε μια εποχή που οι πολιτικοί μπορεί να κάναν διάφορα αλλά σπανίως να πλουτίζουν απ΄την πολιτική…

  45. Ο/Η Ανώνυμος λέει:

    Αγαπητοί φίλοι, σε σχέση με την παραγγελία βλημάτων πυροβολικού από την Γαλλία ο Θεοτόκης αναφέρεται ρητά σε χρυσά φράγκα.

    Είναι ενδιαφέρον ότι στην κατάθεση κατά την Δίκη των Έξι του διευθυντή της Γενικής Εφορείας Υλικού Πολέμου Αξέλου αυτός ανέφερε ότι προ των επιχειρήσεων Ιουλίου 1921, έγινε προμήθειοα 165.000 οβίδων των 65mm και περί τις 150.000 των 75mm.

    Κάπου που δεν μπορώ να θυμηθώ έχω διαβάσει ότι το ημερήσιο κόστος πολέμου για την Ελλάδα ήταν
    το 1919 2,8 εκατομμύρια δραχμές,
    το 1920 3,5 εκατομμύρια
    το 1921 6,8 εκατομμύρια
    το 1922 8 εκατομμύρια.
    Ωστόσο τα στοιχεία αυτά δεν συμβαδίζουν με το κόστος για την συντήρηση, λειτουργία και πολεμική δράση της ΣΜΑ που τον Φεβρουάριο του 1922 εκτιμάτο σε 3.667.320 δραχμές (βέβαια δεν αφορά το σύνολο του ΕΣ καθώς και το ΠΝ αλλά μόνο την ΣΜΑ)
    Επιπλέον τον Ιούνιο του 1922 η ΣΜΑ σημείωνε ότι για την απρόσκοπτη λειτουργία της απαιτούντο 80.640.321,50 δραχμές μηνιαίως αν αποστέλλοντο τρόφιμα από το Κέντρο ή 100.980.321,30 αν δεν αποστέλλοντο.

    Σύμφωνα με την κατάθεση του Πρωτοπαπαδάκη, για το 1922 (Ιανουάριος-Ιούνιος) είχαν εκδοθεί εντάλματα (προφανώς για παραγγελίες από το εξωτερικό) ύψους 30.728.465 δραχμών, εκ των οποίων 10.000.000 κορώναι Τσεχοσλοβακίας, 2.054 λίραι, 2.960.761 λιρέται, 7.069.677 φράγκα γαλλικά. Το ποσό είναι μάλλον χαμηλό για χώρα η οποία βρίσκεται εν πολέμω και υποτίθεται αναζητά τον εμπλουτισμό του οπλοστασίου της.
    Σημειώνεται ότι τον Ιούνιο του 1922 υπεγράφη σύμβαση για 75.000 οβίδες των 65mm.
    Κ/Δ ΚΒ

  46. Ο/Η NF λέει:

    H εκθεση Carnegie που μας εδωσε o Demetrios παραπανω αναφερει στη σελιδα 386 οτι ο Ελληνικος Στρατος αναλωσε στον Πρωτο Βαλκανικο Πολεμο μεταξυ αλλων τα εξης πυρομαχικα με την ακολουθη αξια:

    Shot for quickfiring mountain canon,to the number of 200.000…………………9,660,000 fr

    Προκειται προφανως για τα ορειβατικα Schneider των 75 mm.

    Συνεπως 200,000 βληματα κοστιζαν 10.000.000 (χρυσα) φραγκα του 1912, ή 50 χρυσα φραγκα ανα βλημα. Επιβεβαιωνεται επομενως το ευρος τιμων που εδωσε ο Demetrios για το κοστος ενος βληματος 75 mm. Οι μετατροπες νομισματων μπορουν να γινουν με τις ισοτιμιες που εδωσα παραπανω.

    Ξεφυγαμε τελειως απο το θεμα της αναρτησης. Παντως δοθηκαν χρησιμα στοιχεια.

  47. Ο/Η konion λέει:

    Ἄγνωστα γεγονότα καὶ πτυχὲς τῆς ἱστορίας γιὰ πολλούς, ποὺ βγάζουν εὔκολα συμπεράσματα.

  48. Ο/Η Κ... λέει:

    Φαίνεται ότι μια πηγή εσόδων στην πρώτη φάση της συγκρότησης του κεμαλικού στρατού ήταν η λεηλασία των ελληνικών πόλεων και χωριών που βρέθηκαν στην κεμαλική ζώνη, όπως αυτά της Βιθυνίας και του Πόντου.

    Δείτε:

    Φούλατζικ: Ένα «Δίστομο» στη Βιθυνία τον Ιούνη του 1920

    http://kars1918.wordpress.com/2013/07/09/fulatzik/

  49. Ο/Η Κ... λέει:

    Μπράβο. Εξαιρετικό σχόλιο!

  50. Ο/Η .+- λέει:

    Καποια ενδιαφεροντα στοιχεια σχετικα με την σοβιετικη βοηθεια προς τον Κεμαλ:
    http://www.istorikathemata.com/2011/05/o.html

    .και-

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s