Αντεπίθεση Εκτός Τοποθεσίας

γράφει ο Τ.Τ.

Εισαγωγή

Σκοπός του άρθρου είναι να παρουσιάσει μία επιθετική ενέργεια ειδικού σκοπού, που λαμβάνει χώρα μέσα στο γενικότερο πλαίσιο της άμυνας, την «Αντεπίθεση εκτός Τοποθεσίας». Η παρουσίαση του θέματος θα γίνει εκθέτοντας αρχικά κάποιες βασικές απόψεις, στη συνέχεια παρουσιάζοντας ένα ιστορικό παράδειγμα και καταλήγοντας σε κάποια σχόλια και διαπιστώσεις. Για να μην υπάρξουν τυχόν παρανοήσεις επιβάλλεται από την αρχή να διαχωριστεί η αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας που βρίσκεται στη σφαίρα του τακτικού επίπεδου, από την προληπτική επίθεση που ανήκει στο στρατηγικό επίπεδο και αφορά το σύνολο των ενόπλων δυνάμεων.

Βασικές Απόψεις

Η αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας εκτελείται εναντίον εχθρικών δυνάμεων που βρίσκονται στο στάδιο της προπαρασκευής των για την εκτόξευση της κύριας επιθέσεώς τους, και αποβλέπει:

(1)  Στην καταστροφή μέρους των εχθρικών δυνάμεων, προς ανατροπή της υφισταμένης σχέσης μαχητικής ισχύος.

(2)  Στην αποδιοργάνωση της επιθετικής ενέργειας του εχθρού.

(3)  Στην παροχή χρόνου στον αμυνόμενο, για την καλύτερη προετοιμασία του.

Οι δυνάμεις που κυρίως χρησιμοποιούνται για μια τέτοια ενέργεια είναι οι εφεδρικές. Επειδή σε περίπτωση αποτυχίας ο αμυνόμενος κινδυνεύει να απολέσει την εφεδρεία του θα πρέπει να εξετάζεται πολύ προσεκτικά η επίδραση της επιχείρησης στην εκπλήρωση της κυρίας αποστολής του αμυνομένου. Εάν οι εκτιμώμενες απώλειες της δυνάμεως που θα την εκτελέσει, θέτουν σε κίνδυνο την αμυντική αποστολή, δεν θα πρέπει να αναλαμβάνεται. Για την επιτυχία της ενέργειας απαιτείται η ταχυκινησία της δυνάμεως αντεπιθέσεως να είναι σαφώς ανώτερη από εκείνη του εχθρού στην περιοχή, ώστε η φίλια δύναμη να μπορέσει να επιτύχει τον σκοπό της πριν ο αντίπαλος καταφέρει να αντιδράσει με οργανωμένο τρόπο.

Περαιτέρω στοιχεία που διευκολύνουν την επιτυχία της ενέργειας είναι:

(1)     Το έδαφος θα πρέπει να διευκολύνει την πρόσβαση της δυνάμεως αντεπίθεσης στους χώρους συγκεντρώσεως του επιτιθέμενου.

(2)     Ο επιτιθέμενος θα πρέπει οπωσδήποτε να αιφνιδιαστεί από την ενέργεια της δυνάμεως αντεπίθεσης, γι’ αυτό και θα πρέπει να παραπλανηθεί σε ότι αφορά τις προθέσεις της φίλιας διοίκησης. Τυχόν προπαρασκευαστικές ενέργειες πριν την εκτόξευση της αντεπίθεσης θα πρέπει να γίνουν με τη μεγαλύτερη δυνατή μυστικότητα.

Η αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας μπορεί να είναι:

(1)        Εσπευσμένη, όταν ο χρόνος είναι περιορισμένος.

(2)        Προετοιμασμένη, όταν διατίθεται επαρκής χρόνος για την προπαρασκευή της.

Θεωρείται ότι στις περισσότερες περιπτώσεις οι δυνάμεις που θα εκτελέσουν την αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας είτε θα σταματήσουν επί των Αντικειμενικών Σκοπών (ΑΝΣΚ), είτε θα συμπτυχθούν στις αρχικές τους θέσεις. Εάν όμως οι συνθήκες το επιτρέψουν θα είναι δυνατό τα αποτελέσματα μιας επιθέσεως εκτός τοποθεσίας να τύχουν εκμετάλλευσης όπως ακριβώς και κάθε άλλης επιθέσεως.

Πέραν της προσβολής από φίλιες μονάδες ελιγμού, εχθρικές δυνάμεις που βρίσκονται στο στάδιο προετοιμασίας της επίθεσης των μπορούν να βληθούν από επιθετικά ελικόπτερα, αεροπορία ή και πυρά πυροβολικού. Οι παραπάνω ενέργειες απαιτούν:

  • την εξασφάλιση συνεχούς ροής αξιόπιστων και λεπτομερειακών πληροφοριών,
  • μεγάλα χρονικά όρια σχεδιάσεως των επιχειρήσεων,
  • υψηλό βαθμό συντονισμού μεταξύ των διαφορετικών κλάδων,
  • ιδιαίτερες πρόνοιες για την υποστήριξη της επιχείρησης από πλευράς ΔΜ,
  • κατάλληλες καιρικές συνθήκες σε ότι αφορά τα εναέρια μέσα.

Η περίπτωση της επίθεσης μόνο με τα παραπάνω μέσα χωρίς τη χρήση επίγειων δυνάμεων ελιγμού έχει το πλεονέκτημα ότι διαφυλάσσει την φίλια εφεδρεία. Από την άλλη όμως θα απαιτηθεί η συγκέντρωση συντριπτικών δυνάμεων από τα προαναφερθέντα μέσα για να επιτευχθεί ανάλογο αποτέλεσμα.

Ιστορικό Παράδειγμα

Εισαγωγή

Μία περίπτωση προετοιμασμένης αντεπίθεσης εκτός τοποθεσίας έλαβε χώρα στις αρχές Δεκεμβρίου του 1943, στη δυτική Ουκρανία. Λίγα λόγια για το ιστορικό πλαίσιο. Στο ανατολικό μέτωπο μετά τη μάχη του Κουρσκ η πρωτοβουλία των επιχειρήσεων πέρασε οριστικά στα χέρια των Σοβιετικών. Στις 21 Σεπτεμβρίου ο Κόκκινος Στρατός έλαβε επαφή με την τοποθεσία του ποταμού Δνείπερου. Στις 6 Νοεμβρίου το Κίεβο είχε ανακτηθεί και διαφαίνονταν ότι η κύρια ρωσική προσπάθεια θα εφαρμόζονταν στο βόρειο τμήμα του ουκρανικού θεάτρου επιχειρήσεων, στον τομέα της γερμανικής 4ης Τεθωρακισμένης Στρατιάς, όπου θα επιδιώκονταν να διασπαστούν οι θέσεις των αμυνόμενων και στη συνέχεια, κατευθυνόμενοι προς νότο, οι Ρώσοι θα προσπαθούσαν να αποκόψουν το σύνολο της γερμανικής Ομάδας Στρατιών «Νότου».

Η σοβιετική επιθετική ενέργεια πραγματοποιήθηκε από το 1ο Ουκρανικό Μέτωπο και μετά από είκοσι περίπου ημέρες μαχών η κατάσταση είχε διαμορφωθεί ως εξής: Η 4η Τεθωρακισμένη είχε απωθηθεί από τις όχθες του Δνείπερου και η διάταξη της είχε ανατραπεί. Πριν την επίθεση είχε προσανατολισμό προς τ’ ανατολικά, ενώ μετά απ’ αυτήν είχε προσανατολισμό προς τα βόρεια. Στο αριστερό της άκρο το LIX Σώμα Στρατού ήταν αποκομμένο στο Κορόστεν, ενώ μεταξύ αυτού και του ΧΙΙΙ Σώματος, που ήταν ανεπτυγμένο βορείως του Ζιτομίρ, υπήρχε ένα σημαντικό κενό. Δεξιά από το ΧΙΙΙ Σώμα βρίσκονταν το VII Σώμα και ακόμη δεξιότερα το XXIV Τεθωρακισμένο Σώμα, η δεξιά πτέρυγα του οποίου στηρίζονταν επί του Δνείπερου, το μοναδικό σημείο όπου η Στρατιά είχε ακόμη επαφή με τον ποταμό.

 

Χάρτης 1 (Πηγή: http://www.wwii-photos-maps.com/ και επεξεργασία του συντάκτη)

Χάρτης 1
(Πηγή: http://www.wwii-photos-maps.com/ και επεξεργασία του συντάκτη)

Από την άλλη πλευρά, το 1ο Ουκρανικό Μέτωπο είχε καταφέρει να εισχωρήσει εβδομήντα πέντε χιλιόμετρα στο εχθρικό έδαφος, είχε καταλάβει το Ζιτομίρ, που επρόκειτο ν’ αποτελέσει τον άξονα στροφής των σοβιετικών δυνάμεων, αλλά είχε δεχθεί μία ισχυρή αντεπίθεση στο πλευρό του, με αποτέλεσμα να απολέσει το Ζιτομίρ και να μεταπέσει προσωρινά στην άμυνα. Ήταν φανερό ότι το Μέτωπο χρειαζόταν περαιτέρω ενίσχυση για να συνεχίσει. Η 60η σοβιετική Στρατιά, ο πλέον προωθημένος μείζων σχηματισμός του Μετώπου είχε διασπείρει τις μονάδες της με αποτέλεσμα το αριστερό της πλευρό να είναι σχεδόν ακάλυπτο. Το Μέτωπο εκτιμούσε ότι αν εκδηλώνονταν γερμανική επιθετική ενέργεια αυτή θα κατευθύνονταν προς την ανακατάληψη του Κιέβου, λόγω της ιδιαίτερης συμβολικής αξίας που του απέδιδε ο Χίτλερ.

Η Προετοιμασία για την Εκτέλεση της Επιχείρησης

Η εκτίμηση της Ομάδας Στρατιών «Νότου» ήταν ότι:

  • Το κενό μεταξύ των LIX και ΧΙΙΙ Σωμάτων θα τύγχανε εκμετάλλευσης από την 60η Στρατιά μόλις αυτή θα ενισχύονταν. Η ενίσχυση αυτή ήταν ήδη σε εξέλιξη.
  • Η 4η Τεθωρακισμένη Στρατιά δεν είχε τη δυνατότητα να αποκαταστήσει την τοποθεσία της, ενώ όταν θα εξαπολύονταν η νέα σοβιετική επίθεση αναμένονταν ότι η Στρατιά θα μπορούσε μόνο να επιβραδύνει τον αντίπαλο.

Η άποψη της Ομάδας Στρατιών ήταν πως η αδυναμία στο πλευρό της 60ης Στρατιάς έπρεπε να τύχει άμεσης εκμετάλλευσης με την εκτόξευση επιθετικής ενέργειας που θα την προσέβαλε κατά τη φάση της προετοιμασίας της. Στις 30 Νοεμβρίου η 4η Τεθωρακισμένη εξέδωσε διαταγή προς το XXXXVIII Τεθωρακισμένο Σώμα Στρατού όπως επιτεθεί αιφνιδιαστικά στο πλευρό της 60ης Στρατιάς με σκοπό να την καταστρέψει. Τυχόν επιτυχία θα δημιουργούσε τις συνθήκες ώστε η Στρατιά να αποκαταστήσει την επαφή με το LIX Σώμα.

Το XXXXVIII Τεθωρακισμένο Σώμα, με τις: 1η Τεθωρακισμένη Μεραρχία, 1η Τεθωρακισμένη Μεραρχία των SS και 7η Τεθωρακισμένη Μεραρχία, συγκεντρώθηκε ανατολικά του Ζιτομίρ. Ουσιώδες τμήμα της επιχείρησης αποτέλεσε η παραπλάνηση του αντιπάλου. Αυτή θα επιτυγχάνονταν με την εκτόξευση επίθεσης περιορισμένου σκοπού από το ΧΙΙΙ Σώμα, ταυτόχρονα με την κύρια ενέργεια, η οποία όμως θα υποστηρίζονταν από το μείζον του πυροβολικού της Στρατιάς. Αναμένονταν ότι η μαζική συγκέντρωση πυρών πυροβολικού στον τομέα του ΧΙΙΙ Σώματος θα έπειθε τους Ρώσους ότι εκεί θα εφαρμόζονταν η εχθρική κύρια προσπάθεια, επειδή και οι ίδιοι πάντα υποστήριζαν την κύρια προσπάθεια τους με μαζικά πυρά. Επιπλέον το σχέδιο παραπλανήσεως εξυπηρετήθηκε από τη συγκέντρωση των τριών τεθωρακισμένων μεραρχιών στο χώρο του ΧΙΙΙ Σώματος.

Χάρτης 2 (Πηγή http://www.wwii-photos-maps.com/ και επεξεργασία του συντάκτη)

Χάρτης 2
(Πηγή http://www.wwii-photos-maps.com/ και επεξεργασία του συντάκτη)

Η Διεξαγωγή

Το πρωί της 4ης Δεκεμβρίου η επίθεση ξεκίνησε. H μαζική συγκέντρωση πυρών πυροβολικού και η παρουσία των τεθωρακισμένων μεραρχιών πέριξ του Ζιτομίρ, έπεισε τους Ρώσους ότι το ΧΙΙΙ Σώμα ενεργούσε κάποια μεγάλης κλίμακας επίθεση. Η 60η Στρατιά μετακίνησε τις εφεδρείες της και αντεπιτέθηκε. Το XXXXVIII Σώμα ανέμενε μέχρι την εμπλοκή των ρωσικών εφεδρειών και τη νύχτα 5/6 άρχισε την κίνηση του. Αποστολή του ήταν να εξαλείψει τις σοβιετικές δυνάμεις νότια της σιδηροδρομικής γραμμής Κίεβο – Κορόστεν και δυτικά του ποταμού Τετέρεβ. Οι τρεις τεθωρακισμένες μεραρχίες κινήθηκαν προς τα δυτικά, παράλληλα με τη γραμμή επαφής του ΧΙΙΙ Σώματος, και στη συνέχεια στράφηκαν απότομα προς τα ανατολικά. Στις 06:00 της 6ης Δεκεμβρίου διάβηκαν τη Γραμμή Εξορμήσεως, τον δρόμο Ζιτομίρ – Κορόστεν.

Η γενική κατεύθυνση του Σώματος ήταν παράλληλη με τον ρου του ποταμού Τετέρεβ, με την 1η Τεθωρακισμένη Μεραρχία στο κέντρο, την 7η Τεθωρακισμένη Μεραρχία αριστερά και την 1η Τεθωρακισμένη Μεραρχία των SS δεξιά. Η 1η των SS επιτέθηκε στο πλευρό των δυνάμεων που ήταν εμπεπλεγμένες με το ΧΙΙΙ Σώμα, η 1η Τεθωρακισμένη στα νώτα τους και η 7η Τεθωρακισμένη εισχώρησε σε βάθος στα μετόπισθεν της 60ης Στρατιάς.

Χάρτης 3 (Πηγή: Department of the Army Pamphlet No. 20-233. «German Defense Tactics Against Russian Breakthroughs.» Ιστορική Μελέτη. 1951. Ανατύπωση. US Army Center of Military History, 1984, με επεξεργασία του Συντάκτη)

Χάρτης 3
(Πηγή: Department of the Army Pamphlet No. 20-233. «German Defense Tactics Against Russian Breakthroughs.» Ιστορική Μελέτη. 1951. Ανατύπωση. US Army Center of Military History, 1984,
με επεξεργασία του Συντάκτη

Ο αιφνιδιασμός της σοβιετικής πλευράς ήταν πλήρης. Η γερμανική επίθεση συνάντησε ελάχιστη αντίσταση, με αποτέλεσμα στο τέλος της ημέρας τα γερμανικά άρματα να έχουν εισχωρήσει σε ένα βάθος 30 χλμ. και να έχουν καταστρέψει το μεγαλύτερο μέρος του πυροβολικού της 60ης Στρατιάς. Βορειότερα το LIX Σώμα εκμεταλλευόμενο την ευκαιρία που παρουσιάστηκε ενήργησε επιθετικά και διεύρυνε την περίμετρο του.

Η επίθεση συνεχίστηκε. Τη νύχτα 7/8 Δεκεμβρίου η 1η Τεθωρακισμένη έφτασε στις όχθες του Τετέρεβ με αποτέλεσμα  οι σοβιετικές δυνάμεις που βρέθηκαν μεταξύ των ΧΙΙΙ και XXXXVIII Σωμάτων να συντρίβουν, ενώ η 7η Τεθωρακισμένη έφτασε στις όχθες του ποταμού Ίρσα. Τη νύχτα 8/9 η 60η Στρατιά, ότι είχε απομείνει, ενισχύθηκε και το πρωί της 9ης αντεπιτέθηκε στην κατεύθυνση Κίεβο – Κορόστεν και εγκατέστησε αριθμό προγεφυρωμάτων στη δυτική όχθη του Τετέρεβ. Την ίδια ημέρα η 7η Τεθωρακισμένη αποκατέστησε την επαφή με το LIX Σώμα και εκκαθάρισε τις όχθες του ποταμού Ίρσα.

Η 4η Τεθωρακισμένη Στρατιά αποφάσισε να εκμεταλλευτεί την επιτυχία του XXXXVIII Σώματος και να προωθήσει τη διάταξη του ΧΙΙΙ Σώματος στη γραμμή Κορόστεν – Ραντομύσλ. Για να γίνει όμως αυτό θα έπρεπε να εξαλειφθεί η απειλή που προέρχονταν από την παρουσία των σοβιετικών προγεφυρωμάτων δυτικά του Τετέρεβ. Το XXXXVIII Σώμα ενήργησε την εξάλειψη των προγεφυρωμάτων επιτιθέμενο στα πλευρά τους, με την 1η Τεθωρακισμένη από βόρεια και την 1η των SS από νότια. Τρεισήμισι ρωσικές μεραρχίες πεζικού κυκλώθηκαν και καταστράφηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας. Την 14η Δεκεμβρίου το ΧΙΙΙ Σώμα εγκαταστάθηκε στις νέες του θέσεις και το XXXXVIII Σώμα αποσύρθηκε, έχοντας υποστεί ελάχιστες απώλειες.

Η αιφνιδιαστική γερμανική επίθεση εισχώρησε 70 χλμ. στην εχθρική διάταξη και προκάλεσε μεγάλες απώλειες σε μία στρατιά, ώστε αυτή να χαρακτηριστεί ακατάλληλη για επιχειρήσεις. Ταυτόχρονα το κενό δυνάμεων που δημιουργήθηκε από την καταστροφή της 60ης Στρατιάς επέτρεψε να επιτευχθεί η συνένωση με το LIX Σώμα. Επιπλέον κέρδος από την ενέργεια ήταν ότι η αναμενόμενη μεγάλης κλίμακας σοβιετική επίθεση εκτοξεύθηκε μετά από δύο εβδομάδες σε άλλο σημείο του μετώπου. Επομένως η αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας εξυπηρέτησε τον σκοπό της. Κατέστρεψε μέρος της εχθρικής ισχύος και ανάγκασε τον αντίπαλο να αναπροσαρμόσει το σχέδιο του.

Σχόλια

Η εξέλιξη των επιχειρήσεων, κατά τη διάρκεια του Νοεμβρίου του 1943, και η απότομη άνοδος της θερμοκρασίας στο τέλος του μήνα, που έλιωσε τα χιόνια και ακινητοποίησε τα πάντα για μερικές ημέρες, δημιούργησε μία ιδιόμορφη κατάσταση όπου και οι δύο αντίπαλοι είχαν ανοιχτό το δυτικό τους πλευρό. Γιατί η Ομάδα Στρατιών «Νότου» αποφάσισε να ενεργήσει επιθετικά;

Το επιθετικό πνεύμα είναι αρχή του πολέμου και ισχύει για όλα τα είδη των επιχειρήσεων. Όπως αναφέρει ο κανονισμός «Επιχειρήσεις Χερσαίων Δυνάμεων»: «ο αμυνόμενος θα πρέπει να διεξάγει την άμυνα του με φαντασία, ενεργητικότητα και επιθετικότητα, στοιχεία απαραίτητα, για ν’ αποστερήσει την πρωτοβουλία από τον επιτιθέμενο, οπουδήποτε και οποτεδήποτε είναι δυνατόν. Κατά συνέπεια, πρέπει να είναι έτοιμος για ανάληψη επιθετικής ενεργείας σε κάθε ευκαιρία που παρουσιάζεται. Η επίθεση, έξω από την τοποθεσία, είναι δυνατόν να καταστεί αποφασιστική για την επιτυχία της άμυνας. Μια τέτοια επίθεση είναι δυνατόν να ανατρέψει την αναλογία των δυνάμεων μεταξύ εχθρού και αμυνομένων υπέρ του φίλιου διοικητού, να παρεμποδίσει την συγκέντρωση μέσων και προσωπικού του εχθρού, διευκολύνοντας έτσι τον αμυνόμενο στην εκτέλεση της αποστολής του». Προφανώς ο διοικητής της Ομάδας Στρατιών «Νότου» δεν είχε διαβάσει τον ελληνικό κανονισμό του 2008, όμως και ο ανάλογος γερμανικός κανονισμός της εποχής (Truppenführung) κάνει παρόμοιες προβλέψεις. Είναι χαρακτηριστικό δε ότι στην παράγραφο 472 βρίσκουμε διατυπωμένη τη θεωρητική βάση της επιχείρησης που μόλις περιγράφηκε. Εκεί αναφέρεται ότι: «ο αμυνόμενος θα πρέπει να επιτεθεί αν η εχθρική επίθεση καταρρεύσει, εφόσον διαθέτει επαρκείς δυνάμεις. Όταν επιτίθενται έξω από την αμυντική τοποθεσία οι φίλιες δυνάμεις θα πρέπει να θεωρούν ότι η εχθρική διάταξη έχει βάθος και ότι ο εχθρός έχει υπεροχή πυροβολικού. Αν είναι αδύνατο να διασπαστούν οι εχθρικές θέσεις η υπερκερωτική ενέργεια προσφέρει τις περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας». Οι αρχές του πολέμου είναι διαχρονικές, θεμελιώδεις αλήθειες, με τις οποίες ρυθμίζεται ο τρόπος διεξαγωγής του πολέμου. Οι μεγάλοι στρατιωτικοί ηγέτες δεν έκαναν τίποτα διαφορετικό από το να μπορούν να εκτιμήσουν το βαθμό που κάθε μία από τις αρχές αυτές υπεισέρχεται στη σχεδίαση και διεξαγωγή της κάθε συγκεκριμένης επιχείρησης.

Στην περίπτωση που παρουσιάστηκε συνέτρεξαν όλες οι προϋποθέσεις για την επιτυχή εκτέλεση της επιχείρησης. Το ανοιχτό πλευρό διευκόλυνε την πρόσβαση της δυνάμεως αντεπιθέσεως στους χώρους συγκεντρώσεως της 60ης Στρατιάς. Η ταχυκινησία της δυνάμεως αντεπιθέσεως ήταν μεγαλύτερη από αυτήν του αντιπάλου της, καθότι οι εφεδρείες αρμάτων της σοβιετικής Στρατιάς ήταν ήδη εμπεπλεγμένες. Το σχέδιο παραπλανήσεως δούλεψε και ο αιφνιδιασμός του αντιπάλου ήταν πλήρης, ενώ το αποτέλεσμα της ενέργειας έτυχε και εκμεταλλεύσεως από τη φίλια διοίκηση. Το συγκεκριμένο παράδειγμα θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει υπόδειγμα αυτού του είδους επίθεσης. Δεν θα πρέπει όμως κανείς να παρασυρθεί και να θεωρήσει ότι αυτό το είδος επιχείρησης είναι χωρίς κινδύνους. Ο Στρατηγός Έρχαρντ Ράους, συγγραφέας, για λογαριασμό του αμερικανικού στρατού, της ιστορικής μελέτης «Γερμανικές Αμυντικές Τακτικές για την Αντιμετώπιση των Ρωσικών Εισχωρήσεων» και διοικητής της 4ης Τεθωρακισμένης Στρατιάς στην περίπτωση που εξετάστηκε, γράφει ότι σπάνια θα συντρέξουν όλες οι απαραίτητες προϋποθέσεις ώστε να αναληφθεί το συγκεκριμένο είδος επιχείρησης.

Επίλογος

Σε ότι αφορά το θέατρο επιχειρήσεων στη Θράκη θα μπορούσαμε να διακρίνουμε δύο περιπτώσεις: την περίπτωση πριν την έναρξη των επιχειρήσεων και την περίπτωση κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων. Πριν την έναρξη των επιχειρήσεων μία αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας θα ήταν μία εξαιρετικά ασύνετη πράξη επειδή δε θα πληρείται καμία από τις προϋποθέσεις επιτυχίας της επιχείρησης. Ο εχθρός δε θα αιφνιδιαστεί, αφού η απουσία άλλης πολεμικής δραστηριότητας θα επισύρει άμεσα την προσοχή του αντιπάλου στη μοναδική που θα συμβαίνει. Η ταχυκινησία της δύναμης αντεπιθέσεως θα είναι μικρότερη από αυτήν του εχθρού, επειδή η φίλια δύναμη έχει μπροστά της το κώλυμα του ποταμού Έβρου. Και τέλος η διάταξη του αντιπάλου, η οποία θα είναι κλιμακωμένη σε βάθος και δε θα διαθέτει ανοιχτά πλευρά δε θα προσφέρει δυνατότητες εύκολης πρόσβασης στο εσωτερικό της. Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων μπορεί να δημιουργηθούν καταστάσεις που θα επιτρέψουν την εκτέλεση της ενέργειας. Τότε ο διοικητής θα πρέπει να σταθμίσει τα οφέλη και τους κινδύνους και να πάρει την απόφαση.

Βιβλιογραφία

Κανονισμοί

ΕΕ 1-20 «Τακτική Χρησιμοποίηση Επιθετικών Ελικοπτέρων – ΤΕΕΠ»/ΓΕΣ/ΔΕΚΠ/2002

ΕΕ 100-1 «Επιχειρήσεις Χερσαίων Δυνάμεων»/ΓΕΣ/ΔΙΔΟ/2008

FM 3-90-1 vol.1 “Offense and Defense”, US Army, 2013.

Βιβλία

Condell, Bruce και David T. Zabecki. On the German Art of War – Truppenführung. Lynne Rienner Publishers, 2001.

Department of the Army Pamphlet No. 20-233. «German Defense Tactics Against Russian Breakthroughs.» Ιστορική Μελέτη. 1951. Ανατύπωση. US Army Center of Military History, 1984.

Kirchubel, Robert. Hitler’s Panzer Armies on the Eastern Front. Pen & Sword, 2009.

Lehmann, Rudolf. The Leibstandarte vol. III. J.J. Fedorowicz Publishing, 1990.

Manstein, von, Στρατάρχης. Νίκαι Απολεσθείσαι. Στρατιωτικά Περιοδικά ΓΕΣ, 1962.

Mellenthin, F.W., von. Panzer Battles. University of Oklahoma Press, 1956.

Newton, Steven H. Panzer Operations – The Eastern Front Memoir of General Raus, 1941-1945. Da Capo Press, 2003.

Ziemke, Earl F. Stalingrad to Berlin – The German Defeat in the East. 1968. Ανατύπωση. Washington, DC: Office of the Chief of Military History, U.S. Army, 2002.

12 Responses to Αντεπίθεση Εκτός Τοποθεσίας

  1. Ο/Η ΚΛΕΙΤΟΣ Ο ΜΕΛΑΣ λέει:

    καλή περίπτωση για τα ετεθ εν αναμονή εχθρικής αποβατικής ενέργειας.ειδικά με αεροπορική κάλυψη και κατάδειξή στόχων για το πυροβολικό απο τα αποβιβασμένα ετεθ …

  2. Ο/Η ΑΧΕΡΩΝ λέει:

    Φίλε Τ.Τ,δέν ξέρω ἄν θέλησες να ἰκανοποιήσεις την δική μου σχετικά πρόσφατη ἐπιθυμία για παρουσίαση του ἀντικειμένου «Αντεπίθεση Εκτός Τοποθεσίας»,ἀλλά ἐγώ σε εὐχαριστῶ ὅλως ἰδαιτέρως.
    Μία ἐρώτηση,στο δεύτερο σημείο «μεγάλα χρονικά όρια σχεδιάσεως των επιχειρήσεων»,πόσο μεγάλα ὑπολογίζεις ὅτι θα πρέπει να εἶναι σε περίπτωση Ε/Τ πολέμου;
    Ὑποθέτω ὅτι πρόκειται για εἰκοσιτετράωρα,ἀλλά θεωρείς πιθανό να ὑπάρξει αὐτο το περιθώριο χρόνου;
    Και,ἄν ἑν τέλει ὅντως ὐπάρξει,δέν θα πρέπει να συνεξεταστεί το χρονικό περιθώριο με την πίεση που ὁ ἀντίπαλος θα ἀσκεί στους ἐπιμέρους τομείς ἑνός πολύ «σφιχτοῦ» μετώπου;

  3. Ο/Η ΑΓΝΩΣΤΟΣ Χ λέει:

    Περιμένω εναγωνίως εδώ και πολύ καιρό τι είδους αντεπίθεση θα έκανε ο Αρματιστής και πως θα αντιμετώπιζε την τούρκικη επίθεση σε τουλάχιστον 3 μέτωπα με δύο παραπλανητικές επιθέσεις. Με τι μονάδες θα έκανε αντεπίθεση όταν το 60-70% του στρατού θα ήταν αποκλεισμένο στο βόριο κομμάτι του νομού Έβρου και αποκομένο;

    Γιατί αυτό λέω συνεχώς για το σχέδιο των Τούρκων που ήταν πολύ πολύπλοκο αλλά εμείς μάθαμε μόνο τον ΑΝΣΚ αλλά ποτέ τι θα γινότανε πριν; Έχουμε κολλήσει στο ποτιστικό ρέμα αν δεν κάνω λάθος και δεν έχουμε εξετάσει συνολικά το σχέδιο των τούρκων!

    Το άλλο περίεργο είναι πως δεν έχει οχυρωθεί το αδύνατο σημείο Μάντρα Λάβαρα που εκεί θα σημειωθεί η κύρια επιθετική προσπάθεια των Τούρκων.
    Λέμε για αντεπίθεση με τι μονάδες που δεν υπάρχουν και στο Ισραήλ δεν υπήρχαν αλλά αυτοί είχαν χιλιάδες άρματα σε εφεδρεία.

    Εμείς δεν έχουμε εφεδρεία ούτε του τύπου της Φιλανδίας μέχρι 60 ετών, ούτε να τους εκπαιδεύσουμε θέλουμε, ούτε να τους οπλίσουμε εξοπλίσουμε, ούτε να αγοράσουν τα πράγματα από μόνοι τους θέλουμε και ειδικά όπλα κυνηγιού BOLT ACTION με εκπαιδευμένους σκοπευτές θα έκαναν θαύματα αλλά ούτε διόπτρες αφήνουμε να αγοράσουμε κλπ.

  4. Ο/Η ΚΛΕΙΤΟΣ Ο ΜΕΛΑΣ λέει:

    συγχωρέστε το σκωπτικό ύφος μου αλλά αφού οι αρχηγοί ,εγώ προσωπικά παρακολούθω από τον Τσέλιο και μετά, όλοι λένε οτι ο ¨Εβρος θα ναι ο τάφος τους (για την ακρίβεια θα φάνε τα μούτρα τους). ¨Οπως λέγανε και για μας στο σαραντάπορο.Τι καθόμαστε και συζητάμε…για την εφεδρία δε αλλά και για τους στρατευμένους αλλά κληρωτούς!! γελάει ο κάθε πικραμένος .βλέπεις οι κληρωτοί δεν είναι καλοί …οι στρατηγοί επιθυμούν επαγγελματίες να κάνουν στρατό αλλά us army, αλλά δεν φτάνουν τα λεφτά.πάντως συγχαρητήρια για το άρθρο

  5. Ο/Η T.T. λέει:

    @ΚΛΕΙΤΟΣ Ο ΜΕΛΑΣ

    Ενώ φρόντισα να οριοθετήσω την Αντεπίθεση εκτός Τοποθεσίας προς τα πάνω, σε ότι αφορά την κλίμακα της ενέργειας, δεν έκανα το ίδιο προς τα κάτω. Η Αντεπίθεση εκτός Τοποθεσίας είναι καταδρομή, που υπό προϋποθέσεις μπορεί να εξελιχθεί σε πλήρη επίθεση, αλλά κάθε καταδρομή δεν είναι Αντεπίθεση εκτός Τοποθεσίας. Άρα τι κλίμακας καταδρομή είναι η Αντεπίθεση εκτός Τοποθεσίας;

    Η απάντηση μπορεί να προέλθει από την απαίτηση του κανονισμού όπως: «Η αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας εκτελείται εναντίον εχθρικών δυνάμεων που βρίσκονται στο στάδιο της προπαρασκευής των για την εκτόξευση της κύριας επιθέσεώς τους». Άρα η ενέργεια πρέπει να είναι τέτοιας κλίμακας ώστε να αποδιοργανώνει την κύρια επίθεση του αντιπάλου. Κατά την άποψη μου στον Έβρο μία τέτοια ενέργεια θα είναι επιπέδου Ταξιαρχίας – Μεραρχίας.

    Για τα ΕΤΕΘ δε γνωρίζω όσες λεπτομέρειες θα ήθελα για να έχω άποψη για την κλίμακα της ενέργειας τους. Γενικότερα πάντως η Αντεπίθεση εκτός Τοποθεσίας έχει συνδεθεί με ενέργεια τεθωρακισμένων δυνάμεων.

    @ΑΧΕΡΩΝ

    Οι επιθυμίες φίλων πάντα λαμβάνονται υπόψη🙂

    Από πού προήλθαν και που αναφέρονται τα «μεγάλα χρονικά όρια σχεδιάσεως των επιχειρήσεων». Κατ’ αρχήν η παράγραφος που υπάρχει αυτή η φράση αφορά στην προσβολή εχθρικών δυνάμεων που βρίσκονται στο στάδιο προετοιμασίας της επίθεσης των, όχι από χερσαίες μονάδες ελιγμού αλλά από επιθετικά ελικόπτερα, αεροπορία κλπ.

    Η φράση προήλθε από συνδυασμό αυτών που γράφει ο ΕΕ 1-20 Τακτική Χρησιμοποίηση Επιθετικών Ελικοπτέρων με συμπεράσματα στα οποία έφτασε ο αμερικανικός στρατός μετά από την αποτυχημένη ενέργεια του 11ου Συντάγματος Επιθετικών Ελικοπτέρων στις 24 Μαρτίου 2003, στο Ιράκ.

    Τα μεγάλα χρονικά όρια σχεδιάσεως χωρίς να προσδιορίζονται σε ώρες αναφέρονται στην αναγκαιότητα να δοθεί ο απαιτούμενος χρόνος ώστε να συλλεχθούν όλες οι απαραίτητες πληροφορίες τόσο στην περιοχή των στόχων όσο και στη διαδρομή των επιθετικών ελικοπτέρων. Στην προκειμένη περίπτωση η βιασύνη του 11ου Συντάγματος να εμπλακεί στον αγώνα υπήρξε κακώς σύμβουλος. Η ιστορία αυτής της ενέργειας είναι πολύ ενδιαφέρουσα και θα την παρουσιάσω με την πρώτη ευκαιρία.

  6. Ο/Η ΚΛΕΙΤΟΣ Ο ΜΕΛΑΣ λέει:

    σίγουρα όχι της δύναμης που αναφέρεστε.μόνο αν ενώσεις τα ετεθ της ασδεν μαζι και τους δώσεις αρματα υπο διοίκηση δλδ σενάριο ογανωτικής δυακλαδικής φαντασίας.Προφανώς κύριε Τ.Τ μπέρδεψα καταδρομές-σχηματισμούς-και μέσα για επίτευξη της αντεπίθεσης με συγχωρείται…….πάντως σαν ιδέα δν θα ταν κακή..ίσως από πζναυτες αν είχαν περισσότερα μέσα.

  7. Ο/Η Κώστας Σταματίου λέει:

    Θέλω να ρωτήσω ,με δεδομένη την διάταξη των Τουρκικών μονάδων στην Αν. Θράκη, ποιός χρόνος απαιτείται για να λάβουν αυτές θέση επίθεσης-διάβασης του Έβρου, πρώτον. Δεύτερον είναι δυνατόν η επιθετική αυτή συγκέντρωση να μείνει απαρατήρητη ;

  8. Ο/Η T.T. λέει:

    Είναι αδύνατον η συγκέντρωση αυτή να περάσει απαρατήρητη. Αν αιφνιδιαστούμε στρατηγικά πολλά πράγματα θα πρέπει να έχουν πάει πολύ στραβά.

  9. Ο/Η Grenadier λέει:

    Καλησπέρα. Θα ήθελα και εγώ να δώσω συγχαρητήρια στον Τ.Τ. για το άρθρο του. Συμφωνώ απόλυτα με το κλιμάκιο που προσδιορίζει ο φίλος Τ.Τ. τη διενέργεια αντεπίθεσης εκτός τοποθεσίας για τα δικά μας δεδομένα. Πέραν από τις αντεπιθέσεις εκτός τοποθεσίας έχουμε και τις τοπικές άμεσες αντεπιθέσεις. επειδή τα κλιμάκια στην περίπτωσή μας είναι σαφώς μικρότερα σε σχέση με το ιστορικό παράδειγμα που αναφέρεται στο άρθρο, όπως και το θέατρο επιχειρήσεων, μια αντεπίθεση τοπική, που θα κατέληγε σε αντεπίθεση δια πυρών σε απόσταση 300-500 μέτρων από το ΠΟΤ (προσθέτω και το βεληνεκές των σύγχρονων μέσων, αρμάτων, Α-Τ κλπ) θα μπορούσε να επιφέρει ανάλογο αποτέλεσμα στην περίπτωσή μας; Προσβάλλοντας π.χ. το δεύτερο κλιμάκιο με πυρά από δύο κατευθύνσεις εκατέρωθεν μιας εχθρικής δύναμης που αναχαιτίζεται; Και δεύτερη περίπτωση, αποτυχία της εχθρικής δύναμης εισχώρησης και σύμπτυξης της εν αναμονή του δευτέρου κλιμακίου του εχθρού, προσβολή των ενισχύσεων με ελικόπτερα ή καθυστέρηση αυτών με βλήματα ναρκοφόρα και αντεπίθεση προς πλήρη καταστροφή των υπολλειμάτων της δύναμης εισχώρησης. Αυτές οι δύο περιπτώσεις συνιστούν αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας, δεδομένου της σημασίας του πιθανού αποτελέσματος; Οι ερωτήσεις γίνονται λαμβάνοντας υπόψη τη επικρατούσα άποψη η οποία εκφράζεται, ότι η εφεδρεία στην περίπτωση ταξιαρχίας και κάτω (δύναμη εφεδρείας μέχρι ΤΣ) χρησιμοποιείται μόνο για εξάλειψη εισχωρήσεων). Αν λάβουμε υπόψη το γράμμα του κανονισμού επιχειρήσεων θα πούμε αυτομάτως όχι, στην περίπτωσή μας όμως;

  10. Ο/Η T.T. λέει:

    Φίλε Grenadier
    Σ΄ ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια και για την ευκαιρία που δίνεις για γόνιμο στρατιωτικό προβληματισμό.
    Κατά την άποψη μου σύμφωνα με τον ΕΕ 100-1/2008 (σελ. 139-140) τα κύρια γνωρίσματα της αντεπίθεσης εκτός τοποθεσίας είναι:
    ότι ενεργείται εναντίον εχθρικών δυνάμεων που βρίσκονται στο στάδιο της προπαρασκευής για την εκτόξευση της κύριας επίθεσης τους
    και ότι θα πρέπει να επιφέρει τέτοιο αποτέλεσμα στον επιτιθέμενο ώστε να τον αποδιοργανώσει σοβαρά ή να εξουδετερώσει την ικανότητα του για εκτόξευση γενικής επίθεσης.
    Φαίνεται ότι ο κανονισμός προσδιορίζει την κλίμακα της εχθρικής ενέργειας στο επίπεδο της κύριας ή γενικής επίθεσης. Στα δικά μας, και αν μείνουμε στο επίπεδο της κύριας επίθεσης, νομίζω ότι η αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας θα πρέπει να μπορέσει να εξαναγκάσει το εχθρικό σώμα στρατού να αναπροσαρμόσει το σχέδιο του.
    Όμως, ο κανονισμός αναφέρεται σε προετοιμασμένη και εσπευσμένη αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας, οπότε επειδή πιστεύω ότι η μεγάλης κλίμακας ενέργεια θα απαιτούσε προετοιμασία, η εσπευσμένη ενέργεια πιθανόν να αναφέρεται σε χαμηλότερο κλιμάκιο.
    Ο αμερικανικός κανονισμός FM 3-90-1/2013 στο τμήμα περί «Spoiling Attack» (σελ. 3-30 – 3-31) επισημαίνει δύο προϋποθέσεις που πρέπει να εκπληρωθούν ώστε η «επίθεση φθοράς» να είναι επιτυχής:
    Ο ΑΝΣΚ της ενέργειας να επιτευχθεί πριν ο αντίπαλος μπορέσει να αντιδράσει με συντονισμένο τρόπο και
    η φίλια δύναμη να μην υπερ-εκταθεί.
    Ο αμερικανικός κανονισμός δεν κάνει μνεία στην έκταση της εχθρικής ενέργειας, οπότε αφήνει και το θέμα του φίλιου κλιμακίου ανοιχτό.
    Στην πρώτη περίπτωση που παραθέτεις τώρα, η άποψη μου είναι ότι η προσβολή του δευτέρου κλιμάκιου μιας εχθρικής δύναμης που αναχαιτίζεται, με πυρά ευθυτενούς τροχιάς, από δύο κατευθύνσεις εκατέρωθεν, μπορεί να είναι αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας, αρκεί να υπάρχουν τα πεδία βολής που θα επιτρέψουν την καταστροφή μεγάλου μέρους του δευτέρου κλιμακίου.
    Για να διευρύνουμε λίγο τη συζήτηση, στο φυλλάδιο του αμερικανικού στρατού «German Defense Tactics against Russian Break-Throughs» προβλέπονται τέσσερις μορφές αντεπιθέσεων:
    Frontal Attack (Μετωπική Αντεπίθεση)
    Flank Attack (Αντεπίθεση στο Πλευρό)
    Spoiling Attack (Αντεπίθεση εκτός Τοποθεσίας)
    Defensive Pincers (ας το μεταφράσουμε αμυντική ηλάγρα)
    Η τελευταία περίπτωση (Defensive Pincers) θεωρείται, από τους συντάκτες του φυλλαδίου, ως ο πιο αποτελεσματικός τρόπος αντιμετώπισης της εχθρικής εισχώρησης. Προϋποθέσεις είναι: οι ώμοι της εισχώρησης να κρατάνε και οι φίλιες δυνάμεις που θα ενεργήσουν στις δύο κατευθύνσεις να επιτεθούν ταυτόχρονα. Ο φίλιος ΑΝΣΚ είναι στα νώτα της δυνάμεως που εισχώρησε.
    Η μετάβαση από την αντεπίθεση προς αποκατάσταση της τοποθεσίας στην αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας είναι κι αυτή πολύ ενδιαφέρουσα. Ας δούμε μία περίπτωση. Την εποχή των επιχειρήσεων που περιγράφηκαν στο άρθρο η γερμανική 7η Τεθωρακισμένη Μεραρχία ήταν εγκατεστημένη αμυντικά με τα συντάγματα πεζικού μπροστά και το σύνταγμα αρμάτων πίσω. Σε συνέχεια κάποιας σοβιετικής εισχώρησης, μία αντεπίθεση του συντάγματος αρμάτων αποκατέστησε την τοποθεσία. Ο διοικητής του συντάγματος (Adelbert Schulz) αποφάσισε γρήγορα ότι συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις να εκμεταλλευτεί την επιτυχία του και εξήλθε της τοποθεσίας οδηγώντας τις δύο επιλαρχίες του στο βάθος της εχθρικής διάταξης. Για να μην μακρηγορώ 150 σοβιετικά άρματα καταστράφηκαν και προστέθηκαν στα 60 που είχαν καταστραφεί κατά την αποκατάσταση της τοποθεσίας. Ο Schulz προσέθεσε τα διαμάντια στα φύλλα δρυός που κατείχε. Πιστεύω ότι ο κρισιμότερος παράγοντας για να πάρει κάποιος διοικητής την απόφαση να συνεχίσει την αντεπίθεση έξω από την τοποθεσία είναι η εμπειρία, που είναι και η δυσκολότερη να αποκτηθεί.
    Στη δεύτερη περίπτωση που παραθέτεις, ο κανονισμός ΕΕ 1-20 (σελ. 73) αναφέρει την επίθεση φθοράς ως μία από τις αποστολές που μπορούν να αναλάβουν τα επιθετικά ελικόπτερα στην άμυνα. Αυτή περιγράφεται ως επίθεση περιορισμένης κλίμακας με σκοπό την αποδιοργάνωση ή καθυστέρηση εχθρικών δυνάμεων πριν αυτές εκδηλώσουν επίθεση. Προφανώς στον ΕΕ 1-20 η φράση «spoiling attack» μεταφράστηκε κατά λέξη. Ίσως θα ήταν δόκιμο και στον ΕΕ 100-1 η φράση «Αντεπίθεση εκτός Τοποθεσίας» να αντικατασταθεί από κάποια μετάφραση του «spoiling attack» για περισσότερη ομοιογένεια και προς άρση αντιφάσεων.
    Σε ότι αφορά το Τακτικό Συγκρότημα (ΤΣ) επιπέδου τάγματος, ο ΕΕ 6-30Α (σελ. 144) αναφέρει ότι αυτό συμμετέχει στην αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας ως μέρος της ταξιαρχίας ή μεγαλύτερου σχηματισμού.
    Εγώ δεν θα απαγόρευα μία τέτοια αποστολή στο Τακτικό Συγκρότημα, αν το επέτρεπαν οι συνθήκες, αλλά και πάλι για μένα το πλέον κρίσιμο θέμα είναι αυτό της εμπειρίας. Στις 8 Αυγούστου του 44 το Συγκρότημα Waldmüller εκτέλεσε μία αντεπίθεση προς αποκατάσταση της τοποθεσίας της 89ης Μεραρχίας Πεζικού, νοτίως της Caen, που εξελίχθηκε σε αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας, που προσέβαλε την 1η Πολωνική Τεθωρακισμένη Μεραρχία στους χώρους συγκεντρώσεως της και προκάλεσε χάος. Στην ενέργεια αυτή σκοτώθηκε ο Wittmann. Εκεί όμως υπήρχαν χρόνια συσσωρευμένης εμπειρίας.
    Εδώ;

  11. Ο/Η PROMAXOS λέει:

    Θα είχε ενδιαφέρον να γνωρίζαμε τι προβλέπει ο αντίστοιχος τουρκικός κανονισμός για την αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας, την επιθετική αναστροφή και την αντιμετώπιση/πρόβλεψή τους αν τις εκτελέσουμε εμείς στα πλαίσια των επιθετικών τους επιχειρήσεων εναντίον μας. Γνωρίζει κανείς κάτι;

  12. Ο/Η T.T. λέει:

    @PROMAXOS

    Δεν γνωρίζω τουρκικά, αλλά δε νομίζω να υπάρχει πουθενά συνταγή αντμετώπισης. Η αντεπίθεση εκτός τοποθεσίας είναι μια επίθεση ευκαιρίας, όπου η ευκαιρία αρχικά δίνεται από κάποια αδυναμία του αντιπάλου. Συνήθως ελλειπή φύλαξη πλευρών ή η αποδιοργάνωση που ακολουθεί μία αποτυχημένη επίθεση.
    Επομένως η συνταγή για τον αντίπαλο είναι να μην κάνει λάθη ώστε να μην δημιουργηθούν οι ευκαιρίες.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s