Ο Συνταγματάρχης Νικόλαος Πλαστήρας και η Προβληματική Δράση του κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία – Μέρος ΙΙβi

Γράφει ο Αρματιστής

(Ταξίαρχος ε.α. Βασίλειος Λουμιώτης)

Η διεξαγωγή της μάχης στο Κέντρο Αντιστάσεως Καμελάρ στις 13 Αυγούστου 1922 υπό την ευθύνη του Συνταγματάρχη Ν. Πλαστήρα

ΣΥΝΟΨΗ

Στο παρόν Μέρος ΙΙβi του κειμένου παρουσιάζεται και αναλύεται η μάχη στο Κέντρο Αντιστάσεως (εφεξής Κ.Α.) Καμελάρ του Τομέα της IV Μεραρχίας  —από τη 10η μέχρι τη 16η ώρα της 13ης Αυγούστου 1922—  υπό την ευθύνη του Συνταγματάρχη Ν. Πλαστήρα, διοικητή του Μικτού Αποσπάσματος ΧΙΙΙ Μεραρχίας.

Η παρουσίαση της μάχης για το διάστημα 1000-1600 ώρα στο δεξιό της IV Μεραρχίας και η ανάλυση όλων των αναφερομένων γεγονότων γίνεται με βάση την Έκθεση Πλαστήρα, την αποστολή που δόθηκε στον Πλαστήρα από το Α΄ Σώμα Στρατού αρχικά και την IV Μεραρχία στη συνέχεια, καθώς και υπό το φως σημαντικών πληροφοριών που προέρχονται από όλες τις διαθέσιμες πρωτογενείς πηγές για τη μάχη, όπως οι εκθέσεις ή οι καταθέσεις άλλων στρατιωτικών διοικητών που από θέσεις ευθύνης βρίσκονταν στο πεδίο της μάχης, ως επίσης και -σε ό,τι αφορά τις ενέργειες των Τουρκικών δυνάμεων- από τα αναφερόμενα στην επίσημη Τουρκική στρατιωτική ιστορία,. Τα δεδομένα παρουσιάζονται με λεπτομέρεια κι εν συνεχεία αναλύονται διεξοδικά. 

Κρίσιμο στοιχείο για την κατανόηση των αναφερόμενων στο κείμενο αποτελούν οι εντολές που ανατέθηκαν στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα την 8η ώρα από το Α΄ Σώμα Στρατού και τη 10η ώρα από την IV Μεραρχία και δια των οποίων εντελλόταν όπως μετά Τάγματος, Πυροβολαρχίας και της διοίκησης του Αποσπάσματός του να ανέλθει στο Καλετζίκ, να αναλάβει τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου Βράχου Δυνάμεων και να ενεργήσει δραστήρια για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

Από την ανάλυση προκύπτει ότι η Έκθεση Πλαστήρα χαρακτηρίζεται από αντιφάσεις, αοριστία, κενά, απόκρυψη γεγονότων και άλλων κρίσιμων συμβάντων της μάχης. Ο λόγος που αυτό συμβαίνει είναι ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απέφυγε επίμονα να εκτελέσει την εντολή που του είχε ανατεθεί, προφασιζόμενος ήσσονος σημασίας εξελίξεις, και ταυτόχρονα αποκρύπτοντας συστηματικά από την IV Μεραρχία τη μη εκτέλεση της εντολής του. Από την έκθεσή του λείπουν κεντρικά στοιχεία της μάχης, όπως ο εχθρός και οι εχθρικές ενέργειες, με αποτέλεσμα να αμφισβητείται η παρουσία του στο ύψωμα Καλετζίκ όπου διεξαγόταν η κύρια αμυντική μάχη. Γενικά εγείρονται ερωτηματικά σχετικά με το πού βρισκόταν κατά τη διάρκεια της μάχης ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας και εάν διεύθυνε τη μάχη. Τέλος, από τα γεγονότα προκύπτει ότι στην έκθεσή του, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας καταφέρεται αδικαιολόγητα σε βαθμό συκοφαντικό- εναντίον του 35ου Συντάγματος και ειδικότερα κατά του Ι/35 Τάγματος, παρά το γεγονός ότι το Τάγμα αυτό, ενισχυμένο με τον 11/35 Λόχο και ματώνοντας ακαταπαύστως, σήκωσε μόνο του και χωρίς καμία ενίσχυση το βάρος της άμυνας του Κέντρου Αντιστάσεως Καμελάρ από την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως μέχρι και τη 12η ώρα, όταν και ενισχύθηκε το πρώτον με το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος Πεζικού.

Παρεμπιπτόντως, τόσο από την ίδια την έκθεση όσο και από τις υπόλοιπες πρωτογενείς πηγές προκύπτει άμεσα ότι η μάχη δεν έχει σχέση με την απόδοσή της σε πολλά, περισσότερο ή λιγότερο «σοβαρά» βιβλία, από την «ημιεπίσημη» προπολεμική Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαίδεια μέχρι δημοφιλείς βιογραφίες του Πλαστήρα.

Το κείμενο είναι δύσκολο και μεγάλο. Για αυτό το λόγο θα δημοσιευτεί σε δύο συνέχειες με απόσταση λίγων ημερών μεταξύ των δύο δημοσιεύσεων. Η παρούσα πρώτη δημοσίευση (Μέρος ΙΙβi) περιλαμβάνει το «ιστορικό» μέρος, δηλαδή τα αναφερόμενα στις διάφορες πρωτογενείς πηγές, η δε δεύτερη δημοσίευση (Μέρος ΙΙβii) θα περιλαμβάνει την ανάλυση (σχολιασμό) του «ιστορικού», τις διαπιστώσεις και τα συμπεράσματα. 

ΓΕΝΙΚΑ

Όπως ήδη έχει αναφερθεί στο Μέρος ΙΙα του κειμένου μας, η περιγραφή της μάχης στο  Κ.Α. Καμελάρ μετά την 10η ώρα της 13ης Αυγούστου είναι εξαιρετικά δυσχερής εξ αιτίας κυρίως των κενών και των αοριστιών στην  Έκθεση Πεπραγμένων του Μικτού Αποσπάσματος ΧΙΙΙ Μεραρχίας (Απόσπασμα Πλαστήρα), που αποτελεί και το βασικό κείμενο που διαπραγματεύεται την αναφερόμενη μάχη, από την ώρα 1000 της 13ης Αυγούστου μέχρι και την επομένη ημέρα που το Κ.Α. Καμελάρ καταλήφθηκε από τους Τούρκους.

Προκειμένου να κατανοηθούν τα όσα θα αναφερθούν στο παρόν Μέρος ΙΙβi του κειμένου αναφορικά με τη δράση του Αποσπάσματος Πλαστήρα απαιτούνται:

  • Η ύπαρξη μίας σχετικής αντίληψης του χώρου του πεδίου της μάχης. Προς τούτο είναι απαραίτητη η μελέτη του Σχεδιαγράμματος υπ’ αριθμό 8 του παρόντος Μέρους ΙΙβi του κειμένου σε συνδυασμό με το Σχεδιάγραμμα υπ’ αριθμό 3 του Μέρους ΙΙα.
  • Η ύπαρξη μίας γενικής γνώσης των όσων έχουν αναφερθεί στο Μέρος ΙΙα του κειμένου.
  • Η μέλετη του παρόντος Μέρους ΙΙβi του κειμένου με τη βοήθεια των σχεδιαγραμμάτων 8-12.
  • Η μελέτη και κατανόηση της εντολής που ανατέθηκε στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα αρχικά από το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία στη συνέχεια.

Η κατανόηση των διαλαμβανομένων στο κείμενο χωρίς τη χρήση των σχεδιαγραμμάτων του κειμένου είναι δυσχερής και τούτο επειδή είναι αδύνατο να αντιληφθεί ο οιοσδήποτε και ειδικά ο μη στρατιωτικός το πού βρίσκονταν οι αντίπαλες δυνάμεις που υπήρχαν στο Κ.Α. Καμελάρ πριν τη 10η ώρα της 13ης Αυγούστου, το που και πότε εγκαταστάθηκαν οι ενισχύσεις που έφθασαν σε αυτό μετά τη 10η ώρα, καθώς και οι κατευθύνσεις επί των οποίων ενεργούσαν οι Τουρκικές δυνάμεις. Η χρήση της κλίμακας που υπάρχει σε κάθε σχεδιάγραμμα θα διευκολύνει έτι περισσότερο την κατανόηση των σημαντικότερων ζητημάτων.

Σχεδιάγραμμα 8: Παρουσιάζονται: α) Τα κύρια εδαφικά σημεία στο προς το νότο στραμμένο σκέλος της εξέχουσας του Αφιόν Καραχισάρ.  β) Οι επιτιθέμενες Τουρκικές Μεραρχίες κατά του μετώπου των Ι και IV Ελληνικών Μεραρχιών και η προσαρμογή της Κυρίας Τουρκικής Προσπάθειας κατά του Κέντρου Αντιστάσεως Καμελάρ και του υφιστάμενου κενού μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών κατά των οποίων επιτέθηκαν οι 5η, 11η και 23η Τουρκικές Μεραρχίες υποστηριζόμενες από τα πυρά 78 πυροβόλων διαφόρων διαμετρημάτων. γ) Οι επιτευχθείσες υπό των Τούρκων διαρρήξεις στην Ελληνική αμυντική τοποθεσία μέχρι τη 10η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου.  δ) Η εγκατάλειψη του υψώματος Τηλκί Κηρί Μπελ από τους υπερασπιστές του. ε) Η διατήρηση στα Ελληνικά χέρια του Καλετζίκ χάρη στην ηρωική άμυνα του Ι/35 Τάγματος Πεζικού. στ) Η καταθλιπτική υπεροχή του Τουρκικού Πυροβολικού έναντι του αντίστοιχου Ελληνικού. 

Η κύρια προσπάθεια της 1ης Τουρκικής Στρατιάς κατευθύνθηκε κατά του δεξιού της IV Μεραρχίας και του αριστερού της Ι Μεραρχίας —ειδικότερα κατά του μεταξύ των δύο Μεραρχιών υφιστάμενου κενού του Καγιαντιμπί— όπου σε ένα μέτωπο πλάτους 8 περίπου χιλιομέτρων επιτέθηκαν 3 Μεραρχίες Πεζικού υποστηριζόμενες από 78 πυροβόλα διαφόρων διαμετρημάτων (βλέπε σχεδιάγραμμα 8).

Τις παραμονές της Τουρκικής επιθέσεως το υφιστάμενο κενό μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών καλύφθηκε εν μέρει με την εγκατάσταση του 3ου Τάγματος του εφεδρικού 4ου Συντάγματος της Ι Μεραρχίας (ΙΙΙ/4 Τάγμα) υπό τον Ταγματάρχη Πρεμέτη στο οργανωμένο ύψωμα Μπελέν Τεπέ. Μετά την κατάληψη από τους Τούρκους, περί την 0930 ώρα της 13ης Αυγούστου, του υψώματος Μπελέν Τεπέ, το ΙΙΙ/4 Τάγμα υποχώρησε σε μία γραμμή αντερεισμάτων νότια του χωριού Καγιαντιμπί και ενισχύθηκε περί την 10η ώρα από το 2ο Τάγμα του 22ου Συντάγματος Πεζικού της VII Μεραρχίας (ΙΙ/22 Τάγμα), υπό τον Ταγματάρχη Τρικαλιώτη, ο οποίος τέθηκε υπό τις διαταγές του Ταγματάρχη Πρεμέτη (βλέπε Σχεδιάγραμμα 8).

Το σπουδαιότερο έδαφος τακτικής σημασίας στο δεξιό σκέλος της εξέχουσας  του Αφιόν Καραχισάρ ήταν το όρος Κιουτσούκ Καλετζίκ (απλά Καλετζίκ), το οποίο είναι αυτό τούτο το ύψωμα 1710 — κατά τους Τούρκους Ερκμέν 1310. Προς τα ανατολικά του Καλετζίκ βρίσκεται ο Μαύρος Βράχος, εξέχον παρατηρητήριο αλλά όχι ιδιαίτερης τακτικής σημασίας, και ο Πριονοειδής Βράχος, ύψωμα σημαντικής αξίας επειδή συνέδεε το πεδινό τμήμα του αμυντικού Τομέα της IV Μεραρχίας με το ορεινό του Καλετζίκ. Το προς βορρά εκσπώμενο αντέρεισμα του Καλετζίκ καταπίπτει σταδιακά στην περιοχή της στενωπού του χωριού Κιουπρουλού από την οποία διέρχονται ο ποταμός Ακάρ και η σιδηροδρομική γραμμή Σμύρνη – Αφιόν Καραχισάρ (βλέπε Σχεδιάγραμμα 8). Για την κατάληψη του Καλετζίκ συνέκλιναν οι προσπάθειες των  5ης και 11ης Τουρκικών Μεραρχιών, οι οποίες υποστηρίχθηκαν αρχικά από 42 πυροβόλα και μετά την 9η ώρα από 50. Η πτώση του Καλετζίκ θα άνοιγε τον δρόμο στις Τουρκικές Μεραρχίες να προωθηθούν ταχέως προς βορρά επί του μεγάλου ορεινού αντερείσματος που κατέρχεται στη περιοχή των υψωμάτων του Κιουπρουλού —το οποίο θα τους παρείχε και σχετική προστασία από Ελληνικές πλευρικές αντεπιθέσεις— προκειμένου να διαχωρίσουν τις βορείως του Αφιόν δυνάμεις του Α’ Σώματος από αυτές δυτικά του Αφιόν, με αποτέλεσμα όλες οι Ελληνικές δυνάμεις βόρεια του Αφιόν προ του κινδύνου αποκοπής από τις συγκοινωνίες τους θα υποχρεώνονταν να υποχωρήσουν ταχέως και υπό πίεση  προς τα Δυτικά (βλέπε παραπάνω Σχεδιάγραμμα 8). Η πτώση του Τηλκί Κηρί Μπελ δεν θα είχε ανάλογες επιπτώσεις επί του μετώπου του Α΄ Σώματος Στρατού, και τούτο επειδή η προώθηση προς βορρά των εκεί ενεργουσών Τουρκικών δυνάμεων θα εξελισσόταν επί πεδινού εδάφους και θα ερχόταν ενδεχομένως  αντιμέτωπη με τις εφεδρείες του Β’ Σώματος Στρατού που θα έσπευδαν προς την περιοχή της μάχης. Η άποψη αυτή περί της σπουδαίας σημασίας που διέθετε το Καλετζίκ για την άμυνα της εξέχουσας υποστηρίζεται αφ’ ενός μεν από τον όγκο των Τουρκικών δυνάμεων που διατέθηκαν για την κατάληψή του (2 Μεραρχίες και 50 πυροβόλα) και αφ’ ετέρου δε από το ότι μολονότι οι Τούρκοι κατέλαβαν το Τηλκί Κηρί Μπελ σχεδόν με την έναρξη της επίθεσής τους (στην πραγματικότητα το ύψωμα εγκαταλήφθηκε αμαχητί από τους υπερασπιστές του με επικεφαλής το διοικητή τους) αυτοί δεν κατήλθαν στην πεδιάδα του Σινάν Πασά – Μπαλ Μαχμούτ (σχετικά βλέπε Σχεδιάγραμμα 8). Ομοίως και η 23η Τουρκική Μεραρχία αφού κατέλαβε το Μπελέν Τεπέ, περί την 0930 ώρα, δεν έδειξε ιδιαίτερη προθυμία να κατέλθει στην πεδιάδα, παρά το πλεονέκτημα υπέρτερης ισχύος που διέθετε έναντι των ΙΙΙ/4 και ΙΙ/22 Ταγμάτων.

Κατόπιν των όσων αναφέρθηκαν γίνεται αντιληπτό ότι το όρος Καλετζίκ αποτελούσε το σημαντικότερο Ζωτικό Έδαφος του μετώπου του Α΄ Σώματος Στρατού και η διατήρησή του υπό την κατοχή των Ελληνικών όπλων ήταν αποφασιστικής σημασίας για την ακεραιότητα του Ελληνικού μετώπου στο νότιο σκέλος της εξέχουσας του Αφιόν. Κατά την άποψη του Συνταγματάρχη Πλαστήρα «το Καλετζίκ αποτελούσε το σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν». Μένει να αποδειχθεί αν ή γνώμη του Συνταγματάρχη Πλαστήρα περί της σπουδαιότητας του Καλετζίκ υποστηρίχθηκε ισχυρά από τις αποφάσεις που έλαβε και τις ενέργειες στις οποίες προέβη για να εξασφαλίσει την ισχυρή κατοχή του Καλετζίκ από τις Ελληνικές δυνάμεις.

ΠΗΓΕΣ – ΤΕΚΜΗΡΙΑ

Βασική πηγή για την ανάλυση της μάχης επί του Κ.Α. Καμελάρ μετά τη 10η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου 1922, αποτελεί η με ημερομηνία 21 Οκτωβρίου 1923 Έκθεση Πεπραγμένων του Μικτού Αποσπάσματος ΧΙΙΙ Μεραρχίας (5/42 Σύνταγμα Ευζώνων και ΧΙΙΙα Μοίρα Ορειβατικού Πυροβολικού) που υπέβαλε στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Κωνσταντίνου Μαζαράκη Αινιάν ο διοικητής του Αποσπάσματος Συνταγματάρχης Νικόλαος Πλαστήρας.

Η Έκθεση Πλαστήρα αποτελεί και την κύρια υπάρχουσα πρωτογενή πηγή που αναφέρεται στα της διεξαγωγής της Μάχης στο Κ.Α. Καμελάρ από την 10η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου μέχρι και την υποχώρηση από την τοποθεσία το πρωί της 14ης Αυγούστου και κατόπιν τούτου θα αποτελέσει  αντικείμενο της εξέτασής μας αφ’ ενός για να αντιληφθούμε τα κύρια γεγονότα της μάχης που διεξαγόταν από την 5η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου στο Κ.Α. Καμελάρ και τη συμμετοχή σε αυτή των δυνάμεων που υπήρχαν αρχικά στο εν λόγω Κέντρο Αντιστάσεως, καθώς και των ενισχύσεων που έφθασαν στη συνέχεια και αφ’ ετέρου για να διαπιστώσουμε αν ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας εκτέλεσε την εντολή που του ανατέθηκε αρχικά από το Α΄ Σώμα Στρατού και τη 10η ώρα από την IV Μεραρχία, δια της οποίας διατασσόταν  ο ίδιος με το Απόσπασμά του να ανέλθει στο Καλετζίκ και να ενεργήσει δραστήρια για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

Η παρουσίαση της Έκθεσης Πλαστήρα γίνεται  στην απλή δημοτική γλώσσα, χωρίς όμως να παραλείπεται ούτε λέξη από το πρωτότυπο κείμενο. Τα σημαντικά σημεία της Έκθεσης παρουσιάζονται  εντός εισαγωγικών και με κεκλιμένη γραμματοσειρά στο πρωτότυπο κείμενο. Το ίδιο γίνεται και με τις λοιπές πρωτογενείς πηγές που χρησιμοποιούνται.  Η μελέτη και κατανόηση των αναφερομένων στην Έκθεση Πλαστήρα κρίνεται εξαιρετικά σημαντική για την παρακολούθηση των αναφερομένων στο κείμενο.

Τα διαλαμβανόμενα στην «Έκθεσή Πλαστήρα» επιβάλλεται να ιδωθούν κάτω και από την εξής οπτική. Η Έκθεση συντάσσεται για να παραδοθεί στην Ανακριτική Επιτροπή Επιχειρήσεων Μικράς Ασίας (στο εξής Ανακριτική Επιτροπή Στρατηγού Κ. Μαζαράκη) που συγκροτήθηκε το Φεβρουάριο του 1923 κατόπιν της υπ’ Αρ. 1134/15.2.23 απόφασης της Επαναστάσεως του 1922, αδιαφιλονίκητος Αρχηγός της οποίας ήταν ο Συνταγματάρχης Ν. Πλαστήρας. Αποστολή της Ανακριτικής Επιτροπής ήταν να ενεργήσει διοικητικές ανακρίσεις για τα γεγονότα της δεύτερης περιόδου της Μικρασιατικής Εκστρατείας, δηλαδή από την 1η Νοεμβρίου 1920 μέχρι την καταστροφή. Η Επιτροπή έλαβε την εντολή να αρχίσει τις εργασίες της από την τελευταία και σπουδαιότερη φάσης της εκστρατείας, δηλαδή τις επιχειρήσεις του Αυγούστου του 1922. Όπως γίνεται αντιληπτό η Ανακριτική Επιτροπή θα υπέβαλε το πόρισμά της στον διατάξαντα τη συγκρότησή της. Δηλαδή στην Επαναστατική Επιτροπή. Ο Συνταγματάρχης Νικόλαος Πλαστήρας δεν ήταν μόνο ο Αρχηγός της Επαναστάσεως, αλλά και ο απόλυτος αρχηγός του κράτους και αν δεν θέλουμε να κρυβόμαστε πίσω από το δάκτυλό μας, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ήταν ο αρχηγός μίας στρατιωτικής δικτατορίας που κυβερνούσε τη Χώρα στηριζόμενη στις λόγχες του Στρατού.

Σε αυτό το σημείο επιβάλλεται να διευκρινιστεί ότι το 1925 συγκροτήθηκε από το Υπουργείο Στρατιωτικών η «Ανακριτική Επιτροπή Ελέγχου Δοσιλόγων Μ. Ασίας» (Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α.), στη θέση της καταργηθείσας Ανακριτικής Επιτροπής Επιχειρήσεων Μικράς Ασίας. Τακτικά μέλη της επιτροπής ήταν οι Αντιστράτηγοι Κωνσταντίνος Μοσχόπουλος, Εμ. Ζυμβρακάκης, Π. Σπηλιάδης, Δ. Ιωάννου, οι Υποστράτηγοι Κ. Γουβέλης, Ι. Νεγρεπόντης, Ν. Μιχαλόπουλος και οι Αεροπαγίτες Ι. Χατζησαράντος και Κ. Κυριλλόπουλος. Πρόεδρος της Επιτροπής ορίστηκε ο Αντιστράτηγος Κ. Μοσχόπουλος.

Συμπληρωματικά και για την διευκρίνιση των διαλαμβανομένων στην Έκθεση Πλαστήρα θα χρησιμοποιηθούν και οι ακόλουθες πρωτογενείς πηγές:

  • Η Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας Πεζικού, συνταχθείσα από τον διοικητή της Μεραρχίας Υποστράτηγο Δημήτριο Δημαρά στις 15 Μαρτίου 1924, μετά την επάνοδό του από την αιχμαλωσία. Τα ελάχιστα αναφερόμενα στην υπόψη Έκθεση για τη μάχη του Καμελάρ προέρχονται από τις εξαιρετικά περιορισμένες τηλεφωνικές αναφορές που υποβλήθηκαν στην IV Μεραρχία από τον Συνταγματάρχη Ν. Πλαστήρα.
  • Η Έκθεση Πεπραγμένων του 35ου Συντάγματος Πεζικού συνταχθείσα τον Ιανουάριο του 1926 από τον διοικητή του 35ου Συντάγματος Πεζικού την περίοδο των επιχειρήσεων του Αυγούστου του 1922
  • Η Κατάθεση του Αρχηγού Πυροβολικού της IV Μεραρχίας Αντισυνταγματάρχη ΠΒ Αθανασίου Πουρνάρα στις 9 Μαρτίου 1926 στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α..
  • Η Κατάθεση του Ταγματάρχη Πεζικού Ανδρέα Τσιρώνη διοικητή του 1ου Τάγματος του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α., στις 22 Δεκεμβρίου 1925.
  • Η Κατάθεση του Ταγματάρχη Αναστασίου Τούντα, διοικητή Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματος Πλαστήρα, στην Ανακριτική Επιτροπή Μαζαράκη στις 1 Ιουνίου 1923.
  • Η Έκθεση Πεπραγμένων Πυροβολικού Κ.Α. Καμελάρ συνταχθείσα από τον Υπολοχαγό Πυροβολικού Σπ. Ραυτόπουλο.
  • Η «Έκθεση Στρατηγού Ι. Νεγρεπόντη για ευθύνες Υποστράτηγου Δημαρά».
  • Η κατάθεση στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μαζαράκη του επανελθόντος από την αιχμαλωσία Έφεδρου Ανθυπασπιστή Πεζικού Πολύδωρα Παναγιώτη που υπηρετούσε στην 3η Διμοιρία του 7ου Λόχου του 2ου Τάγματος του 11ου Συντάγματος Πεζικού.
  • Ο τόμος της Τουρκικής Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού που αναφέρεται στην τελική Τουρκική επίθεση του Αυγούστου 1922 κατά της Στρατιάς Μικράς Ασίας.

Πλέον των παραπάνω υπάρχει και μία ακόμη Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας, συνταχθείσα από τον Επιτελάρχη της Μεραρχίας Ταγματάρχη Τσολάκογλου στις 18 Ιανουαρίου 1923, όταν ο διοικητής της IV Μεραρχίας Υποστράτηγος Δημαράς βρισκόταν εν αιχμαλωσία. Η υπόψη Έκθεση έχει ταυτόσημο σχεδόν κείμενο με αυτό του διοικητή της IV Μεραρχίας, αλλά μειωμένης αξιοπιστίας στα επίμαχα ζητήματα όπως θα προσδιοριστεί στη συνέχεια.

Στη μέχρι τώρα ανάλυση των διαφόρων φάσεων και πτυχών της Μικρασιατικής Εκστρατείας έχουμε χρησιμοποιήσει ως βασική πηγή την Ιστορία της Μικρασιατικής Εκστρατείας της ΔΙΣ/ΓΕΣ, την οποία έχουμε επανειλημμένως χαρακτηρίσει αξιόπιστο και σοβαρό έργο. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, και λόγω του ιδιαίτερου χαρακτήρα του θέματος, έχει συγκεντρωθεί και αναλυθεί το σύνολο των διαθέσιμων πρωτογενών πηγών που για τη μάχη που διεξήχθη στο Κ.Α. Καμελάρ. Είναι βέβαιο ότι η ΔΙΣ δεν χρησιμοποίησε για τη σύνταξη της ιστορίας της μάχης στο Κ.Α. Καμελάρ όλες τις διατιθέμενες πρωτογενείς πηγές που χρησιμοποιούνται στο παρόν άρθρο. Σε κάθε περίπτωση, από την ανάλυση των στοιχείων κατέστη σαφές ότι το κείμενο το αναφερόμενο στη μάχη του Κ.Α. Καμελάρ του 12ου τόμου της ΔΙΣ/ΓΕΣ μολονότι χρησιμοποιεί ως βάση της συγγραφής του την Έκθεση Πλαστήρα  δεν αποδίδει με ακρίβεια και αξιοπιστία τα γεγονότα της μάχης του Κ.Α. Καμελάρ και κυρίως παραλείπει να αναφερθεί στις ασάφειες τις αντιθέσεις τις αοριστίες και τα κενά της Έκθεσης Πλαστήρα. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και το Σχεδιάγραμμα υπ’ αριθμό 12 του 7ου τόμου της ΔΙΣ που αναφέρεται στον αμυντικό αγώνα στον Τομέα της IV Μεραρχίας περιέχει πολύ σημαντικά λάθη αναφορικά με τη θέση των Ταγμάτων του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, που βρίσκονται σε αναντιστοιχία με τις αναφερόμενες στο κείμενο της ΔΙΣ. Σε κάθε περίπτωση όμως, προκρίθηκε η ανάλυση της μάχης με βάση τα πρωτογενή στοιχεία και όχι με βάση τη δευτερογενή ανάλυση της ΔΙΣ.

 

Η ΕΚΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΟΣ ΠΛΑΣΤΗΡΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΕΠΙ ΤΟΥ Κ.Α. ΚΑΜΕΛΑΡ – ΔΙΕΞΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ 10η ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ 16η ΩΡΑ ΤΗΣ 13ης ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ

Εκ της Εκθέσεως Πλαστήρα – Δύναμη και Θέση του Αποσπάσματος Πλαστήρα

Το Απόσπασμα Πλαστήρα είχε αποσπαστεί αρκετό καιρό πριν την Τουρκική επίθεση από τη ΧΙΙΙ Μεραρχία, μετακινήθηκε  στην περιοχή του Αφιόν Καραρχισάρ και τέθηκε υπό την τακτική διοίκηση του Α΄ Σώματος Στρατού, του οποίου αποτελούσε και τη μοναδική εφεδρεία. Το Απόσπασμα το πρωί της 13ης Αυγούστου 1922 ήταν εγκατεστημένο ως εξής:

  • Η διοίκηση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, τα 1ο και 2ο Τάγματα Ευζώνων, o Λόχος Επιτελείου και τα Μεταγωγικά Σώματος στο Χωριό Έρικμαν (4 χλμ βόρεια του υψώματος 1710).
  • Το 3ο Τάγμα Ευζώνων στο Αφιόν Καραχισάρ ως φρουρά της πόλης υπό τη διοίκηση του Α΄ Σώματος Στρατού.
  • Η ΧΙΙΙα Μοίρα Ορειβατικού Πυροβολικού (Μ.Ο.Π.) και τα κλιμάκια Συζυγαρχιών της ΧΙΙΙ Μοίρας Συζυγαρχιών στο χωριό Τσακιρσάζ, βορειοδυτικά του Έρικμαν.

Η δύναμη του Αποσπάσματος ανερχόταν:

  • 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων: 58 αξιωματικοί και 2.500 οπλίτες
  • ΧΙΙΙα Μ.Ο.Π.: 11 αξιωματικοί και 380 οπλίτες
  • Κλιμάκια ΧΙΙΙ Μοίρας Συζυγαρχιών: 1 αξιωματικός και 95 οπλίτες.

Μπορούμε να εκτιμήσουμε με αρκετή ακρίβεια ότι η δύναμη του κάθε Ευζωνικού Τάγματος ανερχόταν σε 700 οπλίτες περίπου, με την υπόλοιπη δύναμη να κατανέμεται στο Μικρό Επιτελείο και στα Μεταγωγικά Σώματος του Συντάγματος.

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως Πλαστήρα – Το Απόσπασμα Πλαστήρα επί του Καμελάρ

Το Απόσπασμα Πλαστήρα τέθηκε σε συναγερμό με την έναρξη του Τουρκικού βομβαρδισμού κατά του τομέα της IV Μεραρχίας και την  0800 ώρα ήταν έτοιμο για κίνηση. Την 0805 ώρα έλαβε την υπ’ αριθμό 3267/3 τηλεφωνική διαταγή του Α΄ Σώματος δια της οποίας διατασσόταν η διοίκηση του Αποσπάσματος μετά Τάγματος και Πυροβολαρχίας να κινηθεί στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ και να ενεργήσουν υπό τις διαταγές της  IV Μεραρχίας. Σε περίπτωση απολύτου ανάγκης  ο διοικητής του Αποσπάσματος μπορούσε να χρησιμοποιήσει και το υπόλοιπο του Αποσπάσματός του:

«IV Μεραρχίαν. Απόσπασμα ΧΙΙΙης. Τάγμα και Πυρ/χία Αποσπάσματος ΧΙΙΙ Μεραρχίας μετά Διοικήσεως αποσπάσματος να κινηθή προς  θέσεις εφεδρείας υποτομέως Καλετζίκ όθεν ενεργήσωσιν υπό διαταγάς IV Μεραρχίας. Εν περιπτώσει απολύτου ανάγκης Διοικητής αποσπάσματος δύναται χρησιμοποιήσει και υπόλοιπον αποσπάσματός του. Ώρα 8η. Α΄ Σ. Στρατού. Τρικούπης»). [1], [2], [3]

Κατόπιν της παραπάνω διαταγής του Α΄ Σώματος Στρατού, το 2ο Τάγμα Ευζώνων του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων (ΙΙ/42 Τάγμα)  υπό τον Ταγματάρχη Νικόλαο Παλάντζα και η Πυροβολαρχία Βλαχάβα της ΧΙΙΙα ΜΟΠ τέθηκαν σε κίνηση την 0810 ώρα και δια της ημιονικής οδού της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ κινήθηκαν προς το Κ.Α. Καμελάρ. [4]

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας προηγήθηκε του Τάγματος προς αναγνώριση των κατεχομένων τη στιγμή εκείνη θέσεων από την IV Μεραρχία και της γενικής τακτικής κατάστασης. Όταν έφθασε στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας (θα πρέπει να έφθασε περί την 9η ώρα), παρατήρησε ότι Τουρκική δύναμη 500 ανδρών διέρρεε δια της βαθιάς γραμμής που άρχιζε από το ύψωμα Καραθανάση προς το Καγιαντιμπί και τη χαράδρα Ακ Ντερέ, με σκοπό την πλευροκόπηση της παράταξης της IV Μεραρχίας. Κατόπιν τούτου αποφάσισε να καταλάβει με ένα Λόχο του αναμενόμενου 2ου Τάγματος Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας τα υψώματα 1000 μέτρα ανατολικά του χωριού Καγιαντιμπί, επεκτείνοντας έτσι το δεξιό της IV Μεραρχίας, ενώ το υπόλοιπο του Τάγματος θα το τηρούσε ως  εφεδρεία όπισθεν του δεξιού του Ι/35 Τάγματος (που αμυνόταν επί του υψώματος 1710), με την εντολή να ενεργήσει ανάλογα με τη κατάσταση.[5]

Ο Πλαστήρας αναφέρει επίσης στην Έκθεσή του ότι αντιλήφθηκε ότι στο αριστερό της Ι Μεραρχίας διεξαγόταν σφοδρός αγώνας. [6]

Επίσης ειδοποίησε το παραμένον στο χωριό Έρικμαν Ι/42 Τάγμα (1ο Τάγμα Ευζώνων του 5/42 Σ.Ε.) υπό τον Ταγματάρχη Τσιρώνη μετά της Πυροβολαρχίας (Τούντα) της ΧΙΙΙα Μ.Ο.Π. να ανέλθει επί του Κ.Α. Καμελάρ, προτιθέμενος, όπως αναφέρει στην έκθεσή του, «να ενεργήσωμεν αντεπίθεσιν δια του υπάρχοντος κενού μεταξύ IV και Ι Μεραρχίας». [7]

Στη συνέχεια ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας προσπάθησε  να συνδεθεί  δια των εγκαταλειμμένων τηλεφώνων του Κ.Α. Καμελάρ με το 35ο Σύνταγμα και την IV Μεραρχία, αλλά αυτό στάθηκε αδύνατο, αφού οι τηλεφωνικές γραμμές είχαν αποκοπεί από τις πρωινές ώρες (εξ αιτίας ασφαλώς του εχθρικού βομβαρδισμού) και δεν είχαν επισκευαστεί, ούτε λήφθηκε μέριμνα να επισκευαστούν μέχρι το βράδυ, ο δε διοικητής του 35ου Συντάγματος βρισκόταν σε απόλυτη άγνοια των συμβαινόντων στο Σύνταγμά του. [8]

Περί τη 10η ώρα περιήλθε στον Πλαστήρα η εκδοθείσα την 0800 ώρα διαταγή της IV Μεραρχίας, περί της οποίας ήδη αναφερθήκαμε στο Μέρος ΙΙα, δια της οποίας ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναλάμβανε τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου Βράχου δυνάμεων της Μεραρχίας και διατασσόταν να ενεργήσει δραστήρια για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων:

«Στρατηγείον 13 Αυγούστου 1922 ώρα 8η. Αρ. Ε.Π. 5414/1291/3 Διαταγή Επιχειρήσεων. Δια της υπ’ αριθ. 3267/3 διαταγής Α΄ Σ. Στρατού το Απόσπασμα Πλαστήρα τίθεται υπό τας διαταγάς μου. Τάγμα του 5/42 Συν/τος μετά της Διοικήσεως του Συν/τος και Πυρ/χίας δια Μοναστίρ Ντερέ θα ανέλθη επί του Καμελάρ Νταγ (όπου η Διοίκησις του ομονύμου Κέντρου αντιστάσεως. Πάσαι αι δυνάμεις αι Δ. Μαύρου Βράχου (ναι) τεθήσονται υπό τας διαταγάς Συν/χου Πλαστήρα όστις θέλει ενεργήσει δραστηρίως προς ανακατάληψιν των απωλεσθεισών θέσεων. Ανατολικώς Μαύρου Βράχου αι υπόλοιπαι δυνάμεις υπό τας διαταγάς Αντ/χου Παπαπαναγιώτου. Ο ειρημένος Αντ/χης θα ανέλθη εις το Κέντρον Αντιστάσεως Καμελάρ και προσανατολίση τον Συν/χην Πλαστήραν επί καταστάσεως, συνδέων τούτον μεθ’ όλων των τμημάτων του. … Ο Στρατηγός Διοικητής της Μεραρχίας Δ. Δημαράς.»

Είναι πρόδηλο και πέραν πάσης αμφισβήτησης ότι η εντολή που δόθηκε στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα από την IV Μεραρχία προσδιόριζε με απόλυτη σαφήνεια τις επιβαλλόμενες και απορρέουσες υποχρεώσεις του. Ο Πλαστήρας και η δύναμη του Αποσπάσματός του, που αναμενόταν, θα έπρεπε να ανέλθουν στο Καλετζίκ, όπου βρισκόταν ο Σταθμός Διοικήσεως του Ι/35 Τάγματος, επί του οποίου όφειλε να εγκαταστήσει το Σταθμό Διοικήσεως του. Ο Στρατηγός Δημαράς επαναλάμβανε την εντολή που δόθηκε στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα από το διοικητή του Α΄ Σώματος Στρατού. Ο Πλαστήρας θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει και την υπόλοιπη δύναμη του Αποσπάσματός του, καθώς και τη δύναμη του αναμενόμενου ΙΙ/11 Τάγματος για να εξασφαλίσει την ισχυρή κατοχή του Καλετζικ και ισχυροποιούμενης της άμυνας του Καλετζίκ να αντεπιτεθεί και να ανακαταλάβει τις απωλεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ. Επομένως το μείζον ήταν η εξασφάλιση της κατοχής του Καλετζίκ και το έλασσον η κάλυψη του δεξιού της IV Μεραρχίας. Όσο αφορά τις απορρέουσες υποχρεώσεις του Πλαστήρα ήταν η εξασφάλιση συνδέσμου και επικοινωνίας με τις επί του Καλετζίκ αμυνόμενες δυνάμεις του Ι/35 Τάγματος και το Πυροβολικό, η αντικατάσταση των πλέον καταπονημένων δυνάμεων του Ι/35 Τάγματος, η διακομιδή των τραυματιών και ο ανεφοδιασμός με πυρομαχικά.

Η άνευ δισταγμού ή αντιλογίας εκτέλεση δοθείσας εντολής, τόσο στον καιρό της ειρήνης, κυρίως όμως σε καιρό πολέμου, αποτελεί δόγμα σε όλους τους σοβαρούς Στρατούς και η μη εκτέλεσή της σε καιρό πολέμου αποτελεί βαρύτατο στρατιωτικό έγκλημα που επισύρει την ποινή του θανάτου ή της ισόβιας κάθειρξης (ανυπακοή ενώπιον του εχθρού). Κατόπιν τούτων απομένει να εξεταστεί αν ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας εκτέλεσε την εντολή που έλαβε.

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως Πλαστήρα – Άφιξη τη 1030 ώρα του 2ου Τάγματος Ευζώνων

Περί τη 1030 ώρα έφθασε επί της τοποθεσίας το 2ο Τάγμα Ευζώνων μετά της Πυροβολαρχίας (Βλαχάβα), τους δόθηκαν οι δέουσες εντολές και κατευθυνόμενοι από τον Υπασπιστή του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων κατέλαβαν τις ορισθείσες από τον Πλαστήρα θέσεις. Το Τάγμα δια ενός Λόχου και της πυροβολαρχίας άρχισε να πλαγιοβάλει την Τουρκική δύναμη που είχε συγκεντρωθεί στη χαράδρα  Ακ Ντερέ, προξένησε σε αυτή σοβαρές απώλειες και σταμάτησε τη διαρροή άλλων εχθρικών τμημάτων. Στη συνέχεια έγινε αντιληπτό ότι οι θέσεις στο άκρο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ είχαν εγκαταληφθεί αδικαιολογήτως [9] από τα τμήματα του Ι/35 Τάγματος και κατόπιν τούτου ο διοικητής του 2ου Τάγματος Ευζώνων αναγκάστηκε να εγκαταστήσει επ’ αυτών Λόχο Ευζώνων μετά Διμοιρίας πολυβόλων, διότι διαφορετικά η θέση του Τάγματος θα ήταν δυσχερής.[10] (Σημείωση: Το άκρο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ ήταν το δεσπόζον ύψωμα 1535 όπου υπήρχε μάλλον φυλάκιο επιτήρησης. Εκτιμάται ότι επί του υπόψη υψώματος εγκαταστάθηκε ο Λόχος Ευζώνων με τη Διμοιρία πολυβόλων.)

Σχεδιάγραμμα 9: Κατασκευάστηκε με βάση τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα και στην Τουρκική ΔΙΣ, καθώς και το σχεδιάγραμμα 20 της Τουρκικής ΔΙΣ. Παρουσιάζονται: α) Η επικρατούσα γενική τακτική κατάσταση τη 12η ώρα της 13ης Αυγούστου στο δεξιό της IV Μεραρχίας και στο αριστερό της Ι Μεραρχίας. β) Η εγκατάσταση του 2ου Τάγματος Ευζώνων του Αποσπάσματος Πλαστήρα στο άκρο δεξιό της IV Μεραρχίας γ) Η εγκατάσταση του Σταθμού Διοικήσεως του Αποσπάσματος Πλαστήρα στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ. δ) Η άφιξη στην τοποθεσία περί τη 12η ώρα του 1ου Τάγματος Ευζώνων. ε) Η διεξαγωγή του αμυντικού αγώνα επί του Καλετζίκ (ύψωμα 1710) μέχρι και τη 12η ώρα από το Ι/35 Τάγμα (+). στ) Η εγκατάσταση στην αμυντική τοποθεσία περί τη 12η ώρα του ΙΙ/11 Τάγματος.  ζ) Η κατάληψη του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά και του Μαύρου Βράχου από μία δύναμη 5 περίπου Τουρκικών Ταγμάτων, καθώς και οι περίπου θέσεις των 9ου, 13ου και 126ου εφεδρικών Συνταγμάτων των 5ης και 11ης Τουρκικών Μεραρχιών. η) Η επίθεση της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας κατά των νοτιοδυτικών αντηρίδων του Καλετζίκ που εξελίσσεται δυτικά του υψώματος Καραθανάση και σε απόσταση 1500 μέτρων προ του μετώπου του 2ου Τάγματος Ευζώνων. θ) Οι θέσεις των παρατηρητηρίων του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού και των 5ης και 11ης Μεραρχιών.  ι) Η υποχώρηση του ΙΙΙ/4 Τάγματος από το Μπελέν Τεπέ και η εγκατάστασή του νότια του χωριού Καγιαντιμπί. ια) Η ενίσχυση του ΙΙΙ/4 Τάγματος δια του ΙΙ/22 Τάγματος.

Ενώ συνέβαιναν τα παραπάνω, ο Πλαστήρας μετέβη για αναγνώριση των δυτικώς του Μαύρου Βράχου Σημείων Στηρίγματος (ουσιαστικά το Κ.Α. Καμελάρ είχε περιοριστεί στο ύψωμα Καλετζίκ), επιθεώρηση των κατεχόντων αυτά τμημάτων του 35ου Συντάγματος που είχαν τεθεί υπό τις διαταγές του και για να συναντηθεί με τον διοικητή του 35ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχη Παπαπαναγιώτου όπως όριζε η διαταγή της Μεραρχίας. Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος δεν βρισκόταν επί του Καλετζίκ, αλλά ύστερα από επίμονες αιτήσεις του Πλαστήρα απέστειλε τον Υπασπιστή του, ο οποίος όμως δεν μπόρεσε να του παράσχει πλήρη ενημέρωση επί της καταστάσεως. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας από την αναγνώριση που εκτέλεσε διαπίστωσε  τα εξής:

  • Τα τμήματα του Ι/35 Τάγματος είχαν εγκαταλείψει τις προωθημένες θέσεις τους από το πρωί (αυτό όμως του ήταν γνωστό αφού διατασσόταν να ανακαταλάβει τις απολεσθείσες θέσεις).
  • Το Τουρκικό πυροβολικό έβαλε σφοδρώς κατά των θέσεων του Ι/35 Τάγματος.
  • Τα τμήματα που κατείχαν τα «Σημεία Στηρίγματος» δεν διέθεταν σύνδεσμο με το 35ο Σύνταγμα και το ηθικό τους «ήταν λίαν καταπεπτωκός».[11], [12], [13] 

Στη συνέχεια της Έκθεσής του ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει ότι: «κατόπιν αιτήσεως μας αποστέλλεται παρά της Μεραρχίας μία διλοχία του 11ου Συν/τος υπό τον λοχαγόν Κόκκινον επί του Κέντρου αντιστάσεως Καμελάρ. Το ηθικόν των ανδρών της διλοχίας  ήτο πολύ καλόν και επ’ αυτών στηρίζομεν την αντί πάσης θυσίας τήρησιν του Κέντρου τούτου.».[14], [15]

Παρένθεση στην Έκθεση Πλαστήρα – Άφιξη του ΙΙ/11 Τάγματος στο Καλετζίκ

Η υπάρχουσα αοριστία στην παραπάνω αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα, για τα περί της «Διλοχίας» του ΙΙ/11 Τάγματος, δημιουργεί εύλογα ερωτηματικά αναφορικά με το αν ο Πλαστήρας ήρθε σε άμεση προσωπική επαφή με την κατ’ αυτόν Διλοχία του ΙΙ/11 Τάγματος. Εκτιμάται ο Πλαστήρας με βάση τη ακολουθούμενη χρονική έκθεση των γεγονότων στην Έκθεση Πεπραγμένων του, ανέβηκε στο Καλετζίκ (στην περίπτωση βεβαίως που ανέβηκε) μεταξύ της 10ης – 11ης ώρας. Το επόμενο ερώτημα που προκύπτει είναι αν στο παραπάνω χρονικό διάστημα η «Διλοχία»  —το ΙΙ/11 Τάγμα σύμφωνα με τα αναφερόμενα στις Εκθέσεις Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας και του 35ου Συντάγματος— είχε φθάσει στο Καλετζίκ. Λογικά θα πρέπει να είχε φθάσει, αλλά από την 0930 και στη συνέχεια δεν υπάρχει καμία επίσημη και σαφής πληροφορία για το που βρισκόταν αυτή τη Μονάδα. Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος αναφέρει στην Έκθεσή του ότι βράδυνε να φθάσει στο Καμελάρ και τη διέταξε να επιταχύνει την άνοδό της.

Η μόνη ανευρεθείσα μέχρι τώρα πληροφορία για την εμπλοκή στη μάχη του ΙΙ/11 Τάγματος προέρχεται από τον Έφεδρο Ανθυπασπιστή Πεζικού Πολύδωρα Παναγιώτη που υπηρετούσε στην 3η Διμοιρία του 7ου Λόχου [16] του 2ου Τάγματος του 11ου Συντάγματος (ΙΙ/11 Τάγμα), ο οποίος επανελθών από την αιχμαλωσία έδωσε κατάθεση στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μαζαράκη για τις συνθήκες υπό τις οποίες αιχμαλωτίστηκε. Αναφέρει σχετικά για τη συμμετοχή του στη μάχη του Καλετζίκ:

«Την 13ην Αυγούστου το τάγμα ημών εις ουν την δύναμιν ανήκον ευρίσκετο εφεδρεία προκαλήψεως του 35ου Συν/τος 4ης Μεραρχίας περί την 6ην πρωΐνήν καθ’ ον χρόνον η επίθεσις του εχθρού είχεν εκδηλωθή ελάβομεν την διαταγήν, το τάγμα μας ν’ αναχωρήση διά την πρώτην γραμμήν και τεθή υπό τας διαταγάς του 35ου Συν/τος εις Τομέα Καλετζίκ εισήλθομεν εντός των χαρακωμάτων περί την 12ην περίπου π.μ. οπότε ο εχθρός είχεν καταλάβει την πρώτην γραμμήν από πρωΐας και υπεχωρήσαμεν την 14ην Αυγούστου και ώραν 9ην προς 10ην και συνεκεντρώθημεν έξωθεν του Αφιόν Καραχισάρ η δύναμις της διμοιρίας μου ανήρχετο εις (12) άνδρας παρεμείναμεν υπό τον Λοχαγόν Παπανικολάου Νικόλ. όστις παρέλαβε την διοίκησιν του λόχου την 11ην νυχτερινήν του διοικητού του λόχου φονευθέντος.»

Από τα σημειούμενα με έντονη γραφή στην παραπάνω αναφορά προκύπτουν τα εξής ενδιαφέροντα συμπεράσματα:

  • Από το Κισλατζίκ ξεκίνησε το ΙΙ/11 Τάγμα Πεζικού και επί του Καλετζίκ έφθασε ολόκληρο το ΙΙ/11 Τάγμα  και όχι Διλοχία του ΙΙ/11 Τάγματος όπως αναφέρει ο Πλαστήρας.
  • Το ΙΙ/11 Τάγμα εισήλθε στη μάχη περί τη 12η ώρα και το πιθανότερο ο Πλαστήρας δεν συναντήθηκε με το διοικητή της.
  • Το ΙΙ/11 Τάγμα βράδυνε πάρα πολύ την κίνησή του με αποτέλεσμα να εισέλθει καθυστερημένα στον αγώνα. [17]  
  • Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας λίγο μετά τη 12η ώρα είχε στη διάθεσή του δύο ανέπαφα Τάγματα, το ΙΙ/11 Τάγμα και το 1ο Τάγμα Ευζώνων που έφθασε τη 1230 ώρα και επομένως μπορούσε είτε να αντεπιτεθεί όπως οριζόταν στην αποστολή του, είτε να αναθέσει την άμυνα του Καλετζίκ στα δύο ως άνω ανέπαφα Τάγματα.
  • Μέχρι τη 12η ώρα το Ι/35 Τάγμα συνέχιζε να διατηρεί υπό την κατοχή του το Καλετζίκ χωρίς άλλη εξωτερική βοήθεια.

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως Πλαστήρα – Άφιξη τη 1230 ώρα του 1ου Τάγματος Ευζώνων

Την 1200 ώρα ο Υπασπιστής του 5/42 Σ. Ευζώνων αναμένοντας στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ την άφιξη του 1ου Τάγματος Ευζώνων, αντιλαμβάνεται ότι ο διοικητής του 3ου Λόχου του Ι/35 Τάγματος (3/35 Λόχος) που ήταν ταγμένος δυτικά του Καλετζίκ, μετά τεσσάρων αξιωματικών του Λόχου και  επικεφαλής απάντων των ανδρών του, κατέρχονταν  πανικόβλητοι  με κατεύθυνση προς το χωριό Έρικμαν δια της οδού Μοναστήρ Ντερέ, χωρίς να υποστούν ουδεμία πίεση (από τον εχθρό) και με τη ψευδή δικαιολογία ότι ο Λόχος στερούταν φυσιγγίων, ενώ  ο οποιοσδήποτε μπορούσε να δει στη θέση διοικήσεως του Λόχου σωρεία κιβωτίων φυσιγγίων.[18] Ο Υπασπιστής του 5/42 Σ.Ε. κατόρθωσε να επαναφέρει τον 3/35 Λόχο στις θέσεις του με την υπόσχεση ότι θα τον αντικαταστήσει σε μίση ώρα με Λόχο του Ι/42 Τάγματος Ευζώνων που αναμενόταν.

Την 1230 ώρα περίπου έφθασε στο Σταθμό Διοικήσεως του Αποσπάσματος Πλαστήρα, που βρισκόταν στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ,[19] το 1ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Ανδρέα Τσιρώνη μετά της Πυροβολαρχίας Τούντα.  Ο Πλαστήρας που έλαβε γνώση της κατάστασης του 3/35 Λόχου διέταξε την αντικατάστασή του με Λόχο του 1ου  Τάγματος Ευζώνων,  το δε υπόλοιπο του εν λόγω Τάγματος να παραμείνει όπισθεν των θέσεων σε εφεδρεία. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης αναφέρει στην κατάθεσή του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. ότι αντικατέστησε τον 3/35 Λόχο με ένα Ουλαμό  Ευζώνων (δύο Διμοιρίες) και πολυβόλα.[20] Η Πυροβολαρχία τάχθηκε επί του υψώματος 1535 και άρχισε να πλαγιοβάλει το Σ.Σ. Καλετζίκ (εννοεί το ύψωμα Καλετζίκ). Σχετικές πληροφορίες στο σχεδιάγραμμα 10.[21]

Σχεδιάγραμμα 10: Συντάχθηκε με βάση τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα, την κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη και τα αναφερόμενα στην Τουρκική ΔΙΣ. Παρουσιάζονται: α) Η διάταξη των Ελληνικών και Τουρκικών δυνάμεων τη 14η ώρα. β) Η εκτιμώμενη εγκατάσταση του 1ου Τάγματος Ευζώνων στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα και του υπολοίπου μεταξύ του Καλετζίκ και του υψώματος1535. γ) Η αντικατάσταση του 3/35 Λόχου, που ήταν ταγμένος στο άκρο δεξιό της αμυντική περιμέτρου του υψώματος 1710, δια Ουλαμού Ευζώνων του Τάγματος Τσιρώνη. δ) Η συγκέντρωση του 3/35 Λόχου σε εφεδρεία πίσω από το ύψωμα 1710. ε) Η συνέχιση της διεξαγωγής της αμυντικής μάχης επί του υψώματος 1710 μέχρι τη 1330 ώρα από τα Ι/35 (+) και ΙΙ/11 Τάγματα χωρίς την επέμβαση στη μάχη των δυνάμεων του Αποσπάσματος Πλαστήρα. στ) Η άφιξη του ενισχυμένου 127ου Συντάγματος της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας περί τη 14η ώρα προ των συρματοπλεγμάτων του Καλετζίκ. ζ) Η θέση της Πυροβολαρχίας Ραυτόπουλου και η παρεχόμενη δυνατότητα στον διοικητή της να ελέγχει την άνοδο προσώπων και δυνάμεων επί του Καλετζίκ.

Τη 13η περίπου ώρα αποκαταστάθηκε από συνεργεία του Αποσπάσματος Πλαστήρα  η τηλεφωνική επικοινωνία με την IV Μεραρχία και αναφέρθηκε στη Μεραρχία και το Α’ Σώμα Στρατού η γενική κατάσταση και επανειλημμένα ζητήθηκε από τον Πλαστήρα να του αποσταλεί από το Αφιόν το 3ο  Τάγμα Ευζώνων  υπό τον Ταγματάρχη Τερτίκα [το οποίο είχε ήδη αντικατασταθεί στην υπηρεσία της φρουράς του Αφιόν και τηρούταν σε ετοιμότητα μετακίνησης] «ίνα αντικαταστήσωμεν δι’ αυτού το επί του Καλετζίκ 1ον Τάγμα 35ου Συντάγματος επί του οποίου ουδεμίαν εμπιστοσύνην είχομεν, επρόκειτο δε περί του σπουδαιότερου σημείου της οχυρώσεως Αφιόν Καραχισάρ.».[22] Ουδεμία άλλη πληροφορία υπάρχει στην Έκθεση Πλαστήρα όσο αφορά το ακριβές περιεχόμενο της αναφοράς του προς τη Μεραρχία και ειδικά όσο αφορά τη διάθεση του 2ου Τάγματος Ευζώνων για την επέκταση του δεξιού της Μεραρχίας μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί, καθώς και την πρόθεσή του να εκτοξεύσει αντεπίθεση δια του διακένου.

Στον ίδιο χρόνο ο Πλαστήρας ανέφερε στη Μεραρχία (σύμφωνα με την Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας) ότι επιφυλασσόταν «να ενεργήση βραδύτερον την αντεπιθετικήν επιχείρησιν προς ανάκτησιν των απολεσθεισών θέσεων και περαιτέρω εκμετάλλευσιν της επιτυχίας του δια καταδιώξεως.».

Τη 1330 ώρα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας επειδή αντιλήφθηκε ότι οι Τούρκοι συγκέντρωναν ισχυρές δυνάμεις προ του Σ.Σ. Καλετζίκ (εννοεί το ύψωμα Καλετζίκ), διέταξε το 1ο Τάγμα Ευζώνων να καταλάβει με Λόχο το βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα, προκειμένου να καλύψει το δεξιό του. («Επειδή αντελήφθημεν ότι ο εχθρός συγκεντρώνει τμήματα προ του Σ.Σ. Καλετζίκ διετάχθη περί την 13ην και 30΄ ώραν το 1ον Τάγμα να καταλάβη δι’ ενός λόχου το Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα δια την υποστήριξιν του δεξιού πλευρού»).[23] Σε επόμενο σημείο της Έκθεσής του θα προσδιορίσει ότι ο Λόχος που εγκαταστάθηκε στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα ήταν ο 3ος υπό το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο.

Ο αγώνας εξακολουθούσε να διεξάγεται εφ’ ολοκλήρου του μετώπου του Αποσπάσματος Πλαστήρα, όχι όμως με μεγάλη ένταση, μέχρι της 16ης ώρας.

Κύριες διαπιστώσεις που προκύπτουν από την Έκθεση Πλαστήρα

Από τα αναφερόμενα στην Έκθεση του Αποσπάσματος της ΧΙΙΙ Μεραρχίας, για το διάστημα μέχρι τη 16η ώρα, προκύπτει ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν εκτέλεσε τη εντολή που του δόθηκε αρχικά από το Α΄ Σώμα Στρατού και από την IV  Μεραρχία τη 10η περίπου ώρα. Ειδικότερα:

  • Δεν εγκατέστησε τη διοίκησή του επί του Καλετζίκ από όπου θα διέθετε πλήρη σχεδόν παρατήρηση και έλεγχο του Υποτομέα του και κυρίως θα μπορούσε να διευθύνει την κύρια μάχη που διεξαγόταν επί και προ αυτού του υψώματος, αλλά τον εγκατέστησε στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ, δηλαδή σε υψόμετρο 1470 μέτρων περίπου, από όπου ουδεμία εποπτεία του πεδίου της μάχης διέθετε και ειδικότερα της κύριας μάχης που διεξαγόταν επί του Καλετζίκ.
  • Δεν ανέβασε τη δύναμη Πεζικού του Αποσπάσματός του, τουλάχιστον το μείζον μέρος της, επί του Καλετζίκ όπως του καθορίστηκε στην εντολή που του δόθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία.
  • Δεν μετέφερε τη ΧΙΙΙα ΜΟΠ επί του Καλετζίκ, αλλά την έταξε στο δεξιό του Υποτομέα του, με μία Πυροβολαρχία να τάσσεται εγγύς των Βράχων του Καγιαντιμπί, σε απόσταση 4,5 χλμ από το Καλετζίκ.
  • Δεν ενήργησε δραστήρια για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων, όπως καθοριζόταν στην εντολή του, μολονότι τη 12η ώρα είχε στη διάθεσή ανέπαφα το ΙΙ/11 Τάγμα και το 1ο Τάγμα Ευζώνων.
  • Δεν αιτήθηκε από την IV Μεραρχία τη διάθεση πυρών από το πεδινό και βαρύ πυροβολικό της για την υποστήριξη του διεξαγόμενου αγώνα επί του Καλετζίκ.

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΔΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ 1000-1600 ΩΡΑ

Επανερχόμενοι στο  Μέρος ΙΙα του κειμένου «Η Μάχη στο Κέντρο Αντιστάσεως Καμελάρ στις 13 Αυγούστου 1922» και στα αναφερόμενα από τη Τουρκική ΔΙΣ για τις επιχειρήσεις για την κατάληψη του υψώματος 1710, θα θυμίσουμε ότι η 5η Τουρκική Μεραρχία μετά την κατάληψη, περί την 0645 ώρα, του Μαύρου Βράχου και του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά, καθηλώθηκε την 8η περίπου ώρα επί των καταληφθεισών θέσεων εξ αιτίας της ισχυρής αντίδρασης του αμυνόμενου επί του υψώματος 1710 1ου Τάγματος του 35ου Συντάγματος, καθώς και του Πυροβολικού του Κ.Α. Καμελάρ (IVβ ΜΟΠ) και ότι  ο διοικητής  της 5ης  Μεραρχίας ζήτησε από τον διοικητή του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού να επιταχύνει η 11η Μεραρχία την εκδήλωση της επίθεσής της προκειμένου να καταστεί δυνατή η κατάληψη του Καλετζίκ (βλέπε Σχεδιαγράμματα 9 και 10).  Η επίθεση της 11ης Μεραρχίας κατά του Καλετζίκ άρχισε την 9η ώρα με το 127ο Σύνταγμα (ενισχυμένο με το Τάγμα Εφόδου της Μεραρχίας) να προελαύνει δυτικά του υψώματος Καραθανάση προκειμένου να επιτεθεί προς το νοτιοδυτικό τμήμα του Καλετζίκ. Το Σύνταγμα υποστηριζόταν από τα πυρά του πυροβολικού της Μεραρχίας, που είχε επανέλθει υπό τις διαταγές της, καθώς και από τα πυρά δύο Πυροβολαρχιών της 7ης Μεραρχίας του εφεδρικού ΙΙ Σώματος Στρατού.  Επίσης το 70ο Σύνταγμα της Μεραρχίας προέλασε προς βορρά προς την κατεύθυνση του υψώματος 1535. Το ενισχυμένο δια του Τάγματος Εφόδου της Μεραρχίας 127ο Σύνταγμα προήλασε βραδέως προς το ύψωμα 1710 εξ αιτίας της ισχυρής Ελληνικής αντίδρασης και έλαβε στενή επαφή με τις επί του υψώματος 1710 αμυνόμενες Ελληνικές δυνάμεις περί την 1400 ώρα (βλέπε παραπάνω σχεδιάγραμμα 10).

Είναι προφανές ότι στο 127ο Σύνταγμα πεζικού είχε ανατεθεί η κυρία προσπάθεια της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας και στο 70ο Σύνταγμα η δευτερεύουσα.

Το 70ο Σύνταγμα φέρεται από την Τουρκική ΔΙΣ να κατέλαβε τα υψώματα Deliktas (ύψ. 1535) και Karabilegim (βλέπε Σχεδιάγραμμα 11). Είναι προφανές ότι η Τουρκική ΔΙΣ σε αυτό το σημείο κάνει λάθος και τούτο επειδή επί των υπόψη υψωμάτων εγκαταστάθηκε το 2ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Παλάντζα. Στην περίπτωση που οι Τούρκοι είχαν καταλάβει το ύψωμα 1535 θα ήταν αδύνατη η άνοδος του Αποσπάσματος Πλαστήρα στο δεξιό της IV Μεραρχίας.

w-Μέρος ΙΙβ _Σχεδιάγραμμα 11 Τουρκική ΔΙΣ

Σχεδιάγραμμα 11: Απόσπασμα από το Σχεδιάγραμμα υπ’ αριθμό 20 της Τουρκικής ΔΙΣ. Παρουσιάζονται: 1) Η τακτική  κατάσταση περί τη 1200 ώρα. 2) Η επίθεση του ενισχυμένου 127 Συντάγματος της 11ης Μεραρχίας κατά του Καλετζίκ (ύψωμα 1310 κατά τους Τούρκους),  που άρχισε στις 0900 ώρα και εξελίσσεται πολύ αργά λόγω της ισχυρής αντίδρασης των αμυνομένων Ελληνικών Ταγμάτων επί του Καλετζίκ. 3) Το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά και ο Μαύρος Βράχος που έχουν καταληφθεί από την 7η πρωινή ώρα από 4 Τουρκικά Τάγματα τα οποία έχουν καθηλωθεί από την 8η πρωινή ώρα από το ενισχυμένο Ι/35 Τάγμα Πεζικού. 4) Το 70ο Τουρκικό Σύνταγμα φαίνεται ότι έχει καταλάβει το αντέρεισμα πάνω από τη χαράδρα Ακ Ντερέ. Αλλά τούτο δεν ανταποκρίνεται με την πραγματικότητα, αφού περί τη 1100 ώρα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας εγκατέστησε επί του αντερείσματος το 2ο Τάγμα Ευζώνων.

Η σχετική αναφορά της Τουρκικής ΔΙΣ περί της άφιξης του 127ου Συντάγματος εγγύς των συρματοπλεγμάτων του Καλετζίκ ταυτίζεται χρονικά και με την αναφορά στην έκθεση του Πλαστήρα περί της συγκέντρωσης Τουρκικών δυνάμεων προ του Σ.Σ. Καλετζίκ τη 1330 ώρα. («Επειδή αντελήφθημεν ότι ο εχθρός συγκεντρώνει τμήματα προ του Σημείου Στηρίγματος Καλετζίκ διετάχθη περί τη 13ην και 30΄ ώραν  το 1ον τάγμα να καταλάβη δι’ ενός λόχου το Β.Δ. του Καλετζίκ αντέρεισμα διά την υποστήριξιν του δεξιού πλευρού»).

Το 127ο Σύνταγμα επιτέθηκε με την υποστήριξη του Πυροβολικού της 11ης Μεραρχίας και τη 1430 ώρα απέκοψε τα προ του υψώματος 1710 συρματοπλέγματα και δια εφόδου κατέλαβε τα χαρακώματα της πρώτης γραμμής. Τα επί του υψώματος Poyralikaya υπό τη διοίκηση του διοικητή της Ταξιαρχίας Πεζικού [24] της 5ης Μεραρχίας ευρισκόμενα 5 Τάγματα (τα 2 εφεδρικά) για άγνωστους λόγους δεν συμμετείχαν στην επίθεση. Επωφεληθέντες οι Έλληνες από την αδράνεια της 5ης Μεραρχίας αντεπιτέθηκαν δια του εφεδρικού 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, απώθησαν το 127ο Σύνταγμα και ανακατέλαβαν τα χαρακώματα της πρώτης γραμμής του υψώματος 1710. Το 127ο Σύνταγμα με δυσκολία κατόρθωσε να κρατηθεί σε απόσταση 100-150 μέτρων προ των Ελληνικών χαρακωμάτων.

Στην Έκθεση Πλαστήρα ουδεμία αναφορά γίνεται περί της Τουρκικής αυτής επίθεσης. Ενδεχομένως την αναφερομένη επίθεση στην Τουρκική ΔΙΣ να την συγχέει ο Πλαστήρας με άλλη που αναφέρει ότι έγινε τη 1610 ώρα.

 

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΑΛΛΕΣ ΠΗΓΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ  10η – 16η ΩΡΑ

Από την Έκθεση της IV Μεραρχίας

Στην Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας αναφέρονται τα εξής:

  • Οι προθέσεις του εχθρού είχαν καταστεί από πολύ ενωρίς καταφανείς, αφ’ ενός εκ της συγκεντρώσεως μεγάλων δυνάμεων Πεζικού κατά του δεξιού του Τομέα της Μεραρχίας, αφ’ ετέρου δε εκ της εξαιρετικής δραστηριότητας του Πυροβολικού του κατά του αυτού σημείου. Επομένως ο εχθρός επιζητούσε να καταλάβει το δεξιό του Υποτομέα Καλετζίκ και το μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών κενό, ώστε να απειλήσει πλευρικά και τις δύο Μεραρχίες, πράγμα που επιβεβαίωνε τις προβλέψεις της Μεραρχίας.
  • Οι δυνάμεις της Μεραρχίας που τάχθηκαν υπό τις διαταγές του Συνταγματάρχη Πλαστήρα ήταν το Ι/35 Τάγμα Πεζικού (Ταγματάρχης Τζόκας) πλέον Λόχου του ΙΙΙ/35 Τάγματος, το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος και μία Πυροβολαρχία Ορειβατικού Πυροβολικού (Λεκανίδου) πλέον Ουλαμού Ορειβατικού Πυροβολικού (Ραυτοπούλου).

Σχετικά με την επικρατούσα κατάσταση στο δεξιό της IV Μεραρχίας μετά τη 10η πρωινή ώρα, στην Έκθεση Πεπραγμένων της Μεραρχίας σημειώνεται ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, αφού προσανατολίστηκε επί της επικρατούσας κατάστασης στο Κ.Α. Καμελάρ, ασχολήθηκε με την τακτοποίηση των υπαχθεισών υπό τις διαταγές του δυνάμεων (αυτές που αναφέρθηκαν προηγουμένως) και τη συγκράτηση της δεύτερης αμυντικής γραμμής. Προφανώς αυτά θα αναφέρθηκαν στη Μεραρχία από τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα μετά την 1300 ώρα που αποκαταστάθηκαν οι τηλεφωνικές επικοινωνίες του Κ.Α. Καμελάρ με την IV Μεραρχία. Είναι ενδιαφέρον ότι για τα παραπάνω ζητήματα ο Πλαστήρας δεν είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικός στην δική του Έκθεσή. Το μόνο που αναφέρει στην Έκθεσή του σχετικά με την τακτοποίηση των υπαχθεισών υπό τις διαταγές του δυνάμεων, είναι η αντικατάσταση του 3/35 Λόχου από Λόχο Ευζώνων (ο διοικητής του 1ου Τάγματος Ευζώνων αναφέρεται σε Ουλαμό Ευζώνων). Επί της διάταξης των λοιπών δυνάμεων που βρίσκονταν και μάχονταν επί του Καλετζίκ, δηλαδή του Ι/35 Τάγματος (συν τον 11/35 Λόχο, πλην τον 3/35 Λόχο) και του ΙΙ/11 Τάγματος, ουδεμία σχετική πληροφορία υπάρχει στην Έκθεση Πλαστήρα περί αναδιατάξεων – τακτοποιήσεων και ενεργειών του για τη συγκράτηση της 2ης γραμμής άμυνας.

Ο διοικητής της IV Μεραρχίας ουδέν σχετικό αναφέρει στην Έκθεσή του περί ενημέρωσής του από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα αναφορικά με την  εγκατάσταση του 2ου Τάγματος Ευζώνων και μίας Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του από το ύψωμα 1535 μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί για την κάλυψη του δεξιού της Μεραρχίας.

Ανοίγει παρένθεση – Η Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας συνταχθείσα από τον Επιτελάρχη της Ταγματάρχη Γ. Τσολάκογλου

Όλως αντιθέτως ο Επιτελάρχης της Μεραρχίας Ταγματάρχης Γ. Τσολάκογλου στη συνταχθείσα από αυτόν Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας αναφέρει τα εξής:

«Το Απόσπασμα Πλαστήρα από της 10ης ώρας της 13ης Αυγούστου καθ’ ην ανέλαβεν την διοίκησιν του από Μαύρου Βράχου και Δυτικώς αντιμετώπισε επανειλημμένως επιθετικά κύματα του εχθρού μετά λύσης επιτιθεμένου υποστηριζομένου υπό υπερέχοντος Πυροβολικού, επεξέτεινε το δεξιό του μέχρι Βράχου Καγιαντιμπί καθ’ ου δεν διέθετε δυνάμεις η απησχολημένη εις το Τηλκί Κηρί Μπελ Ι Μεραρχία, ανεσυνέτασσε τα κλονισθέντα τμήματα και προπαρασκεύαζε την αντεπίθεσίν του μέχρι επελεύσεως του σκότους.»

Προκειμένου να κριθεί η αξιοπιστία των όσων αναφέρονται αμέσως παραπάνω θα αναφερθεί και το τι έγραψε ο Ταγματάρχης Τσολάκογλου για τις επόμενες δύο ημέρες :

Για τη 14η Αυγούστου: «Εις τον Υποτομέα Πλαστήρα από πρωίας ο εχθρός επιτίθεται δι’ υπεραρίθμων δυνάμεων επίεζεν ισχυρώς τα στρατεύματά μας χωρίς μέχρι της 8ης ώρας να κερδίσει ουδέ σπιθαμήν», αποκρύπτοντας ότι την 7η ώρα ο Υποτομέας Πλαστήρα είχε καταρρεύσει λόγω της κατάληψης του Καλετζίκ από τους Τούρκους.

Για τη 14η και 15η Αυγούστου: Ο Ταγματάρχης Τσολάκογλου αποκρύπτει εντελώς στην Έκθεσή του ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν κατέλαβε τις ορισθείσες θέσεις νότια του Κιουπρουλού για να προκαλύψει από νότο την IV Μεραρχία που βρισκόταν στην περιοχή Κιουπρουλού, ότι είχε εξαφανιστεί από προσώπου γης και ότι απέφυγε να ενημερώσει την Μεραρχία για τη μη κάλυψή της από νότο, αλλά και για τη θέση στην οποία βρισκόταν το Απόσπασμά του. Παρά ταύτα γράφει ότι «δι ετέρου Αξιωματικού αποσταλλέντος εις το Απόσπασμα Πλαστήρα προς Κιοπρουλού και Νοτιοδυτικώς του χωρίου τούτου μετεβίβασε διαταγήν δια τον σύνδεσμον μετά της Ι Μεραρχίας». Αιτιολογώντας μάλιστα τη διάλυση της IV Μεραρχίας γράφει ότι:

«Η κατάστασις φαίνεται δημιουργηθείσα εκ της μη λήψεως των διαταγών του Α΄ Σώματος Στρατού παρά της Ιης Μεραρχίας ή εκ της πιέσεως ην ο εχθρός ήσκει κατ’ αυτής αναγκασθείσης να συμπτυχθή εγκαιρότερον της μεσημβρίας τουλάχιστον.» 

Βεβαίως αυτά γράφονταν στη Ξάνθη τη 18η Ιανουαρίου 1923 όταν απόλυτος και ανέλεγκτος Αρχηγός του κράτους ήταν ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας και διοικητής της Στρατιάς Έβρου ο Υποστράτηγος Θ. Πάγκαλος.

Την 25η Ιανουαρίου 1926, όταν ο Αντισυνταγματάρχης ε.α. Γ. Τσολάκογλου καλείται να καταθέσει στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. και ερωτώμενος από τον Αντιστράτηγο Σπηλιάδη εάν η προκάλυψη της IV Μεραρχίας στα υψώματα νότια του Κιουπρουλού συνετέλεσε στον αιφνιδιασμό της απάντα τα εξής:

«Φρονώ αδιστάκτως ότι η μη εκτέλεσις της διαταγής ταύτης εκ μέρους του κ. Πλαστήρα εδημιούργησε κενόν όπερ εξεμεταλλεύθησαν οι Τούρκοι και αιφνιδίασαν εξ εγγυτάτης αποστάσεως την IV Μεραρχίαν· αποτέλεσμα δε του αιφνιδιασμού τούτου υπήρξεν η διάλυσις της IV Μεραρχίας …» 

Κατόπιν των παραπάνω θεωρώ την Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας που συντάχθηκε από τον Επιτελάρχης της Ταγματάρχη Γ. Τσολάκογλου τη 18η Ιανουαρίου 1923 μη αξιόπιστο τεκμήριο.

Η παραπάνω τοποθέτηση κρίνεται αναγκαία προκειμένου να μη θεωρηθεί ότι η μη αναφορά των περιλαμβανομένων σε αυτή για το Συνταγματάρχη Ν. Πλαστήρα γίνεται εκ του «πονηρού». Ασφαλώς η Έκθεση Τσολάκογλου αποτελεί τεκμήριο, πλην όμως επειδή για -ευνόητους λόγους- αποκρύπτει την επιλήψιμη συμπεριφορά του Πλαστήρα, δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη, τουλάχιστον σε ότι αφορά τον Πλαστήρα.

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως της IV Μεραρχίας

Στην Έκθεση της Μεραρχίας σημειώνεται ότι ο Πλαστήρας της ανέφερε ότι επιφυλασσόταν «να ενεργήση βραδύτερον την αντεπιθετικήν επιχείρησιν προς ανάκτησιν των απολεσθεισών θέσεων και περαιτέρω εκμετάλλευσιν της επιτυχίας του διά καταδιώξεως».

Επί του σημείου αυτού η IV Μεραρχία σημειώνει ότι για την επιτυχία της παραπάνω αντεπίθεσης είχε γίνει αναγνώριση των αρμοδίων οργάνων των Ι και IV Μεραρχιών υπό τον Επιτελάρχη του Α’ Σώματος Στρατού (συμμετέχοντος και του Συνταγματάρχη Πλαστήρα) στο διάκενο μεταξύ των δύο Μεραρχιών και, σύμφωνα με τη συνταχθείσα μελέτη (με βάση τα πορίσματα της αναγνώρισης) που εγκρίθηκε από το Α’ Σώμα Στρατού, θα έπρεπε δυνάμεις της Ι Μεραρχίας να συγκλίνουν (να ενεργήσουν) από Καγιαντιμπί προς Τεκέ Γιαϊλά προκειμένου να απειλήσουν τα πλευρά και τα νώτα εχθρικών δυνάμεων που θα ενεργούσαν προ του μετώπου του δεξιού της IV Μεραρχίας. Κατόπιν τούτου ειδοποιήθηκε η Ι Μεραρχία να εκτελέσει την προβλεπόμενη ενέργεια όπως προβλεπόταν από την εγκριθείσα μελέτη (προς υποστήριξη της αντεπίθεσης του Αποσπάσματος Πλαστήρα), πλην όμως αυτή ανέφερε ότι, κατόπιν της απώλειας του  Κ.Α. Τηλκί Κηρί Μπελ, προπαρασκεύαζε αντεπίθεση διά του 22ου Συντάγματος Πεζικού της VII Μεραρχίας [25] και δεν διέθετε άλλες δυνάμεις για να ενεργήσουν από Καγιαντιμπί προς Τεκέ Γιαϊλά.  Κατόπιν τούτου η IV Μεραρχία θα έπρεπε (γράφει ο Μέραρχος) να αντιμετωπίσει την κατάσταση δια των ιδίων της δυνάμεων στηρίζουσα τις ελπίδες της στην αντεπίθεση που θα εκτελούσε ο Πλαστήρας.

Γενικές διαπιστώσεις που προκύπτουν από την Έκθεση της IV Μεραρχίας
  • Η διοίκηση της IV Μεραρχίας μέχρι και τη 16η ώρα παρέμεινε ουσιαστικά αδρανής στο Στρατηγείο της στο Αφιόν αναμένοντας μοιρολατρικά την έκβαση της διεξαγόμενης μάχης στο Καλετζίκ, ή το πότε θα ευαρεστηθεί ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας να της αναφέρει τις ενέργειες του για την εκτέλεση της εντολής που του έδωσε. Πιθανόν αυτό να οφείλεται σε μία μάλλον εμπεδωμένη αντίληψη στον Ελληνικό Στρατό της εποχής (στο σημερινό;) ότι οι ανώτατες ηγεσίες θα πρέπει να βρίσκονται σε απόσταση από το πεδίο της μάχης, ώστε παραμένοντας ανεπηρέαστες  από τις συγκινήσεις του διεξαγόμενου αγώνα να μπορούν να αποφασίζουν με νηφαλιότητα.
  • Απουσιάζουν από τη διοίκηση της Μεραρχίας αποφάσεις και κινήσεις προς την κατεύθυνση της αποτελεσματικής διεύθυνσης και υποστήριξης της διεξαγόμενης μάχης στο Καλετζίκ. Τέτοιες θα μπορούσαν να ήταν η μετάβαση του Αρχηγού Πεζικού της Μεραρχίας επί του Καλετζίκ, ώστε να αναλάβει αυτός τη διεύθυνση της μάχης και η διάθεση των πυρών του Βαρέως Πυροβολικού της για την υποστήριξη της αμυντικής μάχης στο υπόψη ύψωμα.

 

Από την Κατάθεση του διοικητή του 1ου Τάγματος Ευζώνων Ταγματάρχη Ανδρέα Τσιρώνη

Ο Ταγματάρχης Ανδρέας Τσιρώνης κλήθηκε να καταθέσει στην Α.Ε.ΕΔ.Μ.Α. (Ανακριτική Επιτροπή υπό το Στρατηγό Κ. Μοσχόπουλο τη 18η Δεκεμβρίου 1925, δηλαδή 18 μήνες μετά τη δημοσίευση από τον τύπο της εποχής της Έκθεσης Πλαστήρα. Επομένως γνώριζε το τι αναέφερε στην Έκθεσή του ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας περί του ιδίου και του 1ου Τάγματος Ευζώνων του οποίου ήταν διοικητής. Απαντώντας σε ερώτηση αναφορικά με το πότε ενίσχυσε το 35ο Σύνταγμα και ποιες διαταγές έλαβε από τον διοικητή του, αναφέρει τα εξής ανατρεπτικά:

«Ενίσχυσα το 35ον Συν/μα εις το δεξιόν της παρατάξεώς του περί την 12ην ώραν της 13ης Αυγούστου. Η μεν πρώτη διαταγή μοι εδόθη προφορικώς καθ’ οδόν ότε επανερχόμην εξ Αφιόν Καραχισάρ και ήτις ήτο η εξής. Διαταγαί εδόθησαν εις τον Επιτελή σας, πηγαίνετε να παραλάβετε το Τάγμα και θα μεταβήτε στο δεξιό της παρατάξεως, ένθα εστάλη και ο Ταγματάρχης Παλάντζας με το Τάγμα του. Την 10ην ώραν αν ενθυμούμαι καλώς να εκκινήσετε. Εκεί θα σας δώσω διαταγάς λεπτομερείς. Τον Συν/χην Πλαστήραν συνήντησα καθ’ οδόν μεταβαίνοντα εις Αφιόν Καραχισάρ καθ’ ήν στιγμήν επανερχόμην εκείθεν .. την ώραν ακριβώς δεν ενθυμούμαι καθ’ ην τον συνήντησα. Όντως μεταβάς εις το Τάγμα μου εύρον τούτο έτοιμον προς εκκίνησιν. Την διαταχθείσαν ώρα εξεκίνησα και περί την 12ην έφθασα επί της γραμμής του μαχομένου Λόχου του 35ου Συν/τος. Κατά την εκεί μετάβασίν μου συνήντησα τον τότε Συνταγματάρχην κ. Πλαστήραν, όστις είχε επανέλθη από ώρας εξ Αφιόν Καραχισάρ, όστις μοι είπε· οι άνδρες του 35ου Συν/τος φεύγουσι οι άτιμοι, πήγαινε εις την θέσιν και υπέδειξε την θέσιν, να προβής εις την αντικατάστασιν του λόχου του 35ου Συν/τος … να είσαι έτοιμος να ενεργήσωμεν αντεπίθεσιν. Περί τούτου θα σε ειδοποιήσω.».[26]

Από την παραπάνω αναφορά καθίσταται πρόδηλο ότι ο Ταγματάρχης Τσιρώνης διαψεύδει τα αναφερόμενα από το διοικητή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα αναφορικά με το ότι προηγήθηκε του 2ου Τάγματος Ευζώνων (Παλάντζα) προκειμένου να αναγνωρίσει την επικρατούσα κατάσταση στο δεξιό της IV Μεραρχίας. Την εν λόγω αναφορά οι «αγιοποιητές» του Πλαστήρα την ανέδειξαν σε μία πράξη απαράμιλλου θάρρους και ύψιστου ηρωισμού. [«Ο Πλαστήρας έφθασε στη δεύτερη γραμμή στις 10 το πρωί, ολομόναχος για να διαπιστώσει ότι τα ορύγματα ήταν άδεια, … απέναντι τα ακροβολισμένα κεμαλικά τμήματα πλησίαζαν διστακτικά … δύο σφαίρες σφύριξαν και τρύπησαν το αμπέχωνο του Μαύρου Καβαλάρη …]. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης αναφέρει σαφώς και ευθέως ότι ο διοικητής του Συνταγματάρχης Πλαστήρας αφού απέστειλε τον Ταγματάρχη Παλάντζα με το Τάγμα του στο δεξιό της IV Μεραρχίας, μετέβη στο Αφιόν Καραχισάρ. Ο λόγος της μετάβασης του Πλαστήρα στο Αφιόν παραμένει άγνωστος.

Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτει ότι έφθασε τη 12η περίπου ώρα «επί της γραμμής του μαχομένου Λόχου του 35ου Συντάγματος» και αντικατέστησε τους άνδρες του Λόχου του 35ου Συντάγματος με έναν δικό του Ουλαμό (δύο Διμοιρίες) [27] και δια πολυβόλων, τους δε άνδρες του Λόχου του Ι/35 Τάγματος τους συγκέντρωσε πίσω σε εφεδρεία και τους εφοδίασε δια των δικών τους φυσιγγίων που ήταν εγκατεσπαρμένα στην περιοχή. Αναφέρει ακόμη ότι βρήκε  «τον διοικητή του Λόχου του 35ου Συντάγματος τεταραγμένον και αγνοούντα ποίας θέσεις κατείχον οι άνδρες του πλην όσων έβλεπε τας θέσεις δεξιά και αριστερά του πλησίον του, καίτοι ευρίσκετο επί της πρώτης γραμμής και με άριστον παρατηρητήριον, όχι όμως ασφαλές. Η γραμμή αυτή ήτο ανενόχλητος.[28] Μόνον φυσικά προκαλύμματα εχρησιμοποίουν οι άνδρες».

Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης δεν επιβεβαιώνει στην κατάθεσή του τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα περί εγκατάστασης του 3ου Λόχου του Τάγματός του στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα. Είναι αδύνατο ο Ταγματάρχης Τσιρώνης  —που θυμάται τόσες άλλες σοβαρές λεπτομέρειες από τη δράση του Τάγματός του—  να λησμόνησε ότι έταξε στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα τον 3ο Λόχο του Τάγματός του. [29] Αντιθέτως ο Τσιρώνης καταθέτει ότι με τον 1ο Λόχο του ανακατέλαβε θέσεις επί του αριστερού υψώματος που το είχαν εγκαταλείψει άνδρες άλλου Λόχου του Ι/35 Τάγματος ύστερα από σφοδρό κανονιοβολισμό του υψώματος από τον εχθρό. Η ανακατάληψη του υψώματος έγινε από τους άνδρες του 1ου Λόχου του Τσιρώνη και του Λόχου του  Ι/35 Τάγματος, που εξαναγκάστηκαν από τους Ευζώνους να ανακαταλάβουν τις θέσεις τους, τις οποίες «εύρον κενάς εχθρού». Ασφαλώς η αναφορά περί αριστερού υψώματος είναι εντελώς αόριστη από τη στιγμή που δεν προσδιορίζεται η θέση και το μέτωπο παρατήρησης. Επειδή είναι βέβαιο ότι ο Ταγματάρχης Τσιρώνης θα ανέβηκε στο Καλετζίκ από τη βορειοδυτική πλευρά του αντερείσματος 1685, προκειμένου να μην είναι εμφανής η κίνησή του από τους Τούρκους, και δεδομένου ότι στο αντέρεισμα 1685 ήταν εγκατεστημένος μόνο ο 3ος Λόχος του Ι/35 Τάγματος, όπως έχουμε αναφέρει στο Μέρος ΙΙα,  εκτιμώ ότι οι άνδρες του Ι/35 Τάγματος που εγκατέλειψαν τις θέσεις τους ήταν και αυτοί του 3ου Λόχου του Ι/35 Τάγματος και το ύψωμα που «ανακαταλήφθηκε» ήταν τμήμα του αντερείσματος 1685. Άλλωστε, όπως φαίνεται από τα αναφερόμενα από τον Ταγματάρχη Τσιρώνη, το «αριστερό» ύψωμα εγκαταλήφθηκε λόγω κανονιοβολισμού και όχι λόγω επίθεσης του Τουρκικού Πεζικού. Πολύ πιθανόν ο Πλαστήρας (ή οι συντάξαντες την Έκθεσή του αφού αυτός ως Αρχηγός της Επανάστασης δεν θα είχε χρόνο για τριτεύοντα ζητήματα) να μπερδεύει ονόματα Λόχων, συμβάντα και χρόνους. Σε κάθε περίπτωση ο διοικητής του Τάγματος γνωρίζει καλύτερα από το διοικητή του Συντάγματος το πως πότε και δια ποίων δυνάμεων ενήργησε το Τάγμα του και στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν επιβεβαιώνει τα αναφερόμενα από τον Πλαστήρα περί εγκατάστασης του 3ου Λόχου του στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα.

Ακολούθως ο Ταγματάρχης Τσιρώνης κλήθηκε από τον Πλαστήρα, o οποίος του έκανε λόγο περί της προβλεπομένης αντεπιθέσεως και ότι αναμένει διαταγές (για να την εκτοξεύσει;).[30] Ο Πλαστήρας όμως δεν εννοούσε την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, αλλά άλλη, την οποία και προσδιόρισε στη συνέχεια λέγοντάς του «ότι εις τι δάσος δεξιά ημών ευρισκόμενον εις τον χώρον του διακένου Ι και IV Μεραρχίας συνεκεντρούτο δύναμις, μεθ’ ής θα ενεργούμεν ταυτοχρόνως. Εγώ ουδαμού διέκρινα την ύπαρξιν Ταγμάτων εις το δάσος».[31] Ο Τσιρώνης καταθέτει ότι ο Πλαστήρας δυσφορούσε για τον ατελή σύνδεσμο μετά του 35ου Συντάγματος (άγνωστο αν εννοούσε το Σύνταγμα ή το Ι/35 Τάγμα) παρά του οποίου δεν μπορούσε να έχει σαφείς πληροφορίες για την κατάσταση. Τη 14η ώρα ο Ταγματάρχης Τσιρώνης τραυματίστηκε, ενώ εν τω μεταξύ είχε στείλει σχετικό σημείωμα στο Τάγμα Παλάντζα σχετικά με την επικείμενη αντεπίθεση.[32] Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης παρέμεινε επί του πεδίου μέχρι την 18η ώρα μαχόμενος.

Πριν διακομιστεί ο Ταγματάρχης Τσιρώνης συναντήθηκε και πάλι με τον διοικητή του, Συνταγματάρχη Πλαστήρα, ο οποίος του είπε ότι η αντεπίθεση αναβλήθηκε για την επομένη, και στην ερώτηση του Τσιρώνη περί της αιτίας της αναβολής του είπε «περίπου μετ’ αγανακτήσεως —ξεύρω κι’ εγώ τι κάνουν αυτοί οι κύριοι;— εκδηλώσας τη δυσφορίαν του διά προσθήκης λέξεως περιφρονητικής. Προ παντός δε ο ατελής σύνδεσμος μετά της Μεραρχίας είχε προκαλέσει την αγανάκτησίν του.»[33]

 

Από την Κατάθεση του διοικητή της Πυροβολαρχίας της ΧΙΙΙα ΜΟΠ Λοχαγού ΠΒ Αναστασίου Τούντα

Ο Λοχαγός Αν. Τούντας διοικητής της Πυροβολαρχίας της ΧΙΙΙα ΜΟΠ που ανήλθε στο Κ.Α. Καμελάρ μαζί με το 1ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Τσιρώνη και τάχθηκε σύμφωνα με την Έκθεση Πλαστήρα επί του υψώματος 1535, καταθέτει στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Κωνσταντίνου Μαζαράκη Αινιάν την 1η Ιουνίου 1923 τα εξής:

«Το Απόσπασμα (Πλαστήρα) τεθέν εις την διάθεσιν της IV Μεραρχίας την πρωΐαν της 13ης Αυγούστου μέχρι της 9ης ώρας είχε καταλάβει θέσεις εις το δεξιόν της παρατάξεως της IV Μεραρχίας. Τας καταληφθείσας θέσεις του το Απόσπασμα ετήρησε μέχρι της 7ης ώρας της 14ης Αυγούστου υπό πίεσιν όχι πολύ σοβαράν. Την ώραν περίπου ταύτην λόγω ανατροπής του 35ου Συν/τος το απόσπασμα ηναγκάσθη να συμπτύξη το αριστερόν του εις γραμμήν 800 περίπου μέτρα δυτικώς των αρχικών του θέσεων ως ατάκτως λόγω της επιδράσεως ην έσχε εκ της εν διαλύσει ανατροπής του 35ου Συν/τος».

Από την παραπάνω αναφορά της κατάθεσης του Λοχαγού Τούντα προκύπτουν οι ακόλουθες διαπιστώσεις:

  • Το πρωί της 14ης Αυγούστου επί του Καλετζίκ βρισκόταν μόνο το Ι/35 Τάγμα (+),  το οποίο την 7η ώρα της 14ης Αυγούστου ανατράπηκε. Επομένως το Απόσπασμα Πλαστήρα δεν βρισκόταν επί του Καλετζίκ και είχε ταχθεί στο δυτικό χαμηλό τμήμα του Κ.Α. Καμελάρ, όπως προκύπτει από την Έκθεση Πλαστήρα και την κατάθεση Τσιρώνη.[34]
  • Το δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ όπου τάχθηκε το Απόσπασμα Πλαστήρα, δεν δέχθηκε σοβαρή πίεση κατά τη διάρκεια της 13ης Αυγούστου.
  • Τελικά οι Εύζωνοι του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων δεν είναι «Θεοί» και υποχωρούν ατάκτως.
  • Οι μόνοι που δεν είχαν δικαίωμα να ανατραπούν και να υποχωρήσουν ατάκτως ήταν οι άνδρες του 35ου Συντάγματος, ακόμη και αν ήταν αυτοί που δέχονταν από την 5η πρωινή ώρα τον καταπελτισμό του Τουρκικού Πυροβολικού και τη συνδυασμένη επίθεση 10 Τουρκικών Ταγμάτων.

Ο Λοχαγός Τούντας ουδεμία συγκεκριμένη αναφορά καταθέτει για τη δράση της Πυροβολαρχίας του και ειδικότερα ποιος ήταν ο τομέας βολής της και αν από τη θέση που είχε ταχθεί μπορούσε να υποστηρίζει το Καλετζίκ. Ούτε βεβαίως ερωτάται. Στη συνέχεια της κατάθεσης του ανακατεύει τα μέχρι τώρα γνωστά δεδομένα, αναφέροντας ότι ήταν ταγμένος στο δεξιό του Αποσπάσματός Πλαστήρα, δηλαδή εκεί που αναφέρει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ότι ήταν ταγμένη η Πυροβολαρχία Βλαχάβα. Βεβαίως το ζήτημα αυτό είναι άνευ σημασίας, αλλά το όλο δείχνει ότι ο Πλαστήρας δεν ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για να αποδώσει με την Έκθεσή Πεπραγμένων του την αλήθεια των γεγονότων, ακόμη και στις λεπτομέρειες. Υπόψη ότι ο Λοχαγός Τούντας το Ιούνιο του 1923 υπηρετούσε στην Επιτελική Υπηρεσία Στρατού.

 

Από την Έκθεση του διοικητή της «Πυροβολαρχίας» του Κ.Α. Καμελάρ Υπολοχαγού Πυροβολικού Σπυρίδωνος Ραυτόπουλου

Όπως ήδη έχουμε περιγράψει στο Μέρος ΙΙα του κειμένου, η «Πυροβολαρχία» του Κ.Α. Καμελάρ εκ τεσσάρων πυροβόλων των 65 χλστ. υπό τον Υπολοχαγό Πυροβολικού Σπ. Ραυτόπουλο ήταν ταγμένη στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ, στην περιοχή του Β-Δ του Καλετζίκ αντερείσματος 1685 και είχε τομέα βολής από το ύψωμα Τοκλού Τεπέ μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί (βλέπε Σχεδιαγράμματα 9 και 10 περί της θέσης τάξης της Πυροβολαρχίας).

Ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος διέθετε ευρεία παρατήρηση προς το δεξιό (δυτικό) χαμηλό τμήμα του Κ.Α. Καμελάρ, που ξεκινούσε από το ύψωμα Τουκλού Τεπέ και έφθανε μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί, και ως εκ τούτου αντιλαμβάνεται την Τουρκική επίθεση της 11ης Μεραρχίας που, παρακάμπτοντας το αντέρεισμα Καραθανάση από τα δυτικά, κατευθύνεται κατά του δυτικού τμήματος του Καλετζίκ και δυτικότερα προς την κατεύθυνση του υψώματος 1535 και αναφέρει στην Έκθεσή του:

«Άμα τη εκδηλώσει της εξορμήσεως του εχθρικού πεζικού πάσα βολή αντιπυροβολικού εγκαταλήφθη απάσης της προσπαθείας της πυρ/χίας στραφείσας εναντίον του πεζικού του εχθρού, όπερ κατά μάζας αρκούντως πυκνάς εφέρετο εναντίον ημών και ιδία κατά του δεξιού αυτού, όπερ ηπείλη το μεταξύ IV και Ι Μεραρχιών κενόν.»

Αναφέρει επίσης ότι τη 14η ώρα έλαβε διαταγή η Πυροβολαρχία του να είναι έτοιμη «να υποστηρίξη επιθετικήν ενέργειαν του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων (Συντ/ρχου Πλαστήρα), εις ό τακτικώς υπήχθη, εκ του δεξιού της ημετέρας παρατάξεως. Η επίθεσις όμως αυτή δεν έλαβε χώραν, τουναντίον δε μάλιστα καθ’ όσον το απόγευμα μέχρι της εσπέρας η πυρ/χία έβαλε κατά εχθρικών τμημάτων προχωρούντων εναντίον του ανωτέρω ρηθέντος συντάγματος, άτινα και κατόρθωσε να συγκρατήση επί του λόφου Κατσίμπαλη [35] και της βαθείας χαράδρας της Ν.Δ. τούτου διερχομένης και καταλήγουσης εις Σινίρκιοϊ».

Προφανώς ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος αναφέρεται στην αντεπίθεση δια του διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών που σκεφτόταν να εκτελέσει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, η οποία όπως αναφέρει δεν εκτελέστηκε. Τα ενδιαφέροντα σημεία της παραπάνω αναφοράς του είναι τα εξής δύο:

  • Το Απόσπασμα Πλαστήρα είχε ταχθεί κάτω και δυτικά του Καλετζίκ, δηλαδή στα υψώματα αμέσως βόρεια της χαράδρας Ακ Ντερέ.
  • Τα Τουρκικά τμήματα που ενεργούσαν, από τη 14η ώρα και μετά, κατά του Αποσπάσματος Πλαστήρα αναχαιτίστηκαν από τα πυρά της Πυροβολαρχίας του.

Η Έκθεση του Υπολοχαγού Ραυτόπουλου αποτελεί ένα σημαντικότατο τεκμήριο (το μοναδικό που έχω βρει μέχρι τώρα) για την κατανόηση της μάχης που διεξήχθη στο Κ.Α. Καμελάρ. Οι πληροφορίες που περιέχονται στην Έκθεσή είναι πολύτιμες επειδή αναφέρονται όχι μόνο στη δράση της Πυροβολαρχίας του, αλλά και στη δράση του Πεζικού του Κ.Α. Καμελάρ και του Αποσπάσματος Πλαστήρα.

Η Πυροβολαρχία Ραυτόπουλου ήταν ταγμένη επί του Β-Δ του Καλετζίκ αντερείσματος, λίγο βορειότερα από τον υψοδείκτη 1685, και επομένως βρισκόταν στο δρομολόγιο που θα ακολουθούσε κάποιος, ή κάποια δύναμη, για να ανέλθει από την χαράδρα Μοναστίρ Ντερέ, όπου ο Σταθμός Διοικήσεως του Πλαστήρα, στο Καλετζίκ. Ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος από τη θέση που βρισκόταν μπορούσε να παρατηρεί ότι κινούταν στα δυτικά και βορειοδυτικά πρανή του Καλετζίκ. Παρά ταύτα ουδεμία νύξη υπάρχει στην Έκθεσή του για τα εξής ζητήματα (βλέπε σχεδιαγράμματα 9 και 10):

  • Την άνοδο του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στο Καλετζίκ και αν ήρθε σε προσωπική επαφή μαζί του.
  • Τη μαζική φυγή του 3ου Λόχου του Ι/35 Τάγματος.
  • Την αντικατάσταση του 3ου Λόχου του Ι/35 Τάγματος από Ουλαμό Ευζώνων του Ταγματάρχη Τσιρώνη.
  • Την εγκατάσταση Λόχου Ευζώνων του Τάγματος Τσιρώνη στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα.

Η απουσία οποιασδήποτε αναφοράς  του Υπολοχαγού Ραυτόπουλου στα παραπάνω σοβαρά ζητήματα  —που εκτυλίχτηκαν προ των οφθαλμών του και ήταν αδύνατο να διαφύγουν από την παρατήρησή του—  ασφαλώς και δεν σημαίνει ότι αυτά δεν συνέβησαν. Είναι πολλές όμως οι ενδείξεις που έχουν σωρευτεί και δείχνουν ότι ούτε ο Πλαστήρας, ούτε δυνάμεις του Αποσπάσματός του ανέβηκαν στο Καλετζίκ.[36]

 

ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΘΕΝΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΜΕΧΡΙ ΤΗ 16η ΩΡΑ

Τη 0805 ώρα το Απόσπασμα Πλαστήρα έλαβε διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού δια της οποίας διατασσόταν η διοίκηση του Αποσπάσματος μετά Τάγματος και Πυροβολαρχίας να ανέλθουν στις θέσεις εφεδρείας του Καλετζίκ. Δηλαδή επί του Καλετζίκ.

Τη 0810 ώρα τέθηκε σε κίνηση το 2ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Παλάντζα  μετά της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα για να ανέλθουν στο Κ.Α. Καμελάρ.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας προηγήθηκε του 2ου Τάγματος Ευζώνων προς αναγνώριση της τακτικής κατάστασης. Φθάνοντας στο δεξιό της Μεραρχίας, διαπίστωσε ότι Τουρκική δύναμη 500 ανδρών διέρρεε από το αντέρεισμα Καραθανάση προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ με σκοπό την πλευροκόπηση του δεξιού της Μεραρχίας και κατόπιν τούτου αποφάσισε να καλύψει το δεξιό πλευρό της Μεραρχίας, εγκαθιστώντας Λόχο Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα περί τους Βράχους του Καγιαντιμπί. Ειδοποίησε επίσης και το 1ο Τάγμα Ευζώνων μετά της Πυροβολαρχίας Τούντα να ανέλθουν στην τοποθεσία προκειμένου δι’ αυτών να εκτελέσει αντεπίθεση δια του κενού μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών.

w-Μέρος ΙΙβ _ φωτογραφία 5.p

Φωτογραφία 5: Έχει ληφθεί από τη νοτιοδυτική πλευρά του Καλετζίκ, όπου διασώζεται το ίχνος των Ελληνικών χαρακωμάτων. Απεικονίζονται οι θέσεις των τακτικών σταθμών διοικήσεως των 5ης και 11ης Τουρκικών Μεραρχιών επί των υψωμάτων Μπέη Τεπέ και Γιαρικαγιά αντίστοιχα, καθώς και η κατεύθυνση επιθέσεως του ενισχυμένου 127ου Τουρκικού Συντάγματος Πεζικού προς της νοτιοδυτική πλευρά του Καλετζίκ. Στο βάθος δεξιά διακρίνεται το Τηλκί Κηρί Μπελ. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

Περί τη 10η ώρα ο Πλαστήρας έλαβε τη διαταγή της IV Μεραρχίας δια της οποίας διατασσόταν να ανέλθει στο Καλετζίκ μετά του Αποσπάσματός του, να αναλάβει τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου Βράχου δυνάμεων και να ενεργήσει δραστήρια για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Αυτή ήταν η εντολή του Πλαστήρα που όφειλε να την εκτελέσει στο ακέραιο.

Τη 1030 ώρα έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας το 2ο Τάγμα Ευζώνων και ένας Λόχος του και η Πυροβολαρχία Βλαχάβα εγκαταστάθηκαν στις θέσεις που είχε καθορίσει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, ενώ ένας ακόμη Λόχος εγκαταστάθηκε περί την περιοχή του υψώματος 1535. Το υπόλοιπο του Τάγματος τηρήθηκε εφεδρεία.

Κατόπιν τούτων ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν εξετέλεσε την εντολή που είχε λάβει αρχικά από το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία στη συνέχεια.

Ενώ εγένοντο τα παραπάνω ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ανέβηκε στο Καλετζίκ για την αναγνώριση της τακτικής κατάστασης και την ενημέρωσή του από το διοικητή του 35ου Συντάγματος. Φθάνοντας διαπίστωσε ότι οι προκεχωρημένες θέσεις είχαν εγκαταλειφθεί, το Τουρκικό Πυροβολικό έβαλε κατά των θέσεων του Ι/35 Τάγματος, το ηθικό των ανδρών του Τάγματος «ήταν λίαν καταπεπτωκός», δεν υπήρχε σύνδεσμος μεταξύ των τμημάτων και της διοίκησης του 35ου Συντάγματος και ο διοικητής του 35ου Συντάγματος δεν βρισκόταν στο Καλετζίκ για να τον ενημερώσει.  Η τρίτη αναφορά κρίνεται ανήθικη, ενώ η τέταρτη άστοχη.

Ο Πλαστήρας δεν αναφέρει στην Έκθεσή του για το εάν έλαβε μέτρα για την θεραπεία των διαπιστωθέντων προβλημάτων και την αποκατάσταση συνδέσμου με τα τμήματα του Ι/35 Τάγματος, για τις διαταγές που έδωσε στους αμυνόμενους και κυρίως για το «ποιος ήταν ο εχθρός» που βρισκόταν προ των συρματοπλεγμάτων του Καλετζίκ. Ο εχθρός, ο έτερος των συμβαλλομένων  στη μάχη του Καλετζίκ, θα συνεχίζει να είναι απών μέχρι το τέλος της μάχης, από την Έκθεση Πλαστήρα.

w-Μέρος ΙΙβ _ φωτογραφία 6.p

Φωτογραφία 6: Έχει ληφθεί από τη νοτιοδυτική πλευρά του Καλετζίκ με κατεύθυνση προς βορρά και δείχνει τη δυτική πλευρά του Καλετζίκ μέχρι και το ύψωμα 1535. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

Ο Πλαστήρας αναφέρει ότι κατόπιν αιτήσεώς του αποστέλλεται από τη Μεραρχία μία «Διλοχία» του ΙΙ/11 Τάγματος Πεζικού, ότι το ηθικό των ανδρών της ήταν πολύ καλό και ότι επ’ αυτών στήριζε «την αντί πάσης θυσίας τήρησιν του Κέντρου τούτου». Η αναφορά αυτή είναι εξαιρετικά προβληματική και τούτο επειδή όπως έχουμε αναφέρει στο Μέρος ΙΙα του κειμένου, η Μεραρχία αρχικά και το 35ο Σύνταγμα στη συνέχεια  διέταξαν να ανέλθει στο Καλετζίκ ολόκληρο το ΙΙ/11 Τάγμα.

Τελικά το ΙΙ/11 Τάγμα εισήλθε στα χαρακώματα του Καλετζίκ τη 12η ώρα.

Ο Σταθμός Διοικήσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα εγκαταστάθηκε στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ, σε υψόμετρο 1470 μ., δηλαδή σε μία θέση που δεν παρείχε εποπτεία του πεδίου της μάχης.

Περί τη 12η έφθασε στην τοποθεσία το 1ο Τάγμα Ευζώνων και δια ενός Ουλαμού του αντικατέστησε τον 3ο Λόχο του Ι/35 Τάγματος που είχε καμφθεί ηθικά. Το υπόλοιπο του Τάγματος τηρήθηκε κάτω από το Καλετζίκ για να συμμετάσχει στη σχεδιαζόμενη από τον Πλαστήρα αντεπίθεση δια του διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών, με την Πυροβολαρχία Τούντα να τάσσεται και αυτή κάτω από το Καλετζίκ.

Κατόπιν τούτου το μείζον μέρος του Αποσπάσματος Πλαστήρα είχε ταχθεί στο δυτικό χαμηλό τμήμα του Κ.Α. Καμελάρ, πράγμα που σημειώνει τη μη εκτέλεση από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα της εντολής του.

Ο διοικητής του 1ου Τάγματος Ευζώνων Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτοντας στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου, 18 μήνες μετά τη δημοσίευση στον τύπο της Έκθεσης Πλαστήρα, αναφέρει εξαιρετικά δυσάρεστα πράγματα αναφορικά με το που, πότε και υπό ποίες συνθήκες έλαβε τη διαταγή του Πλαστήρα για την άνοδό του στο Κ.Α. Καμελάρ. Ο Τσιρώνης ευθέως και σαφώς αναφέρει ότι ο Συνταγματάρχης του μετά τη λήψη της διαταγής του Α΄ Σώματος Στρατού, για την άνοδο του Αποσπάσματος στο Καλετζίκ, δεν ανήλθε στο δεξιό της IV Μεραρχίας προηγηθείς του Αποσπάσματός του, αλλά μετέβη στο Αφιόν Καραχισάρ. Η κατάθεση Τσιρώνη αποδομεί τα αναφέρομενα στην Έκθεσή του Πλαστήρα και στην τελική απαξιώνει την αξιοπιστία της Έκθεσης.

Τη 13η ώρα που αποκαταστάθηκε η επικοινωνία του Αποσπάσματος Πλαστήρα με την IV Μεραρχία και το Α’ Σώμα Στρατού, ο Πλαστήρας ανέφερε στην IV Μεραρχία τη γενική κατάσταση και ζήτησε να του αποσταλεί και το 3ο Τάγμα του από το Αφιόν, με σκοπό να αντικαταστήσει το επί του Καλετζίκ Ι/35 Τάγμα, επειδή ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε επί της ικανότητάς του I/35 Τάγματος να τηρήσει υπό την κατοχή του το Καλετζίκ. Ασφαλώς πρόκειται για μία εντελώς άστοχη και ανήθικη αναφορά, επειδή αφ’ ενός μπορούσε να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα με το ανέπαφο 1ο Τάγμα Ευζώνων και αφ’ ετέρου επειδή μέχρι τη 12η ώρα, δηλαδή επτά ώρες μετά την έναρξη της Τουρκικής επίθεσης, το Καλετζίκ παρέμενε στα Ελληνικά χέρια χάρη στην ηρωική αντίσταση του Ι/35 Τάγματος.

Στην Έκθεσή του Πλαστήρα δεν υπάρχει καμία αναφορά που να αποδεικνύει ότι η IV Μεραρχία ενημερώθηκε για την εγκατάσταση του μείζονος μέρους του Αποσπάσματός Πλαστήρα δυτικά του Καλετζίκ και την πρόθεσή του Πλαστήρα να εκτοξεύσει αντεπίθεση δια του διακένου.

Η IV Μεραρχία αναφέρει ότι ο Πλαστήρας την ενημέρωσε τηλεφωνικά (επομένως μετά τη 13η ώρα) ότι επιφυλασσόταν να εκτελέσει αργότερα την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Στην έκθεση της Μεραρχίας δεν σημειώνεται ενημέρωσή της από τον Πλαστήρα για τον τρόπο που είχε χρησιμοποιήσει τις δυνάμεις του ή περί της πρόθεσής του να εκτοξεύσει αντεπίθεση δια του διακένου.

Τη 1330 ώρα ο Πλαστήρας επειδή αντιλήφθηκε ότι ο εχθρός συγκέντρωνε δυνάμεις προ του Καλετζίκ, διέταξε τον Ταγματάρχη Τσιρώνη να εγκαταστήσει Λόχο Ευζώνων στο βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα. Σύμφωνα με την Έκθεση Πλαστήρα η διαταγή του εκτελέστηκε με την εγκατάσταση του 3ου Λόχου Ευζώνων υπό το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτοντας στην Α.Ε.ΕΔ.Μ.Α.,  18 μήνες περίπου μετά τη δημοσίευσή στον τύπο της εποχής της Έκθεσης Πλαστήρα, δεν επιβεβαιώνει την παραπάνω αναφορά του Πλαστήρα.

Ο διοικητής της Πυροβολαρχίας της ΧΙΙΙα ΜΟΠ Λοχαγός Τούντας, καθώς και ο διοικητής της Πυροβολαρχίας Καμελάρ Υπολοχαγός Ραυτόπουλος αναφέρουν ότι το Απόσπασμα Πλαστήρα τάχθηκε στο χαμηλό έδαφος δυτικά του Καλετζίκ και ουδέν αναφέρουν περί εγκατάστασης Ευζωνικών τμημάτων επί του Καλετζίκ.

Ο Λοχαγός Τούντας αναφέρει ακόμη ότι η πίεση του εχθρού επί του Αποσπάσματος Πλαστήρα δεν ήταν σοβαρή. Η διαπίστωσή του αυτή απεικονίζει την πραγματική κατάσταση. Όπως προκύπτει από την Τουρκική ΔΙΣ κατά του Καλετζίκ ενεργούσε το μείζον της δύναμης των 5ης και 11ης Μεραρχιών, το οποίο υποστηριζόταν από τα πυρά 50 περίπου πυροβόλων και κατά της περιοχής που είχε ταχθεί το Απόσπασμα Πλαστήρα μόνο ένα Σύνταγμα Πεζικού.

Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτει ότι ο Πλαστήρας τον προσανατόλιζε για την εκτόξευση μίας αντεπίθεσης δια του κενού μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών, στην οποία θα συμμετείχε και μία άλλη δύναμη που βρισκόταν σε κάποιο δάσος στο αναφερόμενο κενό, την οποία δύναμη όμως ο ίδιος δεν έβλεπε. Ο σκοπός της αντεπίθεσης αυτής παραμένει άδηλος. Η εν λόγω αντεπίθεση ουδέποτε εκτελέστηκε και πιθανότατα η πρόθεση για την εκτόξευσή της ήταν προσχηματική για να δικαιολογηθεί, εκ των υστέρων, η μη άνοδος του Αποσπάσματος Πλαστήρα στο Καλετζίκ.

Ο διοικητής της Πυροβολαρχίας Καμελάρ Υπολοχαγός Ραυτόπουλος αναφέρει στην Έκθεσή του ότι περί τη 1400 ώρα έλαβε διαταγή από τον Πλαστήρα να υποστηρίξει αντεπίθεση εκ του δεξιού της παράταξης, η οποία όμως τελικά δεν εκτελέστηκε.

Ο Πλαστήρας ουδέν αναφέρει στην Έκθεσή του για τη δύναμη και τις ενέργειες των εχθρικών δυνάμεων που βρίσκονταν προ των συρματοπλεγμάτων του υψώματος Καλετζίκ και των θέσεων που κατέλαβε το Απόσπασμά του. Αντίστοιχα, στην Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας ουδεμία πληροφορία υπάρχει για τις Τουρκικές δυνάμεις, που να έχει διαβιβαστεί από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα.

Την 1430 ώρα η Τουρκική δύναμη που προήλαυνε προς τις νοτιοδυτικές αντηρίδες του Καλετζίκ εκτόξευσε την τελική επίθεση της και κατέλαβε τα χαρακώματα της πρώτης γραμμής. Οι επί τόπου Ελληνικές δυνάμεις αντεπιτέθηκαν και ανέτρεψαν τις Τουρκικές δυνάμεις, οι οποίες υποχώρησαν 150 μέτρα πέραν των συρματοπλεγμάτων, όπου και συγκρατήθηκαν. Η Τουρκική αυτή επίθεση δεν αναφέρεται στην Έκθεση Πλαστήρα. Ενδεχομένως όμως να ταυτίζεται με την Τουρκική επίθεση που σύμφωνα με την Έκθεση Πλαστήρα εκτοξεύτηκε στις 1610 ώρα.

Μέχρι την 16η ώρα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απέφυγε επιμελώς να εκτελέσει την εντολή που του εδόθη σε όλα της τα σημεία. Το Σταθμό Διοικήσεώς του τον εγκατέστησε όχι επί του Καλετζίκ, αλλά στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ και σε θέση από την οποία δεν διέθετε εποπτεία του πεδίου της μάχης, το Απόσπασμά του δεν το εγκατέστησε στο αιματοβαμμένο Καλετζίκ και τέλος δεν εκτέλεσε την επιβαλλομένη αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

Υποσημειώσεις:

[1] Θα παρατηρήσουμε ότι ενώ η IV Μεραρχία είχε ζητήσει από πολύ νωρίς δια του Επιτελάρχη της από το Α΄ Σώμα Στρατού τη διάθεση του Αποσπάσματος Πλαστήρα και ενώ το Σώμα συμφώνησε με την εν λόγω διάθεση, μόλις την 8η ώρα εκδόθηκε η σχετική διαταγή του Σώματος που διέθετε το Απόσπασμα Πλαστήρα στην IV Μεραρχία. Η εξαιρετικά καθυστερημένη ανταπόκριση του Α΄ Σώματος Στρατού στην αίτηση της IV Μεραρχίας οφείλεται ασφαλώς στο γενικό αιφνιδιασμό που υπέστησαν όλες ανεξαιρέτως οι διοικήσεις, που σε συνδυασμό με την προηγηθείσα δωδεκάμηνη αδράνεια, είχε σαν αποτέλεσμα να αντιδρούν με απαράδεκτη βραδύτητα στη διαρκώς μεταβαλλόμενη επί τα χείρω κατάσταση για τα Ελληνικά όπλα στην περιοχή της Τουρκικής επίθεσης.

[2] Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει στην Έκθεσή του ότι τη διαταγή του Α΄ Σώματος περί ανόδου του στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ την έλαβε τηλεφωνικά την 8η και 5΄ ώρα. Στις Εκθέσεις Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας, που συντάχθηκαν από το διοικητή της Μεραρχίας και τον Επιτελάρχης της Ταγματάρχη Γ. Τσολάκογλου, αναφέρεται ότι η Μεραρχία από πολύ πρωί και όταν έλαβε τις πρώτες πληροφορίες περί της έναρξης της Τουρκικής επιθέσεως, ζήτησε δια του Επιτελάρχη της  από το Α΄ Σώμα Στρατού να της διατεθεί το Απόσπασμα Πλαστήρα. Ο Σωματάρχης αναγνώρισε την ανάγκη ενίσχυσης του δεξιού της Μεραρχίας και διέταξε το Συνταγματάρχη Πλαστήρα που εκείνη τη στιγμή βρισκόταν στο στρατηγείο του Σώματος, να διατάξει τηλεφωνικά ένα εκ των Ταγμάτων του μετά μίας Πυροβολαρχίας να μετακινηθούν σε θέση που θα υποδεικνυόταν από την IV Μεραρχία και ο ίδιος να σπεύσει να τεθεί επικεφαλής αυτής της δύναμης.  Η εκδοχή αυτή, που είναι και η πλέον γνωστή, δεν επιβεβαιώνεται από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα στην Έκθεσή του. Επίσης και ο διοικητής του Α΄ Σώματος Στρατού στην Έκθεση Πεπραγμένων του Α΄ Σώματος ουδέν σχετικό αναφέρει που να επιβεβαιώνει τα αναφερόμενα από την IV Μεραρχία. Αλλά και η θέση στην οποία θα έπρεπε να μεταβεί το Τάγμα και η Πυροβολαρχία δεν υποδείχθηκαν από την IV, αλλά καθορίστηκαν στη διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού. Είναι ενδιαφέρον ότι το Τάγμα Παλάντζα και η Πυροβολαρχία Βλαχάβα τέθηκαν σε κίνηση την 0810 ώρα, όταν λήφθηκε από το Απόσπασμα Πλαστήρα η διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού, και όχι νωρίτερα όπως υπονοεί η αναφερόμενη εκδοχή από την IV Μεραρχία. Σε κάθε περίπτωση το σενάριο της παρουσίας του Πλαστήρα στο Στρατηγείο του Α΄ Σώματος Στρατού κατά την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως και ότι αυτός δήλωσε στο Σωματάρχη ότι μπορεί να θέσει σε κίνηση τη δύναμη του τηλεφωνικώς και ο ίδιος να καλπάσει προς το δεξιό της Μεραρχίας, ώστε να προηγηθεί της δύναμης του, είναι ασφαλώς «δοξαστικό» για το Συνταγματάρχη Πλαστήρα, μόνο που ο ίδιος δεν το αναφέρει στην Έκθεσή του.

[3] Επιβάλλεται να σημειωθεί ότι η πρώτη αποστολή που ανατίθεται στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα, είναι αυτή που περιλαμβάνεται στη διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού, δια της οποίας εντέλλεται μετά Τάγματος και Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του να ανέλθει στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ. Η άνοδός του στις εν λόγω θέσεις προϋπέθετε την άνοδό του στο Καλετζίκ (ύψωμα 1710). Επομένως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μέχρι να λάβει αποστολή από την IV Μεραρχία τελούσε υπό την εντολή που του δόθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού. Είναι ενδιαφέρον να προσδιοριστεί αν εκτέλεσε αυτή την εντολή.

[4] Ένα ακόμη στοιχείο που τεκμηριώνει τα αποτελέσματα του αιφνιδιασμού που υπέστησαν οι ανώτατες διοικήσεις, με αποτέλεσμα να τεθούν εκτός ισορροπίας και να αντιδρούν σπασμωδικά και με εξαιρετικά μεγάλη καθυστέρηση στη ταχύτατα εξελισσόμενη κατάσταση σε βάρος των Ελληνικών Όπλων. Ενώ η ενίσχυση του δεξιού της IV Μεραρχίας ήταν άμεσα απαιτητή, λόγω του ότι η κατάρρευση της άμυνας του Καλετζίκ θα οδηγούσε στην κατάρρευση του συνόλου του αμυντικού Τομέα του Α΄ Σώματος Στρατού, η δύναμη του Αποσπάσματος Πλαστήρα άρχισε να κινείται προς το Κ.Α. Καμελάρ 3 ώρες μετά την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως. Χρειάζονταν 2 ακόμη ώρες για να φθάσει στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ και 1 ώρα για να ανέβει στο Καλετζίκ. Ασφαλώς η ευθύνη για αυτή την καθυστέρηση δεν ανήκει στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα, αλλά στις διοικήσεις του Α΄ Σώματος Στρατού και της IV Μεραρχίας. Όλα αυτά ήταν αποτέλεσμα της αδράνειας και του εφησυχασμού που επικράτησε την περίοδο Σεπτέμβριος 1921 – Αύγουστος 1922.

[5] Η απόφαση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα να αναλάβει δια του 2ου Τάγματος Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα την κάλυψη του δεξιού της IV Μεραρχίας επεκτείνοντας μάλιστα αυτή την κάλυψη μέχρι σχεδόν το χωριό Καγινατιμπί, δηλαδή εκτός του δεξιού ορίου της IV Μεραρχίας έρχεται σε ευθεία αντίθεση με την εντολή που έχει λάβει από το Α΄ Σώμα Στρατού και αποτελεί κατ’ ουσία απόφαση μη εκτελέσεως της δοθείσας εντολής. Θα μπορούσε ο Πλαστήρας, εφόσον έκρινε επάναγκες την κάλυψη του αριστερού της IV Μεραρχίας, να εγκαταστήσει ένα ενισχυμένο Λόχο του αναμενόμενου 2ου Τάγματος Ευζώνων στο ύψωμα 1535 και με την υπόλοιπη δύναμη του να ανέλθει στο Καλετζίκ, όπως καθόριζε η εντολή του.

[6] Όπως ήδη αναφέρθηκε ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας θα πρέπει να έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας περί την 9η ώρα. Την ώρα εκείνη η μόνη μάχη που διεξαγόταν στο αριστερό της Ι Μεραρχίας (το Τηλκί Κηρί Μπελ είχε εγκαταληφθεί αμαχητί από πολύ νωρίς) ήταν στο Μπελέν Τεπέ. Επομένως νότια του Καγιαντιμπί βρισκόταν δύναμη της Ι Μεραρχίας και κατόπιν τούτου δεν υπήρχε κανένας λόγος να εγκαταστήσει ο Πλαστήρας Λόχο Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα πλησίον των Βράχων του Καγιαντιμπί.

[7] Η πρόθεση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα να εκτελέσει αντεπίθεση δια του υπάρχοντος κενού μεταξύ των IV και Ι Μεραρχιών είναι προβληματική και δημιουργεί ερωτηματικά. Ο Πλαστήρας έχει λάβει μία σαφή εντολή από το Α΄ Σώμα Στρατού, που προβλέπει τη μετακίνηση της δύναμης του στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ, την οποία οφείλει να εκτελέσει. Η μετάβασή του στις υποδεικνυόμενες θέσεις από το Σώμα Στρατού προϋποθέτει την άνοδό του στο Καλετζίκ. Εκεί δηλαδή που διεξάγεται η σημαντικότερη μάχη στον Τομέα της IV Μεραρχίας. Η εντολή του Σώματος δεν είναι άνευ σημασίας για να την παραβλέψει. Η ενίσχυση των δυνάμεων του Ι/35 Τάγματος που αμύνονται στο Καλετζίκ είναι μείζονος σημασίας από την κάλυψη του δεξιού της IV Μεραρχίας, ή την εκτέλεση αντεπιθέσεως δια του υπάρχοντος κενού μεταξύ των δύο Μεραρχιών. Το υπάρχον κενό μεταξύ των δύο Μεραρχιών βάλλεται από την Πυροβολαρχία Ραυτόπουλου που είναι ταγμένη στη δυτική πλευρά του Καλετζίκ και από τα όπλα του Ι/35 Τάγματος και ως εκ τούτου η εξέλιξη της επίθεσης του εχθρού δια του διακένου είναι δύσκολο να ευοδωθεί. Όλως αντιθέτως η μη ενίσχυση του Καλετζίκ μπορεί να έχει δραματικές συνέπειες για την ακεραιότητα του μετώπου του Α΄ Σώματος Στρατού. Σε κάθε περίπτωση ο κάθε διοικητής είναι υποχρεωμένος να εκτελεί στο ακέραιο την εντολή που έχει λάβει και σε αδυναμία εκτελέσεως οφείλει να ενημερώσει αμέσως τον προϊστάμενό του δια του προσφορότερου δυνατού μέσου.

[8] Αυτή  η αναφορά του Πλαστήρα είναι προβληματική. Ο Πλαστήρας με βάση τα αναφερόμενα στην Έκθεσή του βρίσκεται ακόμη στο δεξιό της IV Μεραρχίας, πιθανό περί το ύψωμα 1535, όπου τα εκεί υπάρχοντα (μάλλον) δύο φυλάκια είχαν εγκαταληφθεί και δεν έχει ανέλθει ακόμη στο Καλετζίκ όπου έχει περιοριστεί το μαχόμενο Ι/35 Τάγμα. Κατόπιν τούτου δεν έχει έρθει σε επαφή με τα τμήματα του Τάγματος αυτού και τους διοικητές τους για να γνωρίζει αν ο διοικητής του 35ου Συντάγματος είχε ή δεν είχε άγνοια των συμβαινόντων στο Σύνταγμά του. Όλως αντιθέτως και σύμφωνα με τα αναφερόμενα στο Μέρος ΙΙα ο διοικητής του 35ου Συντάγματος μέχρι και τη 0930 ώρα γνώριζε το τι συνέβαινε στο Καλετζίκ, έβλεπε από το παρατηρητήριό του τη διεξαγόμενη μάχη, εξέδιδε διαταγές προς τα Ι/35 και ΙΙ/11 Τάγματα και ενημέρωνε με τηλεφωνικές αναφορές τη Μεραρχία.

[9] Αναφορά με πολλά ερωτηματικά. Από πού προκύπτει το «αδικαιολογήτως»; Το 2ο Τάγμα Ευζώνων έφθασε στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ τη 1030 ώρα, και ο αξιωματικός που διαπίστωσε ότι το ύψωμα 1535, που αποτελούσε το άκρο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ, είχε εγκαταληφθεί, θα πρέπει να ανέβηκε επί του υψώματος τη 11η ώρα περίπου. Επομένως είχαν παρέλθει 6 ώρες από την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως και κανένας από το 2ο Τάγμα Ευζώνων δεν ήταν σε θέση να γνωρίζει τους λόγους της «εγκατάλειψης». Στο άκρο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ βρίσκονταν (μάλλον) δύο φυλάκια επιτήρησης, εγκατεστημένα (μάλλον) στα υψώματα 1535 και 1565, που θα επανδρώνονταν (μάλλον) από μία μικρή δύναμη 10-15 ανδρών, αν λάβουμε υπόψη ότι το σημαντικό παρατηρητήριο του Μαύρου Βράχου επανδρωνόταν από 20 άνδρες (βλέπε σχεδιάγραμμα 5 Μέρους ΙΙα).  Τα φυλάκια αυτά ανήκαν στο Σ.Σ. Κατσίμπαλη και επανδρώνονταν από τον 3/35 Λόχο. Περί της εγκατάλειψης δύο φυλακίων από τον 3/35 Λόχο αναφέρεται ο Λοχαγός Ανδρεάδης, που είχε αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος, σε αναφορά που υπέβαλε στο 35ο Σύνταγμα τη 0920 ώρα: «Ταγματάρχης Τζόκας ετραυματίσθη, ανέλαβε Διοίκησιν λοχαγός Ζήσης· … Διαταγήν έλαβον εγώ. … Ευρίσκομαι επί λόφου βορείως παρατηρητηρίου όπου και η γραμμή αμύνης. Δεξιά μου ευρίσκεται ο λοχαγός Βογιώτης μετά του λόχου του, άκρον δεξιόν παραμένει 3ος λόχος, αποσυρθείς εκ δύο φυλακίων του. Βαλόμεθα δραστηρίως υπό εχθρικού πυροβολικού» (βλέπε Μέρος ΙΙα). Στο βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού «Νίκος Βασιλικός το Ημερολόγιο της Μικρασιατικής Εκστρατείας» —που η συγγραφή του στηρίζεται στο ημερολόγιο του πατέρα του Νίκου Βασιλικού, που κατά τα φαινόμενα ήταν στρατιώτης του 3/35 Λόχου— υπάρχει η εξής καταγραφή:  «Τα χαρακώματα ανασκάπτονται, τα συρματοπλέγματα υφίστανται τεράστια ρήγματα … Μετά δεκάλεπτον αγώνα κλονίζεται το 5ον Φυλάκιον του Λόχου μας, αναγκασθέν να αποσυρθεί κατόπιν της υποχωρήσεως ολοκλήρου του τάγματός μας. Ο διοικητής του Φυλακίου ανθυπασπιστής Παπαδάκης καθώς και οι περισσότεροι άνδρες πίπτουν μαχόμενοι. …».  Είναι βέβαιο ότι το «αδικαιολόγητως» αναφέρεται χωρίς τεκμηρίωση και αποσκοπεί στη μείωση της αξία του 35ου Συντάγματος.

[10) Σημειώνεται η πρώτη απόκλιση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα από την εντολή που είχε λάβει από το Α΄ Σώμα Στρατού που προέβλεπε ότι ο ίδιος, το 2ο Τάγμα Ευζώνων και η Πυροβολαρχία θα έπρεπε να ανέλθουν στο Καλετζίκ.

[11] Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας εκτιμάται ότι θα ανέβηκε στο Καλετζίκ περί τη 1000-1100 ώρα. Κατόπιν τούτου τα αναφερόμενα στην έκθεσή του για το ηθικό των ανδρών του Ι/35 Τάγματος που το διοικούσε ο τραυματίας σε δύο σημεία Λοχαγός Ανδρεάδης, που είχε χάσει από πολύ νωρίς το διοικητή του Τάγματος, δύο Λοχαγούς (Παπαχαραλάμπους και Ζήση) και πολύ μεγάλο αριθμό ανδρών του, που δεχόταν τον ανελέητο κανονιοβολισμό 42 Τουρκικών πυροβόλων από την 5η πρωινή ώρα, αλλά συνέχιζε να παραμένει στα χαρακώματά του και είχε καθηλώσει τον εχθρό στο αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά (θέση Μάτι), αποτελούν μία άνευ λόγου και εξαιρετικά προσβλητική αναφορά του Πλαστήρα για τους μαχητές και Ι/35 Τάγματος Πεζικού. Αποτελεί μεγαλοσύνη να αποδίδουμε τη δέουσα τιμή στους μαχητές και ειδικά στους πεσόντες και στους τραυματίες.

[12] Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρεται αορίστως ότι τα επί του Καλετζίκ τμήματα του 35ου Συντάγματος δεν διέθεταν σύνδεσμο με το Σύνταγμά τους. Όμως τα στρατιωτικά τμήματα επικοινωνούν με την προϊσταμένη τους διοίκηση δια των διοικητών τους. Δημιουργούνται ασφαλώς σοβαρά ερωτήματα για το αν ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ήρθε σε επαφή με τον τραυματία σε δύο σημεία Λοχαγό Ανδρεάδη που είχε αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος προκειμένου να πληροφορηθεί αν διέθετε σύνδεσμο με το 35ο Σύνταγμα. Αν είχε έρθει σε επαφή με το Λοχαγό Ανδρεάδη θα του προκαλούσε εντύπωση ότι εν λόγω αξιωματικός, αν και τραυματίας, συνέχιζε να παραμένει στο πεδίο της μάχης και λογικά θα έπρεπε να αναφερθεί σε αυτή την επαφή Όμως το όνομα κάποιου από τρεις εναπομείναντες Λοχαγούς του Ι/35 Τάγματος (Ανδρεάδη, Βογιώτη και Δαραμάρα) δεν υπάρχει στην Έκθεση Πλαστήρα, πράγμα που σημαίνει ότι ο Πλαστήρας με κανένα εξ αυτών δεν συναντήθηκε. Επομένως από που προκύπτει ότι το Ι/35 Τάγμα δεν διέθετε σύνδεσμο με το 35ο Σύνταγμα; Και τι σημασία είχε πλέον αυτή η αναφορά όταν από τη στιγμή που ο ίδιος ανέβηκε στο Καλετζίκ, όπου είχαν περιοριστεί οι δυνάμεις του Ι/35 Τάγματος, αυτός είχε πλέον την ευθύνη της άμυνας και επιβαλλόταν να αποκαταστήσει σύνδεσμο και επικοινωνία με τον ασκούντα τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος. Περί της αποκατάστασης συνδέσμου μεταξύ αυτού και του Ι/35 Τάγματος ουδέν αναφέρει.

[13] Το Καλετζίκ παρείχε άριστη παρατήρηση προς όλες τις κατευθύνσεις, που περιοριζόταν μόνο από το ύψωμα Τοκλού Τεπέ. Την ώρα που εκτιμάται ότι ο Πλαστήρας βρισκόταν επί του Καλετζίκ βρισκόταν σε εξέλιξη η επίθεση της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας κατά του Καλετζίκ και του υψώματος 1535. Για την ακρίβεια οι αιχμές της επίθεσης της 11ης Μεραρχίας θα πρέπει να είχαν φθάσει στο ύψος του υψώματος Καραθανάση (βλέπε σχεδιαγράμματα 9, 10 και 11). Είναι περίεργο ότι ενώ ο Πλαστήρας βρίσκεται επί του Καλετζίκ ουδέν αναφέρει περί του εχθρού και των ενεργειών του. Ειδικότερα από την Έκθεση Πλαστήρα απουσιάζει εντελώς ο εχθρός.

[14] Όπως έχει αναφερθεί στο Μέρος ΙΙα και στα της διεξαγωγής των επιχειρήσεων μέχρι και την 10η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου, το ΙΙ/11 Τάγμα Πεζικού, που στάθμευε στο χωριό Κισλατζίκ, έλαβε την 0615 ώρα διαταγή από την IV Μεραρχία να ανέλθει στις θέσεις του Σταθμού Διοικήσεως του Υποτομέα Καλετζίκ και να τεθεί υπό τις διαταγές του διοικητή του Υποτομέα και διοικητή του 35ου Συντάγματος Πεζικού Αντισυνταγματάρχη Παπαπαναγιώτου. Σύμφωνα με την Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας, το Τάγμα εκκίνησε από Κισλατζίκ τη 0630 ώρα. Κατά τη διάρκεια της κίνησής του έλαβε επανειλημμένες διαταγές από το διοικητή του 35ου Συντάγματος να ανέλθει στο Καλετζίκ, να αντεπιτεθεί για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων και να θέσει υπό τις διαταγές του το Ι/35 Τάγμα. Η τελευταία αναφορά για τη δράση του ΙΙ/11 Τάγματος προέρχεται από το διοικητή του 35ου Συντάγματος ο οποίος από το παρατηρητήριό του έβλεπε τη διεξαγόμενη μάχη στο Καλετζίκ και αναφέρει στην Έκθεσή του ότι τη 14η ώρα το ΙΙ/11 Τάγμα μαχόταν δίπλα στο Ι/35 Τάγμα. Επομένως είναι εξαιρετικά άπορο ότι ενώ το ΙΙ/11 Τάγμα διατέθηκε στον Υποτομέα Καλετζίκ με διαταγή της IV Μεραρχίας και στο Κ.Α. Καμελάρ με διαταγή του διοικητή του 35ου Συντάγματος, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει ότι αυτό έγινε κατόπιν δικής του αίτησης. Επίσης προκαλούνται σοβαρά ερωτήματα για ποιο λόγο ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρεται σε Διλοχία του ΙΙ/11 Τάγματος, ενώ όπως προκύπτει από τις Εκθέσεις Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας και του 35ου Συντάγματος, διατέθηκε ολόκληρο το Τάγμα.

[15] Αναμφιβόλως πρόκειται για μία εξόχως αόριστη αναφορά και τούτο επειδή ο Πλαστήρας αποφεύγει να τοποθετηθεί επί σοβαρών ζητημάτων. Είχε φθάσει η «Διλοχία» στο Καλετζίκ ή βρισκόταν καθ’ οδόν; Και αν είχε φθάσει, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ήρθε σε άμεση επαφή με το διοικητή της Ταγματάρχη Κόκκινο; Και αν ήρθε, ποιες ήταν οι διαταγές του προς τον Ταγματάρχη Κόκκινο; Ο Ταγματάρχης Κόκκινος είχε εντολή από το 35ο Σύνταγμα να αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος. Την είχε αναλάβει; Ποιοι οι λόγοι αυτής της αοριστίας όταν το ζήτημα αφορούσε την άμυνα του σπουδαιότερου σημείου της οχύρωσης τους Αφιόν;

[16] Οι Λόχοι των Συνταγμάτων Πεζικού αριθμούνταν από το 1 μέχρι το 12. Ο 7ος Λόχος του Συντάγματος, ήταν στην πραγματικότητα ο 3ος Λόχος του 2ου Τάγματος. Ονομαζόταν όμως 7ος Λόχος. Ο 10ος Λόχος π.χ. ήταν ο 2ος Λόχος του 3ου Τάγματος του Συντάγματος. Οι Λόχοι υπ’ αριθμό 4, 8 και 12 ήταν οι Πολυβολαρχίες των 1ου, 2ου και 3ου Ταγμάτων αντίστοιχα.

[17] Ο χρόνος των 5,5 ωρών που χρειάστηκε το ΙΙ/11 Τάγμα για να διανύσει την απόσταση Κισλατζίκ – Καλετζίκ, μήκους 4.5 χλμ σε ευθεία γραμμή, και να εισέλθει στη μάχη, αποδεικνύει ότι ο διεξαγόμενος αγώνας στο Καλετζίκ μέχρι και την 12η ώρα παρ’ ουδενός διευθυνόταν. Το Καλετζίκ κρατήθηκε αποκλειστικά και μόνο επειδή οι αξιωματικοί και οι άνδρες του Ι/35 Τάγματος, παρά τις συντριπτικές απώλειες που υφίσταντο, αποφάσισαν να παραμείνουν όρθιοι επί των επάλξεων.

[18] Είναι το όντως ενδιαφέρον ότι ο Υπασπιστής του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων από τη θέση του στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ μπορούσε και έβλεπε τα σκόρπια κιβώτια φυσιγγίων στις θέσεις του 3/35 Λόχου, που βρίσκονταν σε απόσταση 1000 μέτρων από τη θέση του και 240 ψηλότερα (βλέπε σχεδιάγραμμα 10). Επί του ζητήματος της φυγής του 3/35 Λόχου θα αναφερθούμε στο Μέρος ΙΙβii.

[19] Σημειώνεται η δεύτερη απόκλιση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα από την εντολή που έλαβε από την IV Μεραρχία περί εγκατάστασης της διοικήσεώς του επί του Καλετζίκ. «Στρατηγείον 13 Αυγούστου 1922 ώρα 8η. … Δια της υπ’ αριθ. 3267/3 διαταγής Α΄ Σ. Στρατού το Απόσπασμα Πλαστήρα τίθεται υπό τας διαταγάς μου. Τάγμα του 5/42 Συν/τος μετά της Διοικήσεως του Συν/τος και Πυρ/χίας δια Μοναστίρ Ντερέ θα ανέλθη επί του Καμελάρ Νταγ (όπου η Διοίκησις του ομονύμου Κέντρου αντιστάσεως. … Ο Στρατηγός Διοικητής της Μεραρχίας Δ. Δημαράς.»

[20] Γενικά παρατηρείται μία αναντιστοιχία μεταξύ των αναφερομένων γεγονότων στην Έκθεση Πλαστήρα που αφορούν το 1ο Τάγμα Ευζώνων και της κατάθεσης του διοικητή του Τάγματος Ταγματάρχη Τσιρώνη στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α.. Η εν λόγω αναντιστοιχία ή ασυμφωνία θα διαπιστωθεί και σε άλλα ζητήματα.

[21] Σημειώνεται η τρίτη απόκλιση του Πλαστήρα από την εντολή που έλαβε. Και οι δύο Πυροβολαρχίες της ΧΙΙΙα ΜΟΠ τάχθηκαν όχι επί του Καλετζίκ, αλλά η μεν πρώτη περί τους Βράχους του Καγιαντιμπί, η δε δεύτερη στο ύψωμα 1535.

[22] Μία ακόμη απαξιωτική αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα για το Ι/35 Τάγμα, τους μαχητές του, τους νεκρούς και τραυματίες του, που παρά τις μεγάλες απώλειες που είχε υποστεί συνέχιζε από την 5η πρωινή ώρα να παραμένει και να μάχεται στα χαρακώματα του Καλετζίκ. Αν ήταν αληθής αυτός ο χαρακτηρισμός του Πλαστήρα για το αξιόμαχο του Ι/35 Τάγματος, τότε τίθεται το ερώτημα για ποιο λόγο δεν το αντικατέστησε με το ανέπαφο 1ο Τάγμα Ευζώνων; Μήπως για «να μη κάψει τους Ευζώνους του;»

[23] Στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα εγκαταστάθηκε ο 3ος Λόχος Ευζώνων υπό τον Λοχαγό Γεωργουσόπουλο. Τούτο προκύπτει από αναφορά στην Έκθεση Πλαστήρα σε επιχειρησιακό συμβάν της 16ης και 10΄ ώρας περίπου. Ο διοικητής όμως του 1ου Τάγματος Ευζώνων, στην κατάθεσή του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α., ουδέν σχετικό αναφέρει περί λήψης διαταγής του Πλαστήρα για την εγκατάσταση Λόχου Ευζώνων στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα (ύψ. 1685) και μάλιστα ότι εκεί εγκαταστάθηκε ο 3ος Λόχος Ευζώνων. Αναφέρεται όμως σε κάποιο συμβάν στη ευρύτερη περιοχή του αντερείσματος 1685, στο οποίο υπήρξε συμμετοχή, αλλά όχι εγκατάσταση, του 1ου Λόχου Ευζώνων. Το αναφερόμενο από τον Ταγματάρχη Τσιρώνη συμβάν προσομοιάζει με επιχειρησιακό συμβάν που κατά την Έκθεση Πλαστήρα έλαβε χώρα τη 1610 ώρα. Περισσότερα στην κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη. Υπόψη ότι η κατάθεση Τσιρώνη στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. δόθηκε το Δεκέμβριο του 1925, η δε Έκθεση Πλαστήρα κατατέθηκε στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μαζαράκη τον Οκτώβριο του 1923 και δημοσιεύτηκε στον τύπο στις 26 Ιουνίου 1924. Σε κάποιες περιπτώσεις φαίνεται από τις Εκθέσεις και καταθέσεις «άλλα συμφωνήσαμε να καταθέσουμε το 1923, αλλά μετά από δύο χρόνια ξεχάσαμε το τι συμφωνήσαμε και καταθέτουμε την αλήθεια». Υπάρχει όμως και μία άλλη εκδοχή. Το πόρισμα της Ανακριτικής Επιτροπής Μαζαράκη σφραγίστηκε και δεν στάλθηκε στην δικαιοσύνη. Το πόρισμα της Α.Ε.Ε.ΕΔ.Μ.Α. μπορούσε να οδηγήσει πολλούς ενώπιον του  τακτικού ανακριτή. Σε κάθε περίπτωση είναι βέβαιο ότι ο διοικητής του Τάγματος γνωρίζει με ακρίβεια το τι έκανε ή δεν έκανε το Τάγμα του.

[24] Πληροφορίες αναφορικά με τον όρο «διοικητής της Ταξιαρχίας Πεζικού της 5ης Μεραρχίας»: Σε κάθε Τουρκική Μεραρχία συγκροτούνταν κατά τις επιχειρήσεις μία διοίκηση που την ονόμαζαν Ταξιαρχία Πεζικού και στην οποία υπάγονταν τα σε πρώτο κλιμάκιο ενεργούντα Τάγματα μίας Μεραρχίας, που πιθανό να προέρχονταν από διαφορετικά Συντάγματα. Η οργάνωση αυτή απέβλεπε  στον καλύτερο συντονισμό των μονάδων που επιχειρούσαν σε πρώτο κλιμάκιο. Η «Ταξιαρχία Πεζικού» διοικούνταν από τον Αρχηγό Πεζικού της Μεραρχίας.  Αρχηγό Πεζικού διέθεταν και οι Ελληνικές Μεραρχίες, πλην όμως σπανίζουν οι αναφορές που τους έχουν ανατεθεί επιχειρησιακά καθήκοντα. Π.χ. καθ’ όλη τη διάρκεια των επιχειρήσεων από τη 13η Αυγούστου μέχρι και τη 17η Αυγούστου 1922, οι Αρχηγού Πεζικού των Μεραρχιών είναι απόντες.

[25] Την 11 Αυγούστου το Α’ Σώμα Στρατού ζήτησε από τη Στρατιά τη διάθεση και του υπολοίπου της VII Μεραρχίας (είχε ήδη συμφωνηθεί η αποστολή, στις 12 Αυγούστου, του 22ου Συντάγματος της Μεραρχίας στη περιοχή Μπογιαλί βόρεια του χωριού Καγιαντιμπί) δια της οποίας σκόπευε να ενεργήσει στο διάκενο μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών. Τελικά η VII Μεραρχία έφθασε στο πεδίο της μάχης κατά τις απογευματινές ώρες της 13ης Αυγούστου και διατέθηκε από το Α΄ Σ.Σ. και την Ι Μεραρχία με το χειρότερο τρόπο που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και όχι στο κενό του Καγιαντιμπί όπως προέβλεπε το Α΄ Σώμα Στρατού.

[26] Πρόκειται περί μίας σημαντικής και μάλλον ανατρεπτικής μαρτυρίας. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτει ευθέως και σαφώς ότι κατά το χρόνο που επέστρεφε από το Αφιόν στο χωριό Έρικμαν συναντήθηκε καθ’ οδόν με το διοικητή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα, ο οποίος τον διέταξε να πάει να παραλάβει το Τάγμα του και να μεταβεί εκεί που «εστάλη» και ο Ταγματάρχης Παλάντζας με το 2ο Τάγμα Ευζώνων. Σύμφωνα με αυτά που καταθέτει ο Ταγματάρχης Τσιρώνης προκύπτει ότι η συνάντησή του με τον Πλαστήρα έγινε μετά την 8η και 10΄ ώρα που το 2ο Τάγμα Ευζώνων άρχισε να κινείται από το Έρικμαν για να ανέλθει στο Κ.Α. Καμελάρ. Επομένως μετά την 8η ώρα ο Πλαστήρας δεν ανήλθε στο Κ.Α. Καμελάρ, όπως αναφέρει στην Έκθεσή του (προηγηθείς του 2ου Τάγματος για αναγνώριση της κατάστασης), αλλά μετέβη για άγνωστο λόγο στο Αφιόν. Τη μετάβαση του Πλαστήρα στο Αφιόν ο Τσιρώνης την επιβεβαιώνει για μία ακόμη φορά, όταν αναφέρει ότι όταν έφθασε στο Κ.Α. Καμελάρ «συνήντησε τον τότε Συνταγματάρχην κ. Πλαστήραν, όστις είχε επανέλθη από ώρας εξ Αφιόν Καραχισάρ, …».  Ασφαλώς θα υπάρξουν ενστάσεις επί των αναφερομένων, αλλά θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι αυτά δεν αναφέρονται από ένα αντιπλαστηριακό αξιωματικό, αλλά από το διοικητή ενός Τάγματος του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων. Σε κάθε περίπτωση τα κατατιθέμενα από τον Ταγματάρχη Τσιρώνη θα πρέπει να συνεξεταστούν με τις ελλείψεις τις αοριστίες και τις ασάφειες που χαρακτηριζούν γενικώς την Έκθεση Πλαστήρα και οι οποίες οδηγούν στη γενική διαπίστωση ότι ο Πλαστήρας στερούταν αντίληψης της τακτικής κατάστασης που επικρατούσε στο δεξιό της IV Μεραρχίας και ειδικότερα της τακτικής κατάστασης επί και προ του Καλετζίκ.

[27] Ασυμφωνία μεταξύ των αναφερομένων από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα που αναφέρεται σε Λόχο και των αναφερομένων από το διοικητή του 1ου Τάγματος Ταγματάρχη Τσιρώνη που αναφέρεται σε Ουλαμό. Ο διοικητής του Τάγματος γνωρίζει καλύτερα τα του Τάγματός του από το διοικητή του Συντάγματος.

[28] Η αναφορά του Ταγματάρχη Τσιρώνη ότι η γραμμή που κατεχόταν από τον 3/35 Λόχο ήταν ανενόχλητη, δηλαδή ότι ο 3/35 Λόχος δεν είχε έρθει σε επαφή με τον εχθρό, αποδεικνύει ο 3/35 Λόχος ήταν ταγμένος στο άκρο δεξιό της αμυντικής γραμμής του Καλετζίκ και περί το ύψωμα 1685, δηλαδή αρκετά μακριά από την κατεύθυνση επιθέσεως του 127ου Τουρκικού Συντάγματος. Περί της θέσης που βρισκόταν εγκατεστημένος ο 3/35 Λόχος αναφέρεται ο Λοχαγός Ανδρεάδης, που είχε αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος σε αναφορά που υπέβαλε στο 35ο Σύνταγμα τη 0920 ώρα: «Ταγματάρχης Τζόκας ετραυματίσθη, ανέλαβε Διοίκησιν λοχαγός Ζήσης· … Διαταγήν έλαβον εγώ. … Ευρίσκομαι επί λόφου βορείως παρατηρητηρίου όπου και η γραμμή αμύνης. Δεξιά μου ευρίσκεται ο λοχαγός Βογιώτης μετά του λόχου του, άκρον δεξιόν παραμένει 3ος λόχος, αποσυρθείς εκ δύο φυλακίων του». Για περισσότερες πληροφορίες βλέπε στο Μέρος ΙΙα τη σχετική αναφορά του Λοχαγού Ανδρεάδη και το σχεδιάγραμμα 7.

[29] Μία ακόμη ασυμφωνία του Ταγματάρχη Τσιρώνη με την Έκθεση του διοικητή του. Το ζήτημα είναι αρκετά σημαντικό για να μείνει ασχολίαστο. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης είχε ήδη διαθέσει ένα Ουλαμό (μισό Λόχο) για να αντικαταστήσει τον 3/35 Λόχο και στην περίπτωση που διέθετε έναν ακόμη Λόχο με μία τουλάχιστον Διμοιρία πολυβόλων στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα θα απέμενε με τη μισή δύναμη του Τάγματός του. Η μείωση της δύναμής του κατά 50% δεν ήταν κάτι ασήμαντο για να το λησμονήσει. Μήπως η εγκατάσταση του 3ου Λόχου του Τσιρώνη στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα αποτελεί μύθευμα που εφευρέθηκε εκ των υστέρων; Υπόψη ότι από τους αξιωματικούς των Ι/35 και ΙΙ/11 Ταγμάτων που επέζησαν της κόλασης του Καλετζίκ, ουδείς κλήθηκε να καταθέσει για να γνωρίζουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια το τι ακριβώς συνέβη σε εκείνο το αιματοβαμμένο ύψωμα. Η μοναδική άμεση πληροφόρηση που έχουμε για τη μάχη του Καλετζίκ είναι αυτή του διοικητή της Πυροβολαρχίας Καμελάρ Υπολοχαγού Ραυτόπουλου, ο οποίος παρ’ όλο που βρισκόταν επί της διαδρομής ανόδου προσώπων και δυνάμεων στο Καλετζίκ ουδέν αναφέρει από τα περιλαμβανόμενα στην Έκθεση του Πλαστήρα.

[30] Ο Πλαστήρας είχε λάβει εντολή να εκτελέσει αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ με τη διαταγή της IV Μεραρχίας που του επιδόθηκε τη 10η ώρα. Η εντολή αυτή ήταν εκτελεστέα και δεν υπήρχε κάποια άλλη για να αναμένει. Άλλωστε ο ίδιος έχει αναφέρει στη Μεραρχία ότι «επιφυλασσόταν να ενεργήση βραδύτερον την αντεπιθετικήν επιχείρησιν προς ανάκτησιν των απωλεσθεισών θέσεων και περαιτέρω εκμετάλλευσιν της επιτυχίας του διά καταδιώξεως»· με την IV Μεραρχία να αναμένει εναγωνίως να ευαρεστηθεί να την εκτελέσει.

[31] Η συμμετοχή του Τάγματος Τσιρώνη στην αναφερόμενη αντεπίθεση δια του διακένου σημαίνει ότι το μείζον της δύναμης του Τσιρώνη είχε παραμείνει στο δυτικό χαμηλό τμήμα του Κ.Α. Καμελάρ ώστε να είναι δυνατή η συμμετοχή του στην εν λόγω αντεπίθεση. Αυτό θα προσδιοριστεί σαφέστερα στη συνέχεια του κειμένου. Άλλωστε και σύμφωνα με την κατάθεση Τσιρώνη επί του Καλετζίκ τάχθηκε μόνο ένας Ουλαμός Ευζώνων, ενώ από τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα επί του Καλετζίκ τάχθηκαν ο Λόχος που αντικατέστησε τον 3/35 Λόχο και ο 3ος Λόχος του Λοχαγού Γεωργουσόπουλου. Είναι προφανές ότι ο Τσιρώνης δεν επιβεβαιώνει τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα και ως ο αρμοδιότερος έχει μάλλον δίκιο. Δηλαδή τα αναφερόμενα από τον Πλαστήρα περί εγκατάστασης δύο Λόχων του 1ου Τάγματος Ευζώνων επί του Β-Δ του Καλετζίκ αντερείσματος αποτελούν μάλλον μυθεύματα. Σε κάθε περίπτωση όμως, είτε εγκαταστάθηκε ένας μόνο Ουλαμός Ευζώνων επί του Καλετζίκ, είτε εγκαταστάθηκαν δύο Λόχοι, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Το μείζον του Πεζικού και όλο το Πυροβολικό του Αποσπάσματος εγκαταστάθηκαν κάτω από το Καλετζίκ. Η επιμονή του Πλαστήρα να εκτελέσει μία αντεπίθεση δια του διακένου της οποίας ο σκοπός παραμένει άδηλος και στην οποία θα συμμετείχαν και δυνάμεις της Ι Μεραρχίας που βρίσκονταν σε κάποιο δάσος στην περιοχή του διακένου, τις οποίες όμως δεν έβλεπε ο Τσιρώνης, προκαλούν απορίες και εγείρουν ερωτηματικά. Στο μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών διάκενο, και νότια του Καγιαντιμπί, μάχονταν το ΙΙΙ/4 Τάγμα και το ΙΙ/22 για να συγκρατήσουν τη κάθοδο της 23ης Τουρκικής Μεραρχίας στην πεδιάδα (βλέπε σχεδιάγραμμα 9). Κατόπιν τούτου προκύπτει το εύλογο ερώτημα αν ο Πλαστήρας είχε έρθει σε συνεννόηση  με τον Ταγματάρχη Πρεμέτη, διοικητή του ΙΙΙ/4, υπό τον οποίο είχε υπαχθεί και το ΙΙ/22 Τάγμα, για την εκτέλεση αυτής της αντεπίθεσης; Και αν ήρθε και είχε συμφωνηθεί η εκτέλεση μίας τέτοιας αντεπίθεσης, που βεβαίως βρισκόταν εκτός της εντολής του Πλαστήρα αλλά ήταν εξαιρετικά επισφαλής η επιτυχία της, για ποιο λόγο δεν ενημέρωσε δια επίσημης τηλεφωνικής αναφοράς (με αριθμό πρωτοκόλλου) την IV Μεραρχία και δεν το αναφέρει στην Έκθεσή του; Η Μεραρχία στην Έκθεσή της δεν αναφέρει κάτι σχετικό για αυτή την αντεπίθεση. Άλλωστε ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε λάβει μία συγκεκριμένη εντολή από την IV Μεραρχία, περί της οποίας έχουμε αναφερθεί και η οποία δεν είχε τροποποιηθεί. Να ανέβει ο ίδιος και η δύναμη του Αποσπάσματός του στο Καλετζίκ και να αντεπιτεθεί για να ανακαταλάβει τις απωλεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ. Βασική προϋπόθεση για την εκτέλεση της αντεπίθεσης ήταν η λήψη μέτρων για την ισχυροποίηση της άμυνας του Καλετζίκ, πράγμα που αποτελούσε απορρέουσα υποχρέωση της εντολής του. Οι απωλεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ ήταν ο Μαύρος Βράχος και το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά, όπου και η θέση Μάτι. Επομένως ο Πλαστήρας θα έπρεπε να ανεβάσει το μείζον της δύναμης του Αποσπάσματός του στο Καλετζίκ και να αντεπιτεθεί από το Καλετζίκ προς τα νοτιοανατολικά για την αποκατάσταση της τοποθεσίας του Κ.Α. Καμελάρ και όχι δια του διακένου. Ασφαλώς και είναι κατανοητό ότι αποφάσισε να καλύψει το δεξιό του. Η εγκατάσταση μίας Διλοχίας με πολυβόλα στο ύψωμα 1535 ήταν υπεραρκετή για αυτό τον σκοπό και τούτο επειδή όπως αναφέραμε το δυτικό χαμηλό τμήμα του Κ.Α. Καμελάρ βαλλόταν δραστικά από το Πυροβολικό του Καμελάρ και επομένως τυχόν επίθεση του εχθρού προς το ύψωμα 1535 ήταν πολύ δύσκολο να επιτύχει. Ο Πλαστήρας όμως κράτησε το μείζον της δύναμης του στο χαμηλό δυτικό τμήμα του Κ.Α. Καμελάρ για την εκτόξευση μίας αντεπίθεσης της οποίας παραμένει άγνωστος ο σκοπός της αφού ο Πλαστήρας δεν τον αναφέρει στην Έκθεσή του. Η αντεπίθεση αυτή ουδέποτε εκτελέστηκε και η πρόθεση για την εκτέλεσή της ήταν μάλλον προσχηματική προκειμένου ο Πλαστήρας να κρατήσει το Απόσπασμά του μακριά από το «σφαγείο» του Καλετζίκ.

[32] Ποιος ο λόγος αποστολής αυτού του σημειώματος; Ο συντονισμός των ενεργειών; Δεν εξέδωσε ο Πλαστήρας διαταγή για την εκτέλεση της αντεπίθεσης; Μήπως διέταξε τους Ταγματάρχες του να συντονιστούν και να αντεπιτεθούν; Πραγματικά περίεργα πράγματα.

[33] Εφόσον ισχύουν τα αναφερόμενα από τον Ταγματάρχη Τσιρώνη, τότε πρόκειται για μία κατάσταση «όλα τα ΄χει ο μπαξές». Και τούτο επειδή την ίδια ώρα, όπως θα αναφέρουμε στο επόμενο κείμενο, ο Πλαστήρας διέταξε το ΙΙ/11 Τάγμα να αντεπιτεθεί για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

[34] Επί του Καλετζίκ βρισκόταν και το ΙΙ/11 Τάγμα Πεζικού και επομένως και αυτό ανατράπηκε, όπως και τα τμήματα Ευζώνων του Πλαστήρα που είχαν ταχθεί επί του Καλετζίκ, εφόσον αυτό αληθεύει. Τα «φαρμακερά» όμως βέλη του Πλαστήρα και των Αξιωματικών του Αποσπάσματός του κατευθύνονται πάντοτε κατά του 35ου Συντάγματος. Το 35ο Σύνταγμα που σήκωσε το βάρος του αγώνα στο Καλετζίκ και τον Πριονοειδή Βράχο καθ’ όλη τη διάρκεια της 13ης Αυγούστου θα πρέπει να διασυρθεί, ενώ το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων που παρέμεινε στα χαμηλά υπό όχι σοβαρή εχθρική πίεση θα πρέπει να εξυψωθεί. Υπόψη ότι ο διοικητής του ΙΙ/11 Τάγματος θα πρέπει να είχε αναλάβει και τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος, αλλά ο Πλαστήρας αυτό δεν το έμαθε ποτέ.

[35] Η θέση του λόφου Κατσίμπαλη είναι άγνωστη, αλλά εκτιμάται ότι θα ήταν ένα από τα υψώματα που βρίσκονται αμέσως βόρεια της χαράδρας Ακ Ντερέ.

[36] Είναι πολλοί αυτοί που θα αναρωτηθούν για το εάν ήταν τόσο σημαντική η εγκατάσταση της διοικήσεως του Πλαστήρα επί του Καλετζίκ, ώστε να εγείρεται όλος αυτός ο «θόρυβος». Ασφαλώς και είναι. Πρώτο γιατί το προέβλεπε σαφώς η εντολή του. Δεύτερο επειδή από το Καλετζίκ θα διέθετε πλήρη σχεδόν εποπτεία του πεδίου της μάχης και θα μπορούσε να διευθύνει τον αμυντικό αγώνα αποτελεσματικά. Τρίτο επειδή η παρουσία του εγγύς των μαχομένων τμημάτων που αγωνίζονταν να διατηρήσουν υπό την κατοχή τους το ζωτικότερο σημείο του αμυντικού τομέα του Αφιόν Καραχισάρ, θα αποτελούσε πηγή έμπνευσης και ένεση ηθικού στους μαχητές.

20 Responses to Ο Συνταγματάρχης Νικόλαος Πλαστήρας και η Προβληματική Δράση του κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία – Μέρος ΙΙβi

  1. dimchris says:

    Συγχαρητήρια για την εξαιρετική παρουσίαση σας και την χρήση πρωτογενούς υλικού σε αυτήν. Μία συμπλήρωση μόνον, από μέρους μου: ο ουλαμός πεζικού (όπως αυτός που εγκατέστησε ο Τχης Τσιρώνης επί του Καλετζίκ) αποτελείται από δύο διμοιρίες πεζικού, ήτοι το ήμισυ ενός λόχου πεζικού του 1922.

  2. Αρματιστής says:

    @ dimchris

    Ευχαριστώ για τα φιλόφρονα λόγια.
    Για τον Ουλαμό δεν το γνώριζα, αλλά για να το λέτε σημαίνει ότι θα το έχετε διαβάσει. Αν ήταν δυνατό να μου δώσετε την πηγή ώστε να διορθώσω ανάλογα το κείμενο. Αν υπάρχει πρόβλημα στη δημόσια κοινοποίηση, μπορείτε να στείλετε μήνυμα στο velisarios21atgmaildotcom

  3. dimchris says:

    Για τις πηγές περί ουλαμού, μεταξύ αρκετών:
    α΄) Ι. Σ. Ἀλεξάκης, Πολεμικαὶ ἀναμνήσεις. Οἱ ἑλληνικοὶ ἀπελευθερωτικοὶ πόλεμοι (1912-1913) καὶ τὸ 1ον Ἀνεξάρτητον Τάγμα Κρητῶν (Τάγμα Κολοκοτρώνη), Ἀθῆναι 1967, σελ. 850-855.
    Εκεί αναγράφονται ονομαστικά οι 248 οπλίτες του 1ου λόχου του 1ου Αν. Τάγματος Κρητών την 19-6-2013. Ο τότε Ανθυπολοχαγός Αλεξάκης ήταν διοικητής του Α΄ Ουλαμού και ταυτοχρόνως διμοιρίτης της 1ης Διμοιρίας.
    β΄) Β. Θ. Κουρουσόπουλος, Διδασκαλία διὰ τὸν στρατιώτην τοῦ πεζικοῦ (διασκευασθεῖσα ἐκ τοῦ Γαλλικοῦ καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἡμετέρων κανονισμῶν), Ἀθῆναι 1915, 421-423.
    Σε εμπόλεμη σύνθεση το Σύνταγμα Πεζικού αποτελείται από 12 Λόχους (αριθμημένους 1 – 12) κατανεμημένους σε τρία Τάγματα (το Ι Τάγμα περιλαμβάνει τους Λόχους 1 – 4, το ΙΙ τους Λόχους 5 – 8 και το ΙΙΙ τους Λόχους 9 – 12). Ο κάθε Λόχος διαιρείται σε δύο Ουλαμούς (Α΄ και Β΄), τέσσερις Διμοιρίες (αριθμημένες 1 – 4), οκτώ Ημιδιμοιρίες (1η και 2η κατά διμοιρία), και δεκαέξι Ενωμοτίες (αριθμημένες 1 – 16). Κανονικά, οι ΔΙμοιρίτες κατανέμονταν ως εξής: στην 1η διοικητής Υπολοχαγός, στην 2η και 4η Ανθυπολοχαγός και στην 3η Ανθυπασπιστής ή Επιλοχίας. Οι διμοιρίτες της 1ης και της 4ης Διμοιρίας ήσαν ταυτοχρόνως και ουλαμαγοί του Α΄ και Β΄ Ουλαμού αντιστοίχως.
    Οι ουλαμοί είναι αντιγραφή εκ του Γαλλικού στρατού (του 1914): εκεί ονομάζονταν pelotons. Στον ίδιο στρατό οι διμοιρίες λέγονταν sections, οι ημιδιμοιρίες demi-sections και οι ενωμοτίες esquades. Προσοχή εδώ, διότι στον Αγγλικό στρατό (τότε και τώρα) είναι οι διμοιρίες που ονομάζονται platoons και οι ενωμοτίες sections. Μετά την εκστρατεία της Μ. Ασίας, στον Ε.Σ. οι Ουλαμοί πεζικού αναφέρονται (ατύπως, για να δηλώσουν δύο διμοιρίες ή μισό λόχο, πρβλ. τους όρους διλοχία ή τριλοχία) έως και τον πόλεμο 1940-41. Αντιστοίχως, το 1922, ένας ουλαμός του Λόχου Πολυβόλων σημαίνει δύο Διμοιρίες πολυβόλων, ήτοι 4 πολυβόλα.
    Θα σας στείλω τις σχετικές σελίδες από το βιβλίο του Αλεξάκη στην ηλ. διεύθυνση που δώσατε. Τα ίδια τα βιβλία βρίσκονται στην βιβλιοθήκη ΔΙΣ/ΓΕΣ (του Κουρουσόπουλου και μόνο ο ένας τόμος του Αλεξάκη ) και στην Γεννάδειο (και οι δύο τόμοι του Αλεξάκη).
    Ελπίζω να μην σας κούρασα και εύχομαι με κάποιον τρόπο να σας διευκόλυνα.

  4. Αρματιστής says:

    @ dimchris

    Ευχαριστώ πολύ για τις πληροφορίες. Ήδη έχουν γίνει οι αναγκαίες διορθώσεις στο κείμενο. Απομένει η διόρθωση του Σχεδιαγράμματος 10.

  5. Κ/Δ ΚΒ says:

    Συγχαρητήρια για μια ακόμα φορά για την μελετημένη και επιμελή ανάρτηση. Μερικές γενικές παρατηρήσεις. Ο αναγνώστης που διαβάζει για τις μάχες στο συγκεκριμένο μέτωπο, συναντά υψοδείκτες με αριθμήσεις 1300, 1700, 1800 και σχηματίζει την εντύπωση από αυτά τα μεγέθη ότι το πεδίο της μάχης χαρακτηριζόταν από τις βαθιές καταπτώσεις και απότομες πλαγιές. Ωστόσο, οι φωτογραφίες που παραθέτετε δείχνουν ότι κάθε άλλο, αφού ουσιαστικά πρόκειται για οροπέδιο, με σχετικά ομαλές πλαγιές, πράγμα που υπογραμμίζει περισσότερο το εγκληματικό λάθος της διοίκησης της IV ΜΠ όταν ουσιαστικά παράκουσε την διαταγή για κατάληψη αμυντικής θέσης, τον Σεπτέμβριο του 1921 (έχετε αναδείξει αρκούντως το συγκεκριμένο θέμα). Άλλο θέμα, είναι η εξαιρετικά σημαντική έλλειψη δυνάμεων που διέκρινε την ΣΜΑ εκείνη την περίοδο, προκειμένου να καλύψει το τεράστιο άνω των 800 χλμ. μέτωπο. Βλέπουμε λοιπόν ότι για το Καλεντζίκ διέθεσε 1 τάγμα, εν συνεχεία άλλο 1 (του 11ου ΣΠ) και μετά 2 τάγματα (του 5/42 ΣΕ), ενώ μόλις αργά την νύκτα και άλλο 1 του 5/42 ΣΕ. Δηλαδή τα υπόλοιπα σημεία στην υπόλοιπη παράταξη τι ενισχύσεις θα μπορούσαν να λάβουν σε περίπτωση απώλειας; Για την απώλεια κάποιων σημείων στον τομέα της Ι και V ΜΠ συγκεντρώθηκαν 4-5 τάγματα για να εκτελέσουν αντεπιθέσεις συγκεντρωθέντα προφανώς από τις λίγες δυνάμεις που είχαν. Δηλαδή αν η τουρκική επίθεση στρεφόταν σε περισσότερα σημεία και καταλάμβαναν καμμιά 20αριά ζωτικής σημασίας υψώματα, πως θα αντιμετώπιζε την κατάσταση η ΣΜΑ; Μπορεί να είναι αδόκιμο αυτό που λέω αλλά ενώ ουσιαστικά την πρώτη ημέρα της επίθεσης, η ελληνική άμυνα στο Καλεντζίκ διέθετε 4 τάγματα (με μόνο τα 2 να πολεμούν), στο συγκεκριμένο σημείο η κεμαλική πλευρά είχε προσανατολίσει ολόκληρες μεραρχίες. Φυσικά πλησίαζε η VII ΜΠ (9 τάγματα) ΜΠ (προσανατολίστηκε στην Ι ΜΠ) και την επομένη υποτίθεται θα ερχόταν και η IX ΜΠ (7 τάγματα). Όμως λαμβανομένου υπ’ όψιν του όγκου που συγκέντρωσαν οι κεμαλικοί για την επίθεση σε I και IV ΜΠ, τότε η άμυνα των Ι/35 και ΙΙ/11 ΤΠ επί του Καμελάρ για 36 ώρες, αποδεικνύει ότι η τουρκική επίθεση, βασίστηκε κυρίως στο σφυροκόπημα του πυροβολικού, στην διείσδυση του ιππικού, ενώ ή αριθμητική υπεροχή στο πεζικό δεν γίνεται αισθητή (η αναφορά για μικρής έντασης αγώνα του 5/42 ΣΕ στις 13 Αυγούστου είναι αποκαλυπτική). Θεωρητικά ο χώρος θα έπρεπε να είχε πλημμυρίσει από τουρκικές μονάδες πεζικού. Σχηματίζω την εντύπωση ότι η επίθεση των κεμαλικών μονάδων πεζικού δεν πρέπει να διακρινόταν από ιδιαίτερη ορμή και συνεχή πίεση (τουλάχιστον για το Καλεντζίκ). Ασυναίσθητα σκέφτεσαι τι έγινε στο 731 το 1941 όπου εκεί αμύνθηκε 1 μόνο τάγμα. Μάλλον εκεί είχε πέσει σκάψιμο και το πυροβολικό συνέτεινε στην έγκαιρη συντριβή των επιτιθεμένων, πράγμα που δείχνει ότι μάλλον ο ΕΣ είχε μελετήσει και είχε διδαχθεί, αλλά το κυριότερο, είχε λάβει μέτρα.
    Μια λεπτομέρεια. Η αναφορά του διοικητή του Ι/42 ΤΕ ότι με την έναρξη της επίθεσης αυτός δεν ήταν στην μονάδα του, αλλά στην πόλη του Αφιόν Καραχισάρ, όπως και η κατάθεσή του, ότι ο Πλαστήρας θεάθηκε να επιστρέφει στο Αφιόν Καραχισάρ (αφού είχε λάβει την εντολή από την IV ΜΠ ενώ ήταν παρόν στο στρατηγείο της και είχε μεταβεί στο Έρικμαν), δείχνει ότι αφ’ ενός μεν ο ταγματάρχης ενώ όλο το Α΄ ΣΣ τελούσε σε επιφυλακή, αυτός είχε «παρασυρθεί» από κάτι που τον κράτησε όλη την νύκτα στην πόλη. Κάτι παράξενο και στην περίπτωση είχε περισπάσει τον νου και του Πλαστήρα, ενώ η μονάδα του είχε λάβει κρίσιμη αποστολή εν μέσω επιχειρήσεων. Τα παραπάνω, καταδεικνύουν την άλλη βασική και σφαλερή ενέργεια της ελληνικής διοίκησης, να διατηρήσει την γραμμή του μετώπου εγγύς της πόλης του Αφιόν Καραχισάρ και της συσσώρευσης σε αυτήν διοικήσεων μεραρχίας και σώματος στρατού. Η εγγύτητα με τις «απολαύσεις» της πόλης, υπήρξε μάλλον άλλος ένας παράγοντας (στους πολλούς) που συνέτειναν στο μαλάκωμα και το γενικότερο ξεχαρβάλωμα των μονάδων της περιοχής.

  6. ilias stampoulidis says:

    Σχετικα με την αμυνα μας στο Αφιον Καραχισαρ ειναι σκοπιμο να αναφερθει οτι οι Τουρκοι το 1921 το εκκενωσαν αμαχητι κινουμενοι μαλιστα βορεια προς Εσκι Σεχιρ και οχι ανατολικα (Αγκυρα) ή νοτιο ανατολικα (ικόνιο)…. προφανως γιατι εκριναν ειτε οτι δεν κρατιεται ειτε οτι δεν ειναι σπουδαιο….
    Τελικα η τοτε διοικηση εμπιστευοταν εναν Βενιζελικο Σ/χη να την σωσει ή τον εστελνε στη στομα του λυκου για να ξεμπερδευει μαζι του;
    Η λογικη του να ταμπουρωσεις το μεγαλυτερο μερος του στρατου σου στο κεντρο της μικρας ασιας μονο συμφορες θα εφερνε….
    Ο Μεγας Αλεξανδρος επεδιωξε τη μαχη για τον ελεγχο της Μ, Ασιας να τη δωσει στον Γρανικο Ποταμο (νοτια της Πανορμου) κοντα στη θαλασσα του Μαρμαρα και φυσικα οχι στα βαθη….

  7. Konstantinos Travlos says:

    Νομίζω ότι υπάρχει μια , ακατανόητη, για εμένα παρανόηση για τον χαρακτήρα του πολέμου στον σύγχρονο κόσμο. Με βάση τον Κλαουζεβιτς αν ο αντικειμενικός στόχος σου είναι να επιβάλλεις την θέση σου στον αντίπαλό ο πιο στρατηγικά έφορος τρόπος είναι με την καταστροφή του στρατού του.

    Από την στιγμή που τόσο ο Βενιζέλος όσο και οι μεταΝοεμβριανοι έθεσαν σαν αντικειμενικό στόχο να αναγκάσουν την Τουρκική Μεγάλη Εθνοσυνέλευση να αποδεχτεί την Συνθήκη των Σεβρών ο μόνος τρόπος να επιτευχθεί αυτό ήταν με την καταστροφή του στρατού της. Ο ελληνικός στρατός πήγε εκεί που ήταν ο Τουρκικός. Το Ιουνιο-Ιούλιο του 21 σχεδόν τα κατάφερε.

    Οι μόνες άλλες εναλλακτικές ήταν εκκένωση ή η οχύρωση πίσω από την ορεινη γραμμή Ουσακ – Ολύμπορεινή ιας. Το πρόβλημα τότε είναι ότι α) όταν κάνεις αυτό παύεις να είσαι χρήσιμος στους συμμάχους διότι παύεις να καλύπτεις τον αιώνα Άγκυρα-Εσκί Σεχιρ-Νίκαια-Πόλη.β) επιτρέπεις στους Τούρκους να επιλέξουν μεταξύ δύο αξόνων επίθεσης (Ικόνιο-Αφυον-Ουσακ ή Άγκυρα-Εσκί Σεχιρ-Μουδανιά) με άριστες σσυγκοινωνίες μεταξύ τους.

    Από την στιγμή που οι Αντάντ αποφάσισε να μην επιβάλλει κατοχή όλης της Οθωμανικής αυτοκρατορίας με σοβαρές δυνάμεις δεν έχεις άλλες επιλογές αν δεν θες εκκένωση. Πρέπει να κυνηγήσεις τον Τουρκικό Στρατό και να τον εκμηδενίσει. Και υποχρεωτικά οι δύο στρατοί θα αγωνιστούν με βάση το σιδηροδρομικό δίκτυο. Για αυτο το Άφυον ήταν πεδίο μάχης τέσσερις φορές.

    Και ο Παρασκευόπουλος και ο Παπούλας το καταλάβαιναν αυτό.

  8. ἔφεδρος πυροβολητής says:

    πρός Κ/Δ ΚΒ : σύμφωνα μέ τήν ΔΙΣ/ΓΕΣ ,οἱ τουρκικές μεραρχίες τῆς ἐποχῆς ἤταν δυνάμεως ἀντιστοίχου ἑλληνικοῦ συντάγματος ἀριθμητικά,λεπτομέρειες ἀγνοῶ.Ἡ δέ γενική ἐντύπωση πού ἀπεκόμισα ἀπό τήν βιβλιογραφία εἶναι πώς ἡ μάχη χάθηκε διότι ἀπό τό ἐν λόγω ἀφύλαχτο κενό διέρρευσαν στά μετόπισθέν μας 3-4 τουρκικές μεραρχίες ἰππικοῦ καί κρίθηκε ὁ ἀγώνας.

  9. Κ/Δ ΚΒ says:

    Σε συνέχεια αυτών που σημειώνει ο κύριος Τραυλός, η σημασία των σιδηροδρομικών κόμβων Εσκί και Αφιόν έπαυσε μετά τις επιχειρήσεις του 1921 να είναι τόσο ζωτικής σημασίας για την ελληνική πλευρά. Θεωρητικά, μετρίαζε το τεράστιο μέτωπο με τις μεγάλες ανάγκες επάνδρωσης για την ελληνική πλευρά. Συγκεκριμένα εξυπηρετούσε στην ταχεία μεταφορά ενισχύσεων, όπως έπραξαν οι κεμαλικοί τον Μάρτιο του 1921. Όμως όπως αποδείχθηκε τον Αύγουστο του 1922, (με την βοήθεια και κάποιας σύγχυσης από ελληνικής πλευράς), η ΙΧ ΜΠ δεν έφθασε έγκαιρα για να ενισχύσει το Α΄ ΣΣ. Σε κάθε περίπτωση, εφ’ όσον η ελληνική πλευρά μετέπεσε από τα τέλη του 1921 σε άμυνα και ταυτόχρονα επιθυμούσε να προβεί σε αποστράτευση, η σκέψη για σύμπτυξη, εννοείται ότι προέβλεπε την ριζική καταστροφή του σιδηροδρομικού δικτύου και μάλιστα συστηματικά και ολοκληρωτικά, όχι βεβιασμένα όπως κατά τον Σεπτέμβριο του 1921. Τα μεγάλα τεχνικά έργα της γραμμής Σμύρνη – Αφιόν αποτελούσαν ιδιαίτερα σοβαρό εμπόδιο αν καταστρέφονταν, για τους κεμαλικούς. Επιπλέον, για τους κεμαλικούς ο άξονας Άγκυρα – Εσκί – Μουδανιά δεν ήταν ιδιαίτερα αξιοποιήσιμος, γιατί είχαν μεταφέρει το βάρος στο Ικόνιο (ενδεικτικά, μεγάλο μέρος της γραμμής Άγκυρα – Εσκί δεν το είχαν επισκευάσει) Τέλος, δεν ήταν απαραίτητο για την ελληνική πλευρά να επιλέξει την κάθετη γραμμή (σε γενικές γραμμές) Πάνορμος – Φιλαδέλφεια. Τόσο ο Δούσμανης, όσο και ο Χατζηανέστης είχαν προτείνει εναλλακτικές που ως μόνο άξονα τουρκικής επίθεσης άφηναν τον Αφιόν – Ουσάκ, αλλά με κατεστραμμένο σιδηροδρομικό δίκτυο και εκτεθειμένο πλευρικά στην ελληνική παράταξη.

  10. Konstantinos Travlos says:

    Κατανοώ αυτά που λέτε αλλά μια τέτοια απόφαση, για καταστροφή του δικτύου, θα είχε διπλωματικά καταστροφικές συνέπειες πιστεύω. 1. Δεν αλλάζει την στρατηγική ισορροπία. Η Άγκυρα αποφασίζει για το που και ποτε θα επιτεθεί. Μπορεί να δώσει και χρόνο για επιδιορθώσεις ή ανακατασκευή του δικτύου με ιταλικά και γαλλικά κεφάλαια. 2. Η καταστροφή του δικτύου , φυσικά χωρίς την άδεια των συμμάχων, θα εγείρει άμεσα βαριές απαιτήσεις αποζημιώσεων στην Ελλάδα από μέρος Κων/πόλης και Συμμάχων με κεφάλαια επενδυμενα στην γραμμή. Πιθανόν θα χειροτέρευε την ήδη κατεστραμμένη οικονομική κατάσταση. 3. Όλο το μαντατ της Ελλάδος στην Σμύρνη βασίζονταν , αναμεσα στα αλλά , και στην υπόσχεση της Ελλάδος ότι θα κράταγε την Σμύρνη σαν οικονομική έξοδο της Μικράς Ασίας. Μέ την καταστροφή του σιδηροδρόμου αυτό το κομμάτι θα αναιρούνταν. Θα ερχόμασταν πιο κοντά σε επαναφορά ληρους Οθωμανικής κυριαρχίας.

    Δεν λέω ότι μια τέτοια κίνηση δεν θα κέρδιζε χρόνο για την Ελλάδα. Αλλά χρόνο για τι? Και με κόστος περαιτέρω διπλωματική απομόνωση. Ο πόλεμος του 19-23 ήταν αρχέτυπο Κλαουζεβετζιανου πολέμου. Ότι κερδήθηκε στο πεδίο της μάχης μπορούσε να αναιρεθεί στον διπλωματικό στίβο. Αυτό το ήξερε ο Κεμάλ, ο Βενιζέλος, και οι Κωνσταντινικοι.

    Η Ελλάδα ούτε Πολωνία, ούτε Τουρκία, ούτε Λιθουανία ήταν το 1922 . Ήταν κράτος που μόλις πέντε χρόνια πριν σχεδόν το γονάτισε ένας ναυτικός αποκλεισμός. Δυστυχώς δεν μπορούσαμε και δεν μπορούμε να τραβήξουμε το σχοινί μακριά με τις μεγάλες ναυτικες δυνάμεις.

    Χωρίς να λέω ότι μια υποχώρηση με ερήμωση του αξωνα Εσκι Σεχιρ-Αφιον δεν θα είχε στρατιωτικα πλεονεκτήματα, αμφιβάλλω αν θα ήταν τέτοια που θα κάλυπταν το διπλωματικό κόστος ή που θα δημιουργούσαν προϋποθέσεις για αλλαγή της στρατηγικής κατάστασης.

    Αλλά φοβούμαι ότι πλατιαζουμε από το θέμα του Ταξιάρχου

  11. Κ/Δ ΚΒ says:

    @Konstantinos Travlos
    Δεν νομίζω το 1922 κανείς να μίλαγε για mandate στην Σμύρνη. Το απέδειξαν οι προτάσεις του Μαρτίου. Το τελευταίο διάστημα της εκστρατείας ήταν για την ελληνική κυβέρνηση ένας αγώνας αντοχής για την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη παράταση της ελληνικής στρατιωτικής παρουσίας προκειμένου να εξευρεθεί μια λύση σε διπλωματικό επίπεδο που θα εξασφάλιζε με κάποιον τρόπο τους πληθυσμούς στην Μικρά Ασία. Διαφορετικά, με την τελεσίδικη αδυναμία το 1921 για στρατιωτική επιβολή κατά του Κεμάλ, η εκκένωση θα είχε πραγματοποιηθεί, δίχως να λαμβάνεται υπ’ όψιν η γνώμη των Άγγλων (οι άλλοι δεν ενδιαφέρονταν). Το ερώτημα ήταν τι θα γινόταν στην Αν. Θράκη. Η σύμπτυξη είχε την έννοια της παροχής δυνατότητας απόλυσης των παλαιών κλάσεων προκειμένου να αμβλυνθεί η δυσαρέσκεια από την παράταση της στράτευσης και να μειωθούν τα οικονομικά βάρη. Η καταστροφή των σιδηροδρομικών δικτύων ήταν γνωστό ότι συνεπαγόταν εκ των υστέρων αποζημίωση προς τους αγγλογάλλους. Όμως η στρατιωτική ανάγκη το επέβαλλε και όπως έγινε τον Σεπτέμβριο του 1921, είχε αποφασιστεί τελεσίδικα ότι θα καταστρεφόταν και το 1922. Η κυβέρνηση δεν είχε αντίρρηση. Η σκληρή οικονομική πραγματικότητα για την ελληνική κυβέρνηση το 1922 δεν επέτρεπε πολυτέλειες για θεωρήσεις περί Κλαουζεβιτσιανού πολέμου.
    @ έφεδρο πυροβολητή
    Αν δεν κάνω λάθος, η απόφαση του Α΄ ΣΣ για υποχώρηση και εκκένωση του Αφιόν ελήφθη μετά την κάμψη της Ι ΜΠ και της IV ΜΠ και όχι εξαιτίας της δράσης στα μετόπισθεν του κεμαλικού Ιππικού, το οποίο εγώ δεν έχω διαβάσει να κατήγαγε καμμιά ιδιαίτερη νίκη σε κάποια μάχη στις 13-14 Αυγούστου.

  12. ilias stampoulidis says:

    Eπιτρεψετε μου μια παρατηρηση για το καμελαρ….ο καταλληλος διοικητης για τη θεση του Πλαστηρα στο καμελαρ ηταν ο Κεραυνος Σχης Γ. Κονδυλης….ενας τετοιος θα μας εσωνε….αλλα δυστυχως ΔΙΧΑΣΜΟΣ….στη λεξη διχασμος ειναι ολη η ουσια…..ο Κονδυλης θα ταν γενικα το 1921-1922 ο τελειος αντι -Κεμαλ….

  13. Κ/Δ ΚΒ says:

    Φίλε Ιlias stampoulidis μεγάλη ιδέα έχεις μου φαίνεται για τον Κονδύλη.

  14. ἔφεδρος πυροβολητής says:

    πρός Κ/Δ ΚΒ :ὑποθέτω ἡ παρουσία ἐχθρικοῦ ἰππικοῦ στά μετόπισθεν προκάλεσε πανικό ἀντίστοιχο τοῦ Σεντάν τό 1940.

  15. Ανώνυμος says:

    @ ἔφεδρος πυροβολητής
    Έσπασε το μέτωπο των Ι. IV Μεραρχιών μας από το τουρκικό ΠΖ – ΠΒ. Το τουρκικό ιππικό πολύ μικρό ρόλο έπαιξε σε αυτό, μεγαλύτερος ήταν ο ρόλος του μετά την διάσπαση.

  16. @ Ανώνυμος 20/06/2019, 11:11

    Προφανώς κι έχεις δίκιο.
    Ευχαριστώ και για την παρατήρηση, και για τη διακριτικότητα!

  17. Konstantinos Travlos says:

    Προς ΚΔ/ΚΒ

    Περί του αποτομου του εδάφους στην περιοχή των φωτογραφιών. Αυτοί που πήρανε της φωτογραφίες το χαρακτήρισαν δύσκολο και ανώμαλο έδαφος

    Με Σεβασμό
    Κωνσταντίνος Τραυλός

  18. Κ/Δ ΚΒ says:

    @Konstantinos Travlos δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το έδαφος είναι δύσκολο και ανώμαλο, αλλά ως δύσκολο μπορεί να χαρακτηριστεί κι ένα πετρώδες έδαφος που προκαλεί κούραση, δίχως να είναι ιδιαίτερα ανώμαλο. Οι εκτάσεις, δεν βλέπω να διακρίνονται από βαθιές απότομες χαραδρώσεις που αφ’ ενός μεν χαρακτηρίζονται από πληθώρα απυρόβλητων τομέων και αφ’ ετέρου μεγάλες κλίσεις που κάνουν τις αμυντικές θέσεις δυσπρόσιτες. Αυτό είναι που παρατηρώ. Στις δύο φωτό είναι εμφανής η εκτεταμένη σε αρκετή απόσταση παρατήρηση, που σημαίνει ευρέα πεδία βολής (παρέχοντας βεβαίως σε πολλές περιπτώσεις την δυνατότητα εκμετάλλευσης του εδάφους στον επιτιθέμενο). Για τους ειδικούς επί της οχύρωσης, αν δεν κάνω λάθος, στην δορυφορική λήψη που έχει παρατεθεί στο Μέρος ΙΙα για το ύψωμα 1710, όπου είναι εμφανές το ίχνος οχύρωσης, βλέπω ότι έχει χαραχθεί προς τα νοτιοδυτικά επί της κλιτύος (πράγμα που σημαίνει μάλλον ότι είναι περισσότερο απότομη εκείνη η πλαγιά) ενώ προς τα νοτιοανατολικά, επί της γραμμής διαχωρίσεως των υδάτων (πράγμα που μάλλον σημαίνει ότι είναι λιγότερο απότομη).

  19. Ανώνυμος says:

    Κυριε Ταξιαρχε, υποβαλλω τα σεβη μου για το κατατοπιστικο και κοπιωδες εργο σας που οπως εχω ξαναγραψει σε αλλο σχολιο, αποτελει το καλυτερο μνημοσυνο στις ψυχες αυτων που εσπειραν με τα κοκαλα τους τα Μικρασιατικα οροπεδια. Απο την σειρα των αρθρων σας, αποδεικνυεται με ντοκουμεντα το ποσο ειχε και εχει υπερεκτιμηθει η αξια και η προσφορα του Σχη Πλαστηρα. Η αγιοποιηση ενος ακραιφνως Βενιζελικου αξιωματικου, ο οποιος αποδεδειγμενα υπερπροστατευε το Συνταγμα του θεωρωντας ισως οτι το αιμα των στρατιωτων του υπολοιπου ΕΣ ηταν ησσονος αξιας απο αυτων του 5/42, εγινε οντως απο Αγιογραφους του, οπως σκωπτικα αναφερετε και οι οποιοι ολως τυχαιως ηταν επισης ακραιφνως Βενιζελικοι. Ηρωες σαν τον Γεωργιο Καλλιαγκακη μεινανε αφανεις και εν πολλοις αγνωστοι, αλλα παντου εξυμνηθηκε η «προσφορα» του Πλαστηρα που εμεινε στην Ιστορια με το προσωνυμιο Μαυρος Καβαλαρης, το οποιο δικαιωματικα ανηκε στον Ηρωα Τχη Βελισσαριου και που χωρις αιδω εκλαπη και απονομηθηκε σε αυτον απο τους Αγιογραφους.Θα ηθελα να πληροφορηθω απο εσας, αν ετοιμαζετε με τους συνεργατες σας καποιες αντιστοιχες μελετες για τις επιχειρησεις προς Αγκυρα, τις οποιες περιμενω με αγωνια και ανυπομονησια, καθως εχω την Τιμη να φερω το ονομα και να ρεει στις φλεβες μου το αιμα του παππου μου που πολεμησε και τραυματιστηκε βαρυτατα στο Γιλντιζ Νταγ. Τα σεβη μου!!

  20. Αρματιστής says:

    Ανώνυμο 21 Σεπτεμβρίου 2019 στο 18:32

    Αγαπητέ φίλε όλα θα ειπωθούν. Χρειάζεται υπομονή και χρόνος. Πολλά με πηγαίνουν πίσω. Εδώ ο φίλος μου ο Βελισάριος «με έβαλε» να διαβάζω ατέλειωτες ώρες για το Κυπριακό… Και να γράφω παράλληλα. Από ένα διάλογο για τα γεγονότα της Κύπρου το 1974, δεν μπορείς να απουσιάζεις. Το επόμενο κείμενο για τον Πλαστήρα είναι σχεδόν έτοιμο, αλλά θα χρειαστεί να περιμένει ακόμη.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s