Η προβληματική δράση του Συνταγματάρχη Νικολάου Πλαστήρα κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία – Μέρος ΙΙβii

Γράφει ο Αρματιστής

(Ταξίαρχος ε.α. Βασίλειος Λουμιώτης)

Η διεξαγωγή της μάχης στο Κέντρο Αντιστάσεως Καμελάρ στις 13 Αυγούστου 1922 υπό την ευθύνη του Συνταγματάρχη Ν. Πλαστήρα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΑΝΑΦΕΡΘΕΝΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΣΤΟ ΜΕΡΟΣ ΙΙβi  ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ – ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

 

ΣΥΝΟΨΗ

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν εκτελεί την διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού, που έλαβε την 8η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου, περί ανόδου του ιδίου και Τάγματος και Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ, αλλά χρησιμοποιεί την εν λόγω δύναμη, που φθάνει πρώτη στο Κέντρο Αντιστάσεως Καμελάρ, για την επέκταση του δεξιού της IV Μεραρχίας προς τους βράχους του Καγιαντιμπί. Ομοίως αποφεύγει να εκτελέσει και αντίστοιχη διαταγή της IV Μεραρχίας, που έλαβε περί τη 10η ώρα, για την  ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Μαύρου Βράχου και του Σημείου Στηρίγματος Μπέλμα. Το ενδιαφέρον του και όλες οι ενέργειές του δεν προσανατολίζονται στην ισχυροποίηση της άμυνας του Καλετζίκ, αλλά στην κάλυψη του δεξιού του και την τήρηση του Αποσπάσματός του μακριά από την κρίσιμη και αιματηρή μάχη που διεξάγεται στο Καλετζίκ από την 5η πρωινή ώρα από το 1ο Τάγμα του 35ου Συντάγματος Πεζικού, που έχει ενισχυθεί περί τη 10η ώρα από το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος Πεζικού. Μολονότι αναφέρει στην IV Μεραρχία ότι επιφυλάσσεται να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Καμελάρ, σε ουδεμία προπαρασκευαστική ενέργεια προβαίνει μέχρι και τη 16η ώρα από την οποία να τεκμαίρεται θετικά η πρόθεσή του για την εκτέλεση της αποστολής που του ανατέθηκε. Ενδεικτικά ενώ τη 12η και 30΄ περίπου ώρα διαθέτει ακέραιο και ανέπαφο το 1ο Τάγμα Ευζώνων του Ταγματάρχη Τσιρώνη και το ελάχιστα φθαρμένο ΙΙ/11 Τάγμα, αποφεύγει να τα χρησιμοποιήσει για να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Καμελάρ. Και ενώ δεν χρησιμοποιεί το 1ο Τάγμα Ευζώνων για να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση, αποφεύγει να αντικαταστήσει δια αυτού το κατακερματισμένο Ι/35 Τάγμα επί του Καλετζίκ, επί του αξιόμαχου του οποίου, δηλώνει, ότι ουδεμία εμπιστοσύνη διαθέτει, αλλά παρά ταύτα συνεχίζει να του εμπιστεύεται τους προμαχώνες του Καλετζίκ. Ζητά επιμόνως να του αποσταλεί από το Αφιόν και το 3ο Τάγμα του, όχι όμως για να εκτελέσει δια αυτού την αντεπίθεση όπως μπορεί να υποτεθεί, αλλά για να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα. Απαξιώνει εσκεμμένα το Ι/35 Τάγμα, μη σεβόμενος τις τεράστιες απώλειές του σε αξιωματικούς και οπλίτες, πράγμα ανέντιμο. Απαξιεί να αναφέρει στον προϊστάμενό του με επίσημο και μη επιδεχόμενο αμφισβήτηση τρόπο τις προθέσεις του και τις ενέργειές του και τον παραπλανά περί των πραγματικών προθέσεών του. Εγκαθιστά το Σταθμό Διοικήσεώς του μακριά από το Καλετζίκ και στερείται έτσι άμεσης γνώσης των συμβαινόντων επί του υψώματος, μολονότι το θεωρεί το σημαντικότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν Καραχισάρ.

1ο Σχόλιο: Η διεξαγωγή της αμυντικής μάχης επί του όρους Καλετζίκ από το 1ο Τάγμα του 35ου Συντάγματος Πεζικού και τα εξ αυτής αποτελέσματα

Κατ’ αρχάς κρίνεται σκόπιμο να υπενθυμίσουμε, ως σύνδεση με το Μέρος ΙΙα και το Μέρος ΙΙβi του κειμένου, ότι το 1ο Τάγμα του 35ου Συντάγματος Πεζικού (Ι/35 Τάγμα + τον 11/35 Λόχο), παρά τις μεγάλες απώλειες που είχε υποστεί εξ αιτίας του σφοδρού βομβαρδισμού του Τουρκικού Πυροβολικού -μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβανόταν ο διοικητής του Τάγματος Ταγματάρχης Τζόκας και ο διοικητής του 1ου Λόχου Λοχαγός Παπαχαραλάμπους που τραυματίστηκαν και διακομίστηκαν- συνέχισε να μάχεται επί των χαρακωμάτων του υψώματος 1710. Το Τάγμα κατόρθωσε, την 8η περίπου πρωινή ώρα, να καθηλώσει τις επιτιθέμενες δυνάμεις της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας επί του καταληφθέντος από τους Τούρκους αντερείσματος Ποϊραλικαγιά, ενώ από την 9η ώρα αντιμετώπιζε και την κατά του δεξιού του επίθεση μίας ισχυρής Τουρκικής δύναμης εκ τεσσάρων Ταγμάτων, η οποία από το ύψωμα Καραθανάση κατευθύνονταν κατά του Καλετζίκ. Τούτο μαρτυρείται και από την Τουρκική ΔΙΣ. Το Ι/35 Τάγμα θα συνεχίσει να μάχεται μόνο και άνευ ενισχύσεως και να τηρεί υπό την κατοχή του το ύψωμα 1710 μέχρι τη 1000 ώρα περίπου, όταν και ενισχύθηκε διά του 2ου Τάγματος του 11ου Συντάγματος Πεζικού (ΙΙ/11 Τάγμα). Τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος την είχε αναλάβει ο Λοχαγός Ζήσης που θα τραυματιστεί και αυτός και θα διακομιστεί οπότε η διοίκηση θα περιέλθει στον ήδη τραυματία Λοχαγό Ανδρεάδη. Το Ι/35 Τάγμα είχε επίσης τεράστιες απώλειες σε Υπαξιωματικούς και Στρατιώτες, νεκρούς ή τραυματίες.

Οι εξακριβωμένες απώλειες του Ι/35 Τάγματος κατά την 13η Αυγούστου ήταν οι εξής:

  • Νεκροί: 5 Αξιωματικοί, 4 Υπαξιωματικοί και 81 Στρατιώτες
  • Τραυματίες: 12 Αξιωματικοί, 10 Υπαξιωματικοί και 251 Στρατιώτες
  • Σύνολο: 17 Αξιωματικοί και 346 Οπλίτες, δηλαδή το 50% της δύναμης του Ι/35 Τάγματος.

2ο Σχόλιο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας φθάνει στο δεξιό της IV Μεραρχίας — πρώτες αποφάσεις, παρεκκλίσεις και αβλεψίες

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, όταν περί την 0840-0900 ώρα φθάνει στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας, δηλαδή περί το ύψωμα 1535, αντιλαμβάνεται ότι 500 άνδρες του εχθρού (δύναμη Τάγματος Πεζικού) κατέρχονταν από το αντέρεισμα Καραθανάση προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ και το Καγιαντιμπί με σκοπό  (όπως γράφει) να πλευροκοπήσουν το δεξιό της IV Μεραρχίας. Για την αντιμετώπιση αυτής της απειλής αποφασίζει, όπως αναφέρει στην Έκθεσή του, να εγκαταστήσει Λόχο του αναμενόμενου 2ου Τάγματος Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Παλάντζα και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα στα υψώματα 1.000 μέτρα ανατολικά του χωριού Καγιαντιμπί για να καλύψει το δεξιό πλευρό του.

Σε αυτό το σημείο κρίνεται σκόπιμο να επισημάνουμε ότι την 9η ώρα ο Πλαστήρας δεν έχει λάβει ακόμη από την IV Μεραρχία την εκδοθείσα από την 8η ώρα διαταγή της, στην οποία καθοριζόταν η αποστολή του, και κατόπιν τούτου όφειλε να εκτελέσει την εντολή που του είχε ανατεθεί από το Α΄ Σώμα Στρατού, σύμφωνα με την οποία ο ίδιος και το Τάγμα Παλάντζα μετά της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα έπρεπε να μεταβούν στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ, πράγμα που σήμαινε ότι έπρεπε να ανέλθουν επί του Καλετζίκ («Τάγμα και Πυρ/χία Αποσπάσματος ΧΙΙΙ Μεραρχίας μετά Διοικήσεως αποσπάσματος να κινηθή προς θέσεις εφεδρείας υποτομέως Καλετζίκ όθεν ενεργήσωσιν υπό διαταγάς IV Μεραρχίας.»). Η πρόθεση του Πλαστήρα να κρατήσει το Τάγμα Παλάντζα χαμηλά και να καλύψει δι’ αυτού το δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας, επεκτείνοντας το μάλιστα μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί, σημειώνει και το πρώτο βήμα απόκλισης του Πλαστήρα από την εκτέλεση της αποστολής που του ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού, που είναι πρόδηλο ότι απέβλεπε στην ισχυροποίηση της άμυνας του Καλετζίκ. Η πρόθεση του Πλαστήρα να μην εκτελέσει αυτό που τον διέταξε το Α΄ Σώμα Στρατού εξυπακούεται ότι αποτελεί ανυπακοή, η οποία λίγο αργότερα θα υλοποιηθεί με την εγκατάσταση του 2ου Τάγματος Ευζώνων από το ύψωμα 1535 και δυτικότερα μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί. Το ελάχιστο που μπορούσε να κάνει ο Πλαστήρας εφόσον εκτιμούσε ότι έπρεπε να καλυφθεί το δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας, ήταν να τάξει έναν Λόχο με πολυβόλα επί του δεσπόζοντος υψώματος 1535, αφού η δύναμη που διαπίστωσε ότι εισερχόταν στη χαράδρα Ακ Ντερέ ήταν ένα Τάγμα, να αναφέρει στο Α΄ Σώμα και την IV Μεραρχία τα σχετικά με την ενέργεια της αναφερόμενης εχθρικής δύναμης και να ανεβάσει την υπόλοιπη δύναμη του 2ου Τάγματος Ευζώνων με την Πυροβολαρχία Βλαχάβα στο Καλετζίκ. Η κύρια αποστολή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα ήταν να εξασφαλίσει την άμυνα του Καλετζίκ, η απώλεια του οποίου θα οδηγούσε στην κατάρρευση όλου του μετώπου του Α΄ Σώματος Στρατού. Την 9η ώρα είχαν παρέλθει τέσσερις ολόκληρες ώρες από την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως και η κατάσταση των αμυνομένων επί του Καλετζίκ θα πρέπει να είχε αποβεί εξαιρετικά δυσχερής.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, μολονότι αντιλήφθηκε το Τουρκικό Τάγμα που από το ύψωμα Καραθανάση διέρρεε στη χαράδρα Ακ Ντερέ και εξαφανιζόταν από την παρατήρησή του, όλως αντιθέτως δεν φαίνεται να αντιλαμβάνεται (και ουδεμία αναφορά περιλαμβάνει στην Έκθεσή του) μία Τουρκική δύναμη εκ τεσσάρων Ταγμάτων Πεζικού (2.000 ανδρών περίπου) που από το αντέρεισμα Καραθανάση επιτίθεται προς το Καλετζίκ και υποστηρίζεται από τα πυρά είκοσι περίπου πυροβόλων (τρεις Πυροβολαρχίες της 11ης Μεραρχίας και δύο Πυροβολαρχίες της 7ης Μεραρχίας). Η εν λόγω δύναμη δέχεται επίσης σφοδρά πυρά από τους αμυνόμενους επί του Καλετζίκ, με αποτέλεσμα να προωθείται αργά και με δυσκολία.

 

Σχεδιάγραμμα 12: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας φθάνει περί τη 0900 ώρα στη περιοχή του υψώματος 1535. Αντιλαμβάνεται ότι μία Τουρκική δύναμη 500 ανδρών (Τάγμα) κατέρχονται από το ύψωμα Καραθανάση προς την χαράδρα Ακ Ντερέ, όπου και εξαφανίζεται. Την Τουρκική αυτή ενέργεια την αναφέρει στην Έκθεσή του. Αλλά ουδεμία αναφορά σημειώνει στην Έκθεσή του για μία άλλη Τουρκική δύναμη 2.000 ανδρών (4 Τάγματα) που εξορμά από το ύψωμα Καραθανάση και επιτίθεται σε πυκνούς σχηματισμούς προς τις νοτιοδυτικές αντηρίδες του Καλετζίκ, υποστηριζόμενη από το Τουρκικό Πυροβολικό, Η δύναμη αυτή προσβάλλεται από την επί του Κ.Α. Καμελάρ ταγμένη Πυροβολαρχία των 65 χλστ. υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο. Η Τουρκική αυτή επίθεση εξελίσσεται όπως φαίνεται στο Σχεδιάγραμμα σε ένα υψόμετρο 1600-1650 μέτρων και σε απόσταση 1.700  περίπου μέτρων από το δεξιό της IV Μεραρχίας και ως εκ τούτου είναι ορατή από όποιον βρίσκεται περί το ύψωμα 1535.

Η αναφερόμενη Τουρκική επίθεση εξελίσσεται 1.500 μέτρα νότια – νοτιοανατολικά του υψώματος 1535 και εκατό περίπου μέτρα ψηλότερα από το εν λόγω ύψωμα, δηλαδή προ των οφθαλμών του Πλαστήρα, προφανώς έχει σαν σκοπό την κατάληψη του Καλετζίκ, του σπουδαιότερου σημείου της οχύρωσης του Αφιόν κατά τον Πλαστήρα και ουδείς μπορεί στα σοβαρά να δεχθεί ότι διέφυγε της προσοχής του εμπειροπόλεμου Συνταγματάρχη Πλαστήρα.

Ο διοικητής της Πυροβολαρχίας του Κ.Α. Καμελάρ Υπολοχαγός Ραυτόπουλος που ο τομέας βολής του ήταν από το ύψωμα Τοκλού Τεπέ μέχρι το Καγιαντιμπί, αναφέρει στην Έκθεσή του σχετικά με την εν λόγω Τουρκική επίθεση τα εξής: «Άμα της εκδηλώσει της εξορμήσεως του εχθρικού πεζικού πάσα βολή αντιπυροβολικού εγκατελήφθη, απάσης της προσπαθείας της πυρ/χίας στραφείσας εναντίον του πεζικού του εχθρού, όπερ κατά μάζας αρκούντως πυκνάς εφέρετο εναντίον ημών και ιδία κατά του δεξιού αυτού, όπερ ηπείλη το μεταξύ IV και Ι Μεραρχιών κενόν.»

Η αναφερόμενη Τουρκική επίθεση ήταν μία πολύ σοβαρή επιθετική ενέργεια, που διεξαγόταν λόγω των πολλών δυνάμεων που συμμετείχαν σε ένα ευρύ μέτωπο (περίπου 800-1.000 μέτρων) και κατόπιν τούτου γεννάται το ερώτημα για ποιον λόγο ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας παραλείπει να την αναφέρει στην έκθεσή του; Διότι αν έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας (που δηλώνει ότι έφθασε) ήταν βέβαιο ότι θα έβλεπε τις πυκνές μάζες του εχθρικού Πεζικού που από το αντέρεισμα Καραθανάση κατευθύνονταν προς το Καλετζίκ, θα τις έβλεπε επίσης όταν μετά από κάποιον χρόνο κινήθηκε προς το Καλετζίκ (όπως αναφέρει) και θα τις έβλεπε και όταν ανέβηκε στο Καλετζίκ και διέθετε πλέον πανοραμική θέα της προ του Καλετζίκ περιοχής. Η απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στην Έκθεση Πλαστήρα για τις πυκνές μάζες του εχθρικού Πεζικού που προήλαυναν κατά του δεξιού (δυτικού) του Καλετζίκ υποστηριζόμενες από το Τουρκικό Πυροβολικό και δεχόμενες τα πυρά της Πυροβολαρχίας του Υπολοχαγού Ραυτόπουλου, δημιουργεί τη βάσιμη υπόνοια ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν προπορεύθηκε του 2ου Τάγματος Ευζώνων και δεν έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας για να αναγνωρίσει τις υπ’ αυτής κατεχόμενες θέσεις και δεν ανήλθε στη συνέχεια στο Καλετζίκ όπως αναφέρει στην Έκθεσή του — ή τουλάχιστον δεν τα έκανε στον χρόνο που υποστηρίζει ότι τα έκανε.

Σε κάθε περίπτωση, και μένοντας στα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα, η Τουρκική επίθεση αποτελούσε μία σοβαρή απειλή για την ακεραιότητα του Καλετζίκ. Παρά ταύτα ο Πλαστήρας επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στην Τουρκική δύναμη που διαρρέει από το αντέρεισμα Καραθανάση στη χαράδρα Ακ Ντερέ και στην κάλυψη του δεξιού του από μία ελάσσονα απειλή ενός Τάγματος Πεζικού και όχι στην επαπειλούμενη κατάληψη από τους Τούρκους του Καλετζίκ (του σπουδαιότερου κατ’ αυτόν σημείου της οχύρωσης του Αφιόν) και αποφασίζει να εγκαταστήσει το 2ο Τάγμα Ευζώνων, μόλις αυτό φθάσει, από το δεξιό της Μεραρχίας μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί (βλέπε Σχεδιάγραμμα 9 του Μέρους ΙΙβi).

 

3ο Σχόλιο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας προτίθεται να αντεπιτεθεί με το 1ο Τάγμα Ευζώνων δια του διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών — ο σκοπός της αντεπίθεσης δεν διευκρινίζεται

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει στην Έκθεσή του ότι ειδοποίησε να ανέβει στην τοποθεσία και το 1ο Τάγμα Ευζώνων, προτιθέμενος να εκτοξεύσει δι’ αυτού αντεπίθεση διά του διακένου μεταξύ των I και IV Μεραρχιών. Μπορεί να υποστηριχθεί από κάποιους ότι διά της αναφερόμενης αντεπίθεσης ο Πλαστήρας είχε σκοπό να προσβάλει τη Τουρκική δύναμη που επιτίθετο από το αντέρεισμα Καραθανάση προς το Καλετζίκ. Αλλά στον χρόνο που αναφέρει την πρόθεσή του να εκτελέσει επίθεση διά του διακένου, την Τουρκική δύναμη που επιτίθεται προς τη νοτιοδυτική πλευρά του Καλετζίκ «δεν την έχει δει, δεν την ξέρει και δεν την αναφέρει». Στην περίπτωση, τέλος πάντων, που αυτός θα ήταν ο σκοπός της αντεπίθεσης που «σκεφτόταν», δηλαδή να επιτεθεί εναντίον αυτής της δύναμης, η ενέργεια αυτή θα ήταν προδήλως αλυσιτελής. Και τούτο επειδή από την Έκθεση Πλαστήρα απουσιάζουν οι εχθρικές δυνάμεις που ενεργούν στο διάκενο μεταξύ των Ι και της IV Μεραρχιών και ανέρχονται σε δύο εχθρικές Μεραρχίες (βλέπε Σχεδιάγραμμα 8 του Μέρους ΙΙβi). Αλλά ο Πλαστήρας μόλις έχει φθάσει στην τοποθεσία και το μόνο που γνωρίζει για τον εχθρό είναι το Τουρκικό Τάγμα (οι 500 άνδρες του εχθρού) που διέρρεε στη χαράδρα Ακ Ντερέ. Για να μπορέσει να διευκρινίσει την κατάσταση αναφορικά με τις εχθρικές δυνάμεις θα έπρεπε να συνδεθεί με τις αμυνόμενες επί του Καλετζίκ δυνάμεις και να λάβει από αυτές πληροφορίες για τον εχθρό, επειδή αυτές βρίσκονται ψηλά και διαθέτουν πλήρη παρατήρηση της περιοχής· αλλά και ο ίδιος πρέπει να μεταβεί σε κάποιο προωθημένο παρατηρητήριο επί του Καλετζίκ για να αναγνωρίσει τις εχθρικές δυνάμεις που υπάρχουν προ του Καλετζίκ προς όλες τις κατευθύνσεις. Δυστυχώς μέχρι το τέλος της μάχης επί του Καλετζίκ ο εχθρός θα παραμείνει ο άγνωστος «Χ» στην Έκθεση Πλαστήρα, πράγμα που παραπέμπει στη μη σύνδεσή του με τα αμυνόμενα τμήματα επί του Καλετζίκ, στη μη μετάβασή του σε κάποιο από τα επί του Καλετζίκ παρατηρητήρια και τη μη παρ’ αυτού ενεργή και δραστήρια διεύθυνση της μάχης. Όχι μόνο «δεν αντιλαμβάνεται» τα τέσσερα Τουρκικά Τάγματα που επιτίθενται κατά του Καλετζίκ, αλλά δεν διαθέτει (και δεν αναφέρει στην Έκθεσή του) καμία απολύτως πληροφορία για τον εχθρό. Η επίθεση που σκεφτόταν να εκτοξεύσει διά του 1ου Τάγματος Ευζώνων (ενδεχομένως και του 2ου) θα εύρισκε απέναντί του την 11η Τουρκική Μεραρχία, την εφεδρική 12η Μεραρχία, μέρος των εφεδρειών της 5ης Μεραρχίας και 50 Τουρκικά πυροβόλα. Επομένως θα αποτύγχανε.

 

Φωτογραφία 7: Με τα κόκκινα βέλη σημειώνονται οι κατευθύνσεις επιθέσεως του 70ου και του ενισχυμένου 127ου Συνταγμάτων της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας που εξορμούν από το ύψωμα Καραθανάση. Η επίθεση του 127ου Συντάγματος εξελίσσεται σε ένα υψομετρικό επίπεδο 1600-1640 μέτρων και ως εκ τούτου είναι ορατή από το άκρο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας στο ύψωμα 1535.Το αναφερόμενο ως διάκενο μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών είναι η περιοχή μεταξύ του Καλετζίκ και του Τηλκί Κηρί Μπελ, ανοίγματος 10 περίπου χλμ.. Η αντεπίθεση δια του διακένου που σκεφτόταν να εκτελέσει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δια των δύο Ευζωνικών του Ταγμάτων θα εύρισκε απέναντί του πλην των 70 και 127 Τουρκικών Συνταγμάτων και το εφεδρικό 126ο Σύνταγμα της 11ης Μεραρχίας που βρισκόταν στην περιοχή του υψώματος Γιαρικαγιά. Υπόψη ότι ή όλη ενέργεια της 11ης Μεραρχίας υποστηριζόταν από 5 Πυροβολαρχίες των 75 χλστ. ενώ το Πυροβολικό του Αποσπάσματος Πλαστήρα το αποτελούσαν 2 Πυροβολαρχίες των 65 χλστ.. Σε περίπτωση βεβαίως που η αντεπίθεση αυτή θα εκτοξευόταν, θα ήταν μία πολύ ενδιαφέρουσα επίθεση και ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δικαίως θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι έκανε κάτι το πολύ σημαντικό, έστω και αν αποτύγχανε. Όμως έμεινε στα «λόγια» και δεν το τόλμησε. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

 

4ο Σχόλιο: Η επίθεση της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας κατά του Καλετζίκ

Σύμφωνα με τα αναφερόμενα στα παραπάνω σχόλια 2 και 3, καθώς και τα αναφερόμενα στην Τουρκική ΔΙΣ για την ενέργεια της 11ης Μεραρχίας, καθίσταται προφανές ότι η δύναμη που Τουρκικού Τάγματος που διέρρεε από το ύψωμα Καραθανάση προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ αποτελούσε τη δευτερεύουσα προσπάθεια της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας. Η είσοδος της εν λόγω δύναμης στη χαράδρα Ακ Ντερέ είναι επίσης προφανές ότι δεν συνιστούσε σοβαρή απειλή για την ακεραιότητα του Καλετζίκ, αλλά ούτε και για τις δυνάμεις που ο Πλαστήρας είχε αποφασίσει να εγκαταστήσει στα υψώματα που υπέρκειντο της χαράδρας Ακ Ντερέ και τούτο επειδή η οποιαδήποτε ενέργεια προς βορρά της Τουρκικής αυτής δύναμης με σκοπό την πλευροκόπηση του Καλετζίκ ήταν εκτεθειμένη σε πυρά που θα εκπεμπόταν κατά του δεξιού πλευρού της από το Καλετζίκ. Ο Πλαστήρας στην Έκθεσή του ουδεμία αναφορά σημειώνει περί εκδήλωσης επιθετικών προθέσεων ή κάποιας σοβαρής επιθετικής ενέργειας από την Τουρκική δύναμη που διέρρεε στη χαράδρα Ακ Ντερέ, η οποία δεν προσβάλλει δια πυρών ούτε τον Πλαστήρα που έχει φθάσει «ολομόναχος» στην τοποθεσία (όπως γράφει κάποιος από τους βιογράφους του). Η είσοδος του Τουρκικού Τάγματος στη χαράδρα Ακ Ντερέ περισσότερο δείχνει προς την κατεύθυνση της κάλυψης του Τάγματος προκειμένου αυτό να ενεργήσει «εν καιρώ». Άλλωστε και η Τουρκική ΔΙΣ, μετά την πρώτη αναφορά της στο 70ο Σύνταγμα, το ξεχνά και ουδέν αναφέρει περί των ενεργειών αυτού του Συντάγματος, ενώ αντιθέτως αναφέρεται διαρκώς στις επαναλαμβανόμενες αιματηρές επιθέσεις που εκτοξεύει το ενισχυμένο 127ο Σύνταγμα για την κατάληψη του Καλετζίκ. Αλλά και ο Πλαστήρας ουδεμία αναφορά σημειώνει στην Έκθεσή του για κάποια σοβαρή επιθετική ενέργεια που εκδήλωσε κατά τη διάρκεια της 13ης Αυγούστου η δύναμη που εισήλθε στη χαράδρα Ακ Ντερέ κατά των δυνάμεων του Αποσπάσματός του. Το μόνο που αναφέρει προς το βράδυ (και θα το δούμε στο Μέρος ΙΙγ του κειμένου) είναι ότι η Τουρκική δύναμη που από το ύψωμα Καραθανάση διέρρεε προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ πίεζε ισχυρά το Απόσπασμά του· [« Εκ του υψώματος Καραθανάση εξακολουθούν διαρρέοντα εχθρικά τμήματα προς την χαράδραν Ακ Ντερέ τινά των οποίων εγκαθίστανται προ το τομέως του 2ου Τάγματος (Παλάντζα δεξιόν) και του 1ου Τάγματος Τσιρώνη (κέντρον) πιέζοντας ισχυρώς τα Τάγματά μας και ιδία το δεξιόν.»]. Η αναφορά αυτή παραπέμπει σε αγώνα τριβής (ανταλλαγή πυρών, ενίοτε σφοδρών) και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να συγκριθεί με αυτό που διεξαγόταν επί του Καλετζίκ όπου οι εκεί αμυνόμενες δυνάμεις απέκρουαν συνεχείς επιθέσεις των Τούρκων που υποστηρίζονταν ισχυρά από το Τουρκικό Πυροβολικό (σχετικές πληροφορίες στο επόμενο Μέρος ΙΙγ του κειμένου). Αλλά και ο Λοχαγός ΠΒ Αν. Τούντας, διοικητής της Πυροβολαρχίας που τάχθηκε στο ύψωμα 1535, στην κατάθεσή του στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μαζαράκη αναφέρει ότι: «τας καταληφθείσας θέσεις του το Απόσπασμα ετήρησε μέχρι της 7ης ώρας της 14ης Αυγούστου υπό πίεσιν όχι πολύ σοβαράν.». Αναφέρεται δηλαδή σε αγώνα τριβής και μάλιστα όχι σοβαρό. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας όμως υπερτονίζει την απειλή κατά του δεξιού του και αναφέρεται σε ισχυρή πίεση κατά των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων του, επειδή έταξε τα υπόψη Τάγματα (πλην Λόχου και Ουλαμού) για την αντιμετώπιση αυτής της ήσσονος σημασίας απειλή και όχι για την εκτόξευση της διαταχθείσας αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, ή τουλάχιστον για την ενίσχυση του αμυντικού αγώνα που διεξαγόταν επί του Καλετζίκ.

Ενδεικτικό των όσων αναφέρονται παραπάνω είναι το γεγονός ότι από τη 0840-0900 ώρα που Πλαστήρας έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας περί το ύψωμα 1535, μέχρι και τη 1030 ώρα που έφθασε το 2ο Τάγμα Παλάντζα, δηλαδή μετά την παρέλευση δύο ωρών περίπου, η Τουρκική δύναμη που είχε εισέλθει στη χαράδρα Ακ Ντερέ σε ουδεμία ενέργεια είχε προβεί για την κατάληψη των υπερκείμενων της χαράδρας υψωμάτων, μολονότι επ’ αυτών δεν υπήρχαν Ελληνικές δυνάμεις, πλην του «ολομόναχου» Πλαστήρα και του Υπασπιστή του.

5ο Σχόλιο: Η άνευ ουσιαστικής σημασίας αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στη διακοπή των τηλεφωνικών επικοινωνιών

Η αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στην Έκθεσή του ότι τα τηλέφωνα δεν λειτουργούσαν επειδή είχαν αποκοπεί οι τηλεφωνικές γραμμές εξ αιτίας ασφαλώς του βομβαρδισμού του Τουρκικού Πυροβολικού και ότι μέχρι το βράδυ δεν είχαν επισκευαστεί και ούτε λήφθηκε μέριμνα να επισκευαστούν, ο δε διοικητής του 35ου Συντάγματος βρισκόταν σε απόλυτη άγνοια των συμβαινόντων στο Σύνταγμά του, είναι άνευ σημασίας και κακόβουλη για τους εξής λόγους:

Πρώτο: Σύμφωνα με το κείμενο της Έκθεσής Πλαστήρα και τη χρονική σειρά των γεγονότων που αναφέρει, η προσπάθειά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα να επικοινωνήσει με το 35ο Σύνταγμα και την IV Μεραρχία γίνεται ενώ βρίσκεται ακόμη στο άκρο δεξιό της του Τομέα της Μεραρχίας, δηλαδή περί το ύψωμα 1535. Στη περιοχή εκείνη βρίσκονταν μόνο φυλάκια τα οποία έχουν εγκαταλειφθεί από τις φρουρές τους (το αναφέρει και ο Πλαστήρας στην Έκθεσή του). Το Ι/35 Τάγμα μετά την απώλεια του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά και την εγκατάλειψη διαφόρων φυλακίων βρίσκεται πλέον επί του Καλετζίκ. Εκεί βρίσκονται ο διοικητής του Τάγματος, ο Σταθμός Διοικήσεως του Τάγματος και το τηλεφωνικό κέντρο. Επομένως η προσπάθειά του να επικοινωνήσει με το 35ο Σύνταγμα γίνεται όχι απλώς από «λάθος σημείο» αλλά από σημείο που ο Πλαστήρας γνώριζε ότι είναι άνευ νοήματος.

Δεύτερο: Οι τηλεφωνικές γραμμές κατά τη μάχη καταστρέφονται από το βομβαρδισμό του Πυροβολικού, είτε είναι εναέριες, είτε είναι έρπουσες, είτε είναι (σε μικρό βάθος) υπόγειες, και οι διοικητές καταβάλλουν προσπάθειες να τις επανασυνδέσουν δια των αρμοδίων οργάνων τους. Στο Καμελάρ ήταν αδύνατο να ταφούν οι γραμμές λόγω του πετρώδους εδάφους. Στις επιχειρήσεις της Μικράς Ασίας οι τηλεφωνικές γραμμές αποκόπτονταν και από τους Τούρκους χωρικούς. Επομένως αυτό ήταν κάτι που συνέβαινε σε όλες τις επιχειρήσεις και για αυτόν τον λόγο οι Μεραρχίες και τα Συντάγματα διέθεταν κέλητες (δυνατούς και ταχείς ίππους) και αγγελιοφόρους για να μεταφέρουν με ταχύτητα διαταγές, μηνύματα και αναφορές. Επομένως ο Πλαστήρας, εφόσον ενδιαφερόταν ή επειγόταν να επικοινωνήσει με τη Μεραρχία ή το 35ο Σύνταγμα, θα μπορούσε να το κάνει δια αγγελιοφόρων. Εναλλακτικά, θα μπορούσε να στείλει έναν αγγελιοφόρο στον Σταθμό Διοικήσεως του 35ου Συντάγματος που βρισκόταν λίγο βόρεια του χωριού Κιουτσούκ Καλετζίκ για να διαβιβαστούν από εκεί τηλεφωνικά στη Μεραρχία αναφορές ή αιτήσεις του. Αυτό επίσης μπορούσε να γίνει και δια της αποστολής έφιππου αγγελιοφόρου στο χωριό Έρικμαν, όπου υπήρχε η τηλεφωνική γραμμή του Συντάγματός του που συνδεόταν με το τηλεφωνικό κέντρο του Α’ Σώματος Στρατού. Άλλωστε δια της αποστολής (μάλλον) αγγελιοφόρου στο χωριό Έρικμαν ειδοποίησε να ανέβει στην τοποθεσία και το 1ο Τάγμα Ευζώνων, όπως ο ίδιος αναφέρει στην Έκθεσή του.

Τρίτο: Από τη στιγμή που στον Συνταγματάρχη Πλαστήρα ανατέθηκε η διοίκηση όλων των δυτικώς του Μαύρου Βράχου δυνάμεων, ήταν ο ίδιος υπεύθυνος για να επισκευάσει τις τηλεφωνικές γραμμές του τομέα του και όχι ο διοικητής του 35ου Συντάγματος.

Τέταρτο: Η αναφορά του Πλαστήρα (που θα την επαναλάβει και λίγο αργότερα) ότι «ο διοικητής του 35ου Συντάγματος διετέλει εν απολύτω αγνοία των συμβαινόντων εις το Σύνταγμά του» είναι κακόβουλη και αήθης. Ο Πλαστήρας σύμφωνα με το χρονικό ρυθμό που ακολουθεί η Έκθεσή του, βρίσκεται ακόμη στο δεξιό της IV Μεραρχίας και ως εκ τούτου δεν έχει έρθει σε επαφή με τα τμήματα του Ι/35 Τάγματος που μάχονταν επί του Καλετζίκ. Επομένως δεν γνωρίζει αν ο διοικητής του 35ου Συντάγματος διέθετε ή δεν διέθετε επίγνωση της επικρατούσας τακτικής κατάστασης επί του Καλετζίκ. Σε κάθε περίπτωση και σύμφωνα με τα αναφερόμενα στο Μέρος ΙΙα του κειμένου, ο διοικητής του 35ου Συντάγματος μέχρι και τη 0930 ώρα διέθετε σύνδεσμο και επικοινωνία με το Ι/35 Τάγμα που είχε την ευθύνη του Κ.Α. Καμελάρ. [Σχετικές πληροφορίες στο Μέρος ΙΙα του κειμένου]. Την 9η και 30΄ ώρα ο διοικητής του 35ου Συντάγματος έλαβε τη διαταγή της IV Μεραρχίας δια της οποίας η ευθύνη του Καμελάρ μεταβιβαζόταν στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Ο Αντισυνταγματάρχης Ι. Παπαπαναγιώτου μπορεί να κριθεί μόνο για ό,τι συνέβη στο Καλετζίκ μέχρι τη 10η ώρα της 13ης Αυγούστου και να επικριθεί επειδή δεν μετέβη στο Καλετζίκ για να ενημερώσει τον Πλαστήρα, παρά τη ρητή διαταγή της Μεραρχίας.

Πέμπτο: Η παραπάνω σχολιαζόμενη αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στην Έκθεσή του πρέπει να ιδωθεί και υπό την σχέση εχθρότητας που υπήρχε μεταξύ του Πλαστήρα και του διοικητή του 35ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχη Ι. Παπαπαναγιώτου. Την άποψη αυτή διατυπώνει ευθέως στην Έκθεσή του για τις ευθύνες του διοικητή της IV Μεραρχίας Υποστράτηγου Δημαρά ο Υποστράτηγος Ι. Νεγρεπόντης, μέλος της Ανακριτικής Επιτροπής του Στρατηγού Μοσχόπουλου, πρώην διοικητής της ΧΙΙΙ Μεραρχίας και του Πλαστήρα, και ευμενώς διακείμενος προς τον Πλαστήρα).

6ο Σχόλιο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας λαμβάνει τη διαταγή της IV Μεραρχίας δια της οποίας διατασσόταν να ανακαταλάβει τις απωλεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ

Τη 10η ώρα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας έλαβε τη διαταγή της IV Μεραρχίας δια της οποίας ανελάμβανε τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου Βράχου δυνάμεων και διατασσόταν να ενεργήσει δραστήρια για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Η υπόψη διαταγή καθόριζε με σαφή και κατηγορηματικό τρόπο την κύρια —και επιβαλλόμενη— αποστολή του Αποσπάσματος Πλαστήρα, που συνίστατο στην εκτέλεση, το συντομότερο δυνατό, μίας ισχυρής αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Οι απορρέουσες υποχρεώσεις του Συνταγματάρχη Πλαστήρα ήταν να έρθει σε επαφή με το Ι/35 Τάγμα που μέχρι εκείνη τη στιγμή συνέχιζε τη μάχη και τηρούσε υπό την κατοχή του το Καλετζίκ, να το θέσει υπό τη διοίκησή του και να λάβει μέτρα για την ανασυγκρότηση και την ενίσχυση των καταπονημένων δυνάμεων του Τάγματος (ή την αντικατάσταση των τμημάτων που είχαν σοβαρά προβλήματα) προκειμένου το Ι/35 Τάγμα να μπορέσει να συνεχίσει τη μάχη τηρώντας υπό τη κατοχή του το Καλετζίκ. Σε κάθε περίπτωση θα έπρεπε να αναγνωρίσει τις θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ που είχαν απολεσθεί καθώς και τις επ’ αυτών εγκατεστημένες Τουρκικές δυνάμεις και να λάβει άμεσα τα αναγκαία μέτρα για τη ταχεία εκτόξευση μίας ισχυρής και καλά προετοιμασμένης αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ πριν ο εχθρός ενισχύσει ακόμη περισσότερο τις δυνάμεις του και συνεχίσει την επίθεσή του για την κατάληψη του Καλετζίκ. Ο αντίπαλος επιβαλλόταν να εκβληθεί τάχιστα από το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά που αποτελούσε το «εφαλτήριο» για να ανέβει στο ύψωμα 1710.

Η παραπάνω αποστολή, συνδυαζόμενη και με αυτή που είχε λάβει αρχικά από το Α΄ Σώμα Στρατού, προσδιόριζε κατά τρόπο ρητό ότι όλες οι ενέργειες του Πλαστήρα έπρεπε να αποβλέπουν στην ισχυρή κατοχή και τήρηση του Καλετζίκ.

 

Φωτογραφία 8: Έχει ληφθεί από τη νοτιοδυτική πλευρά του Καλετζίκ και από υψόμετρο 1670 μ. περίπου. Φαίνεται η τοποθεσία από το Καλετζίκ μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί και ο απόλυτος έλεγχος που ασκεί το Καλετζίκ σε όλη τη δυτικά αυτού περιοχή μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί. Είναι προφανές ότι η προέλαση προς τα υψώματα Βελισαρίου της Τουρκικής δύναμης που είχε εισέλθει στη χαράδρα Ακ Ντερέ ήταν πρακτικά αδύνατη εφόσον το Καλετζίκ συνέχιζε να παραμένει υπό Ελληνική κατοχή και για αυτό το λόγο η κυρία προσπάθεια της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας προσανατολίστηκε στην κατάληψη του Καλετζίκ. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

 

7ο Σχόλιο: Ο συνταγματάρχης Πλαστήρας επεκτείνει το δεξιό του δια του 2ου Τάγματος Ευζώνων μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί

Τη 1030 ώρα έφθασε στην τοποθεσία το 2ο Τάγμα Ευζώνων και κατέλαβε δι’ ενός Λόχου τα υψώματα ανατολικά του Καγιαντιμπί, επεκτείνοντας έτσι το δεξιό της IV Μεραρχίας. Εγγύς του Λόχου και σύμφωνα με τις αποφάσεις του Συνταγματάρχη Πλαστήρα τάχθηκε η Πυροβολαρχία Βλαχάβα που άρχισε να πλαγιοβάλλει τις εντός της χαράδρας Ακ Ντερέ Τουρκικές δυνάμεις προξενώντας τους βαριές απώλειες. Ένας ακόμη Λόχος Ευζώνων του 2ου Τάγματος εγκαταστάθηκε σε θέσεις που είχαν εγκαταλειφθεί από το Ι/35 Τάγμα. Πιθανότατα ήταν θέσεις φυλακίων περί της εγκατάλειψης των οποίων υπάρχει σχετική αναφορά στην Έκθεση Πεπραγμένων του 35ου Συντάγματος και των οποίων η ακριβής θέση είναι άγνωστη. Πιθανόν να ήταν εγκατεστημένα στο ύψωμα 1535 που δέσποζε στο δεξιό της IV Μεραρχίας. Λαμβάνοντας υπόψη το μεγάλο μήκος του μετώπου επί του οποίου εγκαταστάθηκαν οι δύο Λόχοι Ευζώνων, είναι βέβαιο ότι και το υπόλοιπο του 2ου Τάγματος υπό τον Ταγματάρχη Παλάντζα εγκαταστάθηκε σε κάποια θέση εγγύς των ταγμένων Λόχων του (βλέπε Σχεδιάγραμμα 9 του Μέρους ΙΙβi).

Κατόπιν τούτων η δύναμη του Αποσπάσματος δια της οποίας ο Πλαστήρας έπρεπε να εκτελέσει την αποστολή που του ανατέθηκε, δηλαδή να αντεπιτεθεί για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, περιορίστηκε στο 1ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Τσιρώνη που αναμενόταν. Συνεπώς ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας όφειλε να ενημερώσει άμεσα την IV Μεραρχία περί αυτής της ενέργειάς του που περιόριζε τη δυνατότητά του να εκτελέσει την αποστολή που του ανατέθηκε, κάτι που όπως θα δούμε στη συνέχεια δεν έκανε.

Διευκρίνιση: Για τον μη στρατιωτικό αναγνώστη, πρέπει στο σημείο αυτό να διευκρινιστεί το εξής: Η παράλειψη της ενημέρωσης του προϊσταμένου κλιμακίου για μία επιχειρησιακή εξέλιξη (όπως, π.χ., η διάθεση των δυνάμεων αντεπιθέσεως για την κάλυψη άλλων αναγκών) δεν είναι μία «διοικητική» αμέλεια στην οποία ενδέχεται να υποπέσει κάποιος υπό την πίεση της στιγμής. Η παράλειψη της ενημερώσεως για (σοβαρά) επιχειρησιακά ζητήματα σημαίνει ότι το προϊστάμενο κλιμάκιο αγνοεί την εξέλιξη της μάχης και δεν μπορεί να αντιδράσει σε αυτήν. Για τον λόγο αυτόν, η «ενημέρωση του προϊσταμένου κλιμακίου» είναι μία σχεδόν «αυτόματη» ενέργεια ενός στρατιωτικού στον οποίον έχει ανατεθεί αποστολή, και η εκδοχή «ξέχασε να ενημερώσει», και μάλιστα για κρίσιμη επιχειρησιακά εξέλιξη (όπως η διάθεση της δυνάμεως αντεπιθέσεως σε άλλα καθήκοντα) δεν είναι ρεαλιστικό ενδεχόμενο.

Φωτογραφία 9: Λήψη από το νότιο άκρο και εγγύς της πετρώδους κορυφής. Πίσω αριστερά είναι το βορειοδυτικό αντέρεισμα επί του οποίου ήταν ταγμένη ή Πυροβολαρχία Κ.Α. Καμελάρ υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο και όπου περί τη 1330 ώρα τάχθηκε ο Λόχος Ευζώνων Γεωργουσόπουλου. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

 

8ο Σχόλιο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ανέρχεται στο Καλετζίκ – τα αποτελέσματα της εκεί ανόδου του χαρακτηρίζονται ως φτωχά

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετά τις αποφάσεις που έλαβε αναφορικά με την εγκατάσταση του 2ου Τάγματος Ευζώνων και τη λήψη στις 1000 ώρα της διαταγής της IV Μεραρχίας δια της οποίας όλες οι δυτικά του Μαύρου Βράχου (ναι) δυνάμεις ετίθεντο υπό τις διαταγές του, κινήθηκε προς αναγνώριση της κατάστασης επί του Καλετζίκ, αφήνοντας στον υπασπιστή του την εγκατάσταση του 2ου Τάγματος Ευζώνων στις θέσεις που επέλεξε. Φθάνοντας επί του Καλετζίκ διαπίστωσε ότι οι θέσεις του Ι/35 Τάγματος βάλλονταν σφοδρώς από το Τουρκικό Πυροβολικό, οι προκεχωρημένες θέσεις του Ι/35 Τάγματος είχαν εγκαταλειφθεί από το πρωί, το ηθικό των ανδρών ήταν «λίαν καταπεπτωκός» και ότι κανένας σύνδεσμος δεν υπήρχε μεταξύ των τμημάτων που κατείχαν τα Σημεία Στηρίγματος και της διοικήσεως του Συντάγματος. Η υπόψη αναφορά που καταγράφεται στην Έκθεσή του είναι εξαιρετικά προβληματική όπως θα αναλύσουμε ευθύς αμέσως και εγείρει σοβαρά ερωτηματικά για το αν ο Πλαστήρας ανέβηκε στο Καλετζίκ:

Πρώτο: Κατά τον χρόνο που ο Πλαστήρας κινείται για να ανέβει στο Καλετζίκ, συνεχίζει να μην αντιλαμβάνεται την Τουρκική επίθεση που εξελίσσεται από το αντέρεισμα Καραθανάση κατά του Καλετζίκ, μολονότι η διαδρομή που ακολουθεί είναι σχεδόν κάθετη προς την κατεύθυνση της Τουρκικής επίθεσης και των Τουρκικών πυρών, καθώς και των απαντητικών πυρών της Πυροβολαρχίας του Κ.Α. Καμελάρ υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο. Πρακτικά και όπως φαίνεται από τη φωτογραφία 6 (στο Μέρος ΙΙβi) και το Σχεδιάγραμμα 12 ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας κατά την ανάβασή του στο Καλετζίκ κινούταν μεταξύ των διασταυρούμενων πυρών των επιτιθέμενων και των αμυνόμενων.

Δεύτερο: Όταν ο Πλαστήρας φθάνει επί του Καλετζίκ και διαθέτει πλέον πανοραμική άποψη του πεδίου της μάχης, συνεχίζει να «μην αντιλαμβάνεται» —να μη βλέπει— την εκ τεσσάρων Ταγμάτων Τουρκική δύναμη που ερχόμενη από το αντέρεισμα Καραθανάση επιτίθεται κατά του Καλετζίκ και κατόπιν τούτου ουδέν αναφέρει περί αυτής στην Έκθεσή του. Τις πυκνές όμως μάζες του εχθρικού Πεζικού που επιτίθενται κατά του δεξιού (δυτικού) του Καλετζίκ τις βλέπει ο Υπολοχαγούς Ραυτόπουλος και τις προσβάλλει δια των πυροβόλων της Πυροβολαρχίας του.

Τρίτο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ενώ βρίσκεται επί του Καλετζίκ και ως εκ τούτου βλέπει το πεδίο της μάχης από ψηλά, ουδεμία πληροφορία σημειώνει στην Έκθεσή του για τις εχθρικές δυνάμεις που βρίσκονται προ του μετώπου του Καλετζίκ (ανατολικά και δυτικά και στην περιοχή του υψώματος Μπέη Τεπέ) και σε ουδεμία εκτίμηση προβαίνει για την επικρατούσα γενική τακτική κατάσταση. Απουσιάζουν δηλαδή από την Έκθεσή του σημαντικές πληροφορίες για τον εχθρό και για την τακτική κατάσταση, που υποβαλλόμενες στην προϊσταμένη του Μεραρχία θα την βοηθούσαν να λάβει αποφάσεις.

Τέταρτο: Η αναφορά του ότι «ουδείς απολύτως σύνδεσμος υπήρχε μεταξύ των κατεχόντων τα σημεία στηρίγματος τμημάτων και της διοικήσεως του Συντάγματός των» γίνεται ασφαλώς με έναν και μόνο σκοπό. Ο Πλαστήρας θέλει να μειώσει ηθικά τον διοικητή του 35ου Συντάγματος και να δείξει ότι επί του Καλετζίκ επικρατεί μία κατάσταση διάλυσης-χάους και ότι δεν υφίσταται διοίκηση και έλεγχος εξ αιτίας ενός ανίκανου διοικητή. Προς τούτο αναφέρει ότι τα τμήματα του Ι/35 Τάγματος, δηλαδή οι Λόχοι του, δεν διαθέτουν σύνδεσμο και επικοινωνία με τη διοίκηση του Συντάγματος. Πως είναι δυνατό να τα λέει και να τα γράφει αυτά ένας Συνταγματάρχης; Ο Στρατός έχει ιεραρχική δομή και διοίκηση, όπως και ο κάθε σοβαρός οργανισμός. Οι Λόχοι του Ι/35 Τάγματος είχαν διοικητή και ο διοικητής του Ι/35 Τάγματος (ακόμη και αν ήταν ο τελευταίος Υποδεκανέας που είχε απομείνει) είναι εκείνος που επικοινωνεί προς τα κάτω με τους Λόχους και προς τα πάνω με το διοικητή του Συντάγματος. Οι Λόχοι δεν διοικούνται απ’ ευθείας από τον Συνταγματάρχη. Ο Πλαστήρας ασφαλώς γνωρίζει το πώς «γίνεται η δουλειά», αλλά επιδιώκει να απαξιώσει τον διοικητή του 35ου Συντάγματος επικαλούμενος ευφάνταστα επιχειρήματα. Όπως όμως ήδη αναφέραμε στο Μέρος ΙΙα, ο διοικητής του 35ου Συντάγματος, τουλάχιστον μέχρι τη 0930 ώρα που η ευθύνη του Κ.Α. Καμελάρ περιήλθε στον Πλαστήρα, διέθετε σύνδεσμο με το Ι/35 Τάγμα και επίγνωση της τακτικής κατάστασης, την οποία και ανέφερε στη Μεραρχία. Η εκτίμησή του ότι οι Τούρκοι επιτέθηκαν και κατέλαβαν τον Μαύρο Βράχο και το Σ.Σ. Μπέλμα (αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά) δια «δισχιλίων ανδρών» ήταν απόλυτα ακριβής, όπως και ότι την 8η ώρα οι Τούρκοι καθηλώθηκαν επί του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά. [Η Τουρκική ΔΙΣ αναφέρει ότι η 5η Τουρκική Μεραρχία κατέλαβε το Μαύρο Βράχο και το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά δια τεσσάρων Ταγμάτων (δισχιλίων ανδρών) και ότι την 8η ώρα οι δυνάμεις αυτές καθηλώθηκαν επί του Ποϊραλικαγιά λόγω της σφοδρής αντίδρασης των αμυνομένων.]. Όλως αντιθέτως, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ουδεμία αναφορά θα υποβάλει στην IV Μεραρχία περί των εχθρικών δυνάμεων μέχρι το τέλος της μάχης. Η σχολιαζόμενη εδώ αναφορά του Πλαστήρα θα πρέπει να ιδωθεί και πάλι κάτω από την υπάρχουσα έχθρα μεταξύ Πλαστήρα και Παπαπαναγιώτου.

Πέμπτο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, από τη στιγμή που αναφέρεται απαξιωτικά στη διοικητική ικανότητα του διοικητή του 35ου Συντάγματος και του εκτελούντος χρέη διοικητή του Ι/35 Τάγματος, εκ των πραγμάτων θέτει σε κρίση και τη δική του διοικητική ικανότητα. Τα ερωτήματα που τίθενται εν προκειμένω είναι σαφέστατα: Ο ίδιος ως διοικητής από τη 10η ώρα όλων των δυτικώς του Μαύρου Βράχου δυνάμεων ήλθε σε επαφή με τις αμυνόμενες επί του Καλετζίκ δυνάμεις του Ι/35 Τάγματος; Αποκατέστησε σύνδεσμο και επικοινωνία, όχι ασφαλώς με τους διοικητές των Λόχων του Ι/35 Τάγματος, αλλά με τον τραυματία σε δύο σημεία Λοχαγό Ανδρεάδη που είχε αναλάβει τη διοίκηση του Τάγματος; Απέκτησε επίγνωση της επικρατούσας τακτικής κατάστασης στο πεδίο μάχης του Καλετζίκ, όχι μόνο την ώρα που δηλώνει ότι βρισκόταν επί του Καλετζίκ, αλλά και αργότερα; Δυστυχώς δεν αποκατέστησε σύνδεσμο και επικοινωνία ούτε με το Λοχαγό Ανδρεάδη, αλλά ούτε και με το Λοχαγό Λάζαρο Βογιώτη που ανέλαβε τη διοίκηση του Τάγματος περί τη 14η ώρα λόγω της διακομιδής του Λοχαγού Ανδρεάδη. Τα ονόματα των Λοχαγών Ανδρεάδη και Βογιώτη απουσιάζουν από την Έκθεση Πλαστήρα. Ο Πλαστήρας ούτε επίγνωση της τακτικής καταστάσεως απέκτησε. Μολονότι βρίσκεται επί του Καλετζίκ «δεν βλέπει» την εξελισσόμενη Τουρκική επίθεση και δεν την αναφέρει. Όπως «δεν θα δει» και τις επόμενες Τουρκικές επιθέσεις και δεν θα τις αναφέρει. Ουδεμία αναφορά υπάρχει στην έκθεσή του για τις Τουρκικές δυνάμεις που περιβάλλουν το Καλετζίκ και ειδικά αυτές που βρίσκονται στο Ποϊραλικαγιά, το Μαύρο Βράχο και περί το Μπέη Τεπέ. Και τέλος θα αντιληφθεί ότι το Ι/35 Τάγμα στερείται Ταγματάρχη στις 2000 ώρα, όπως θα δούμε στο Μέρος ΙΙγ του κειμένου, μεταξύ και άλλων ενδιαφερόντων ζητημάτων.

Έκτο: Τα παραπάνω αναλυθέντα ζητήματα οδηγούν στην βάσιμη υποψία ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν ανέβηκε στο Καλετζίκ και απλά έγραψε στην Έκθεσή του μία αόριστη αναφορά για να δημιουργήσει την εντύπωση ότι επί του Καλετζίκ δεν υπήρχε έλεγχος, έλεγχο τον οποίο αποκατέστησε ο ίδιος με την εκεί παρουσία του. Σε περίπτωση που ανέβηκε, η εκεί παρουσία του ήταν άνευ σημασίας, αφού δεν φαίνεται να ήρθε σε επαφή και δεν αποκατέστησε σύνδεσμο και επικοινωνία με τον εκτελούντα χρέη διοικητή του Ι/35 Τάγματος Λοχαγό Ανδρεάδη και τον διοικητή του ΙΙ/11 Τάγματος Ταγματάρχη Κόκκινο, δεν τους ενθάρρυνε στον αγώνα που έδιναν, δεν φαίνεται να τους έδωσε οδηγίες ή κατευθύνσεις και δεν φαίνεται να προέβη σε κάποια αναδιάταξη των δύο αυτών Ταγμάτων επί του Καλετζίκ.

Έβδομο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρεται στο «λίαν καταπεπτωκός» ηθικό των ανδρών του Ι/35 Τάγματος. Στη συνέχεια θα γράψει στην Έκθεσή του ότι ο 3ος Λόχος του Τάγματος εγκατέλειψε τις θέσεις του και πανικόβλητος, με επικεφαλής το Λοχαγό του και τους αξιωματικούς του, έφυγε προς τα πίσω. Αργότερα θα γράψει (στην Έκθεση του) ότι «προτίθεται να αντικαταστήσει το επί του Καλετζίκ 1ον Τάγμα 35ου Συντάγματος επί του οποίου ουδεμίαν εμπιστοσύνην είχε με το 3ο Τάγμα Ευζώνων … όταν κάποια στιγμή αυτό θα αποδεσμευόταν από την φρουρά του Αφιόν και θα έφθανε στο Κ.Α. Καμελάρ.». Ο Πλαστήρας δεν έχει κανένα καλό λόγο να πει για αυτό το Τάγμα που παρά τον καταπελτισμό του Τουρκικού Πυροβολικού που δέχθηκε επί μιάμιση ώρα μετά την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως και παρά τις μεγάλες απώλειες που είχε υποστεί σε αξιωματικούς και οπλίτες —τα πτώματα των οποίων θα έβλεπε διάσπαρτα εφόσον είχε ανέβει επί του Καλετζίκ, όπως και τις δεκάδες των τραυματιών να αιμορραγούν— συνέχιζε να παραμένει ακλόνητο επί των θέσεών του. Ο Πλαστήρας, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, θα αναφέρει συνεχώς στην έκθεσή του ότι το Ι/35 Τάγμα, επί του οποίου «ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε», είναι αυτό που (μαζί με το ΙΙ/11 Τάγμα) συνεχίζει άνευ διακοπής να βρίσκεται επί των χαρακωμάτων του Καλετζίκ και να διεξάγει την αμυντική μάχη. Σε κάθε περίπτωση, οι αναφορές του Πλαστήρα για την κατάσταση του ηθικού και του αξιόμαχου του Ι/35 Τάγματος βρίσκονται σε αναντιστοιχία με τα δεδομένα της κατάστασης και είναι άδικες. Το Ι/35 Τάγμα, παρά τις μεγάλες απώλειες που είχε υποστεί, παρά την απώλεια δύο διοικητών του και του πλείστου των αξιωματικών του, παρά την απώλεια των προκεχωρημένων θέσεών του, συνέχιζε να μάχεται από την 5η πρωινή ώρα υπό τα πυρά 50 Τουρκικών πυροβόλων και να διατηρεί υπό την κατοχή του (μαζί με το ΙΙ/11 Τάγμα από τη 1000 ώρα) το Καλετζίκ -που αποτελούσε, κατά τον Πλαστήρα, το σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν. Σίγουρα η μαχητική ικανότητα του Ι/35 Τάγματος είχε μειωθεί δραματικά εξ αιτίας των μεγάλων απωλειών που είχε υποστεί και της συνεχούς έκθεσής του στα πυρά του Τουρκικού Πυροβολικού. Παρά ταύτα οι Τούρκοι (σύμφωνα με τα αναφερόμενα και στην Έκθεση Πεπραγμένων του 35ου Συντάγματος, αλλά και στην Τουρκική ΔΙΣ) την 0800 ώρα είχαν καθηλωθεί  —λόγω της ισχυρής αντίστασης του Ι/35 Τάγματος—  επί του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά και δεν μπορούσαν να συνεχίσουν την επίθεσή τους για την κατάληψη του Καλετζίκ χωρίς τη σύμπραξη και της 11ης Μεραρχίας. Επίσης και η επίθεση της 11ης Μεραρχίας κατά των νοτιοδυτικών αντηρίδων του Καλετζίκ που άρχισε τη 0900 ώρα συνάντησε από την έναρξή της την ισχυρή αντίδραση του Ι/35 και της «Πυροβολαρχίας Ραυτόπουλου» και εξελισσόταν αργά και με δυσκολία. Και αυτή είναι η πραγματικότητα. Το Καλετζίκ, που αποτελούσε τον κύριο σπόνδυλο του αμυντικού τομέα της IV Μεραρχίας, παρέμεινε υπό την κατοχή των Ελληνικών όπλων μέχρι τη 1000 ώρα χάρη στην αυτοθυσία των ανδρών του κατακερματισμένου Ι/35 Τάγματος και, μετά τη 1000 ώρα (περίπου), και των ανδρών του ΙΙ/11 Τάγματος.

Για να μπορεί να εκφράσει κάποιος τόσο μειωτικές κρίσεις για μία Μονάδα που είχε χάσει το μείζον της μάχιμης δύναμης της και συνέχιζε να μάχεται υπό το πυρ 50 Τουρκικών πυροβόλων, θα έπρεπε και ο ίδιος να είχε αντιμετωπίσει ανάλογη κατάσταση και να είχε ανταπεξέλθει ικανοποιητικά. Αλλά μέχρι τη 13η Αυγούστου 1922 καμία Ελληνική Μονάδα και σίγουρα ούτε και το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων, δεν είχε βρεθεί σε ανάλογη κατάσταση με αυτή που αντιμετώπιζε το Ι/35 Τάγμα. Το Ι/35 συνέχιζε να εκτελεί την αποστολή του και κατόπιν τούτου στο Τάγμα και τους γενναίους άνδρες του αρμόζουν μόνο έπαινοι. Τα όποια προβλήματα λιποψυχίας παρουσιάστηκαν δεν μπορούν να αμαυρώσουν την γενική εικόνα.

Τέλος, αν η κατάστασή επί του Καλετζίκ ήταν τόσο απελπιστική όσο θέλει να την παρουσιάσει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, τότε η μόνη απόφαση που μπορούσε να λάβει ήταν να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα με το 1ο Τάγμα Ευζώνων που αναμενόταν – πράγμα που δεν το έκανε.

 

9ο Σχόλιο: Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος δεν μετέβη στο Καλετζίκ προς ενημέρωση του Πλαστήρα

Ο Πλαστήρας αναφέρει ότι επί του Καμελάρ δεν βρισκόταν ο διοικητής του 35ου Συντάγματος για να τον ενημερώσει, όπως προέβλεπε η διαταγή της Μεραρχίας, αλλά ότι κατόπιν επιμόνων αιτήσεων του απέστειλε τον υπασπιστή του. Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος παραδέχεται ότι δεν μετέβη στο Κ.Α. Καμελάρ αλλά ότι έστειλε τον Υπασπιστή του Λοχαγό Πίπερο για να ενημερώσει τον Πλαστήρα και ότι ο Υπασπιστής του συνάντησε τον Πλαστήρα ύστερα από πολλές ώρες αναζήτησης περί την περιοχή του Καγιαντιμπί. Η άποψή μου είναι ότι ο διοικητής του 35ου Συντάγματος επιβαλλόταν να είχε μεταφέρει το Σταθμό Διοικήσεώς του στο Κ.Α. Καμελάρ αμέσως μετά την έναρξη του βομβαρδισμού του Τουρκικού Πυροβολικού και τούτο επειδή «ιδίοις όμασι» είχε διαπιστώσει ότι η Κυρία Προσπάθεια των Τούρκων απέβλεπε στην κατάληψη του εν λόγω Κέντρου Αντιστάσεως, επί του οποίου είχαν συγκεντρωθεί και τα πυρά του Τουρκικού Πυροβολικού «εκ 40 ελαφρών και 30 βαρέων πυροβόλων», όπως ο ίδιος ανέφερε στη Μεραρχία και προσέτι επειδή το Ι/35 Τάγμα είχε χάσει από πολύ νωρίς τον διοικητή του. Ενδεχομένως να μη το έκανε επειδή είχε και την ευθύνη του Πριονοειδούς Βράχου που δεν είναι ορατός από το Καλετζίκ.

Εν πάση περιπτώσει ο διοικητής του 35ου Συντάγματος όφειλε να εκτελέσει τη διαταγή της IV Μεραρχίας και να μεταβεί επί του Καλετζίκ για να ενημερώσει τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα και να τον συνδέσει με τα επί του Καλετζίκ μαχόμενα τμήματα. Σε περίπτωση που για αντικειμενικούς λόγους κωλυόταν, έπρεπε να αναφέρει τους λόγους στη Μεραρχία και με την έγκρισή της να μη μεταβεί στο Καλετζίκ. Ασφαλώς ο Αντισυνταγματάρχης Παπαπαναγιώτου έχει ευθύνες για τη μη μετάβασή του στο Καλετζίκ προς ενημέρωση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Ανεξάρτητα τούτων ο Πλαστήρας δεν μπορεί να επικαλείται το γεγονός ότι δεν ενημερώθηκε από τον διοικητή του 35ου Συντάγματος για να δικαιολογήσει τις δικές του παραλείψεις. Ήταν αξιωματικός που διέθετε μακρά πολεμική εμπειρία και δεν είχε ανάγκη ενημερώσεων για να αντιληφθεί την επικρατούσα τακτική κατάσταση σε ένα Σημείο Στηρίγματος, του οποίου η ευθύνη υπό συνήθεις συνθήκες ανατίθεται σε διοικητή ενισχυμένου Λόχου και σε εξαιρετικές συνθήκες Τάγματος. Επί της ανεύρεσης του Πλαστήρα από τον υπασπιστή 35ου Συντάγματος στην περιοχή του Καγιαντιμπί, αν αυτό αληθεύει (και για ποιο λόγο να μη αληθεύει), θα πρέπει να υπενθυμίσω τη σπουδαιότητα που είχε το Καλετζίκ για την ακεραιότητα του μετώπου του Α΄ Σώματος Στρατού και ότι ο τακτικός Σταθμός Διοικήσεως του Πλαστήρα επιβαλλόταν να είχε εγκατασταθεί επί του Καλετζίκ. Μπορεί η αναφορά του υπασπιστή του 35ου Συντάγματος να αμφισβητηθεί, αλλά όπως θα δούμε στη συνέχεια η περιοχή του Καγιαντιμπί «έλκυε» τον Πλαστήρα.

Στη σχολιαζόμενη αναφορά του Πλαστήρα προξενεί εντύπωση ότι ο υπασπιστής του 35ου Συντάγματος εστάλη «κατόπιν επιμόνων αιτήσεών του». Ερώτηση: Πως έστειλε τις αιτήσεις του αφού δεν λειτουργούσαν τα τηλέφωνα; Με αγγελιοφόρο θα πει κάποιος. Πόσους αγγελιοφόρους έστειλε; Αν μπορούσε να στείλει αγγελιοφόρους μέχρι τον Σταθμό Διοικήσεως του 35ου Συντάγματος, τότε γιατί περίμενε να φθάσει μεσημέρι για να αναφέρει στην IV Μεραρχία την επικρατούσα κατάσταση, αφού μπορούσε να υποβάλλει αναφορές μέσω του τηλεφωνικού κέντρου του 35ου Συντάγματος διά της αποστολής εκεί αγγελιοφόρου;

Φωτογραφία 10: Η ανατολική πλευρά του Καλετζίκ από το Ποϊραλικαγιά, επί της οποίας πρέπει να είχε ταχθεί το ΙΙ/11 Τάγμα Πεζικού. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

 

10ο Σχόλιο: Το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος και η «Διλοχία» κατά τον Πλαστήρα του ΙΙ/11 Τάγματος – περιπλοκές

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει ότι «κατόπιν αιτήσεως μας αποστέλλεται παρά της Μεραρχίας μία διλοχία του 11ου Συν/τος υπό τον λοχαγόν Κόκκινον επί του Κέντρου αντιστάσεως Καμελάρ. Το ηθικόν των ανδρών της διλοχίας ήτο πολύ καλόν και επ΄ αυτών στηρίζομεν την αντί πάσης θυσίας τήρησιν του Κέντρου τούτου.». Και αυτή η αναφορά είναι εξαιρετικά προβληματική για τους εξής λόγους:

Πρώτο: Με κατεστραμμένες τις τηλεφωνικές γραμμές —όπως αναφέρει ο Πλαστήρας στην Έκθεσή του— ήταν αδύνατη η επικοινωνία με τη Μεραρχία και κατόπιν τούτου αδύνατη και η υποβολή της αίτησης.

Δεύτερο: Όπως αναφέρθηκε στο Μέρος ΙΙα του κειμένου με διαταγή της IV Μεραρχίας τη 0615 ώρα διατέθηκε στο 35ο Σύνταγμα Πεζικού το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος Πεζικού (ΙΙ/11 Τάγμα Πεζικού) και όχι Διλοχία.

Τρίτο: Το ΙΙ/11 Τάγμα που βρισκόταν στο χωριό Κισλατζίκ τέθηκε σε κίνηση τη 0630 ώρα για να μεταβεί στον Υποτομέα Καλετζίκ. Ενώ βρισκόταν εν κινήσει του δόθηκε διαταγή από το 35ο Σύνταγμα στις 0700 ώρα (που επαναλήφθηκε την 0820 ώρα) να ανέλθει στο Κ.Α. Καμελάρ, να αναλάβει υπό τη διοίκησή του το Ι/35 Τάγμα και να αντεπιτεθεί για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Σ.Σ. Μπέλμα. Παρ’ όλο που δεν υπάρχουν πληροφορίες για τον ακριβή χρόνο άφιξης του ΙΙ/11 Τάγματος στο Κ.Α. Καμελάρ, εκτιμάται ότι αυτό θα πρέπει να βρισκόταν επί του Καλετζίκ τη 1000 ώρα περίπου.

Τέταρτο: Η μορφή της πρότασης. Ο Πλαστήρας γράφει ότι «κατόπιν αιτήσεως μας αποστέλλεται παρά της Μεραρχίας μία διλοχία …». Δεν γράφει ότι «είχε αφιχθεί» μία Διλοχία, δηλαδή ότι βρήκε μία Διλοχία του ΙΙ/11 Τάγματος επί του Καλετζίκ και ότι συναντήθηκε με τον διοικητή της, άλλα ότι αποστέλλεται, πράγμα που μπορεί να σημαίνει «θα αποσταλεί σε λίγο», «στέλνεται τώρα», «έρχεται», «βρίσκεται καθ’ οδόν», «καταφθάνει». Σε κάθε περίπτωση το «αποστέλλεται» δεν σημαίνει ότι η «Διλοχία» βρίσκεται επί του Κ.Α. Καμελάρ. Βεβαίως υπάρχει η αναφορά στο καλό ηθικό της Διλοχίας, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο Πλαστήρας συναντήθηκε με τον διοικητή της «Διλοχίας» και διαπίστωσε το καλό ηθικό της. Μπορεί να αποτελεί μία αυθαίρετη δική του αναφορά, ή το πιθανότερο ανάγεται στην επιδίωξή του να μηδενίσει τη συνεισφορά του Ι/35 Τάγματος στην άμυνα του Κ.Α. Καμελάρ εξυψώνοντας τη «Διλοχία». Στην περίπτωση που ο Πλαστήρας είχε έρθει σε επαφή με το ΙΙ/11 Τάγμα και τον διοικητή του, που το πλέον βέβαιο στις 1000 ώρα βρισκόταν επί του Κ.Α. Καμελάρ, δεν θα μιλούσε στην Έκθεσή του για «Διλοχία του 11ου Συντάγματος υπό τον Λοχαγόν Κόκκινον» όταν εξακριβωμένα η IV Μεραρχία διέταξε να ανέλθει στο Κ.Α. Καμελάρ το ΙΙ/11 Τάγμα που διοικούνταν από τον Ταγματάρχη Μιχαήλ Κόκκινο.

Πέμπτο: Η αναφορά του Πλαστήρα σε «Διλοχία» και Λοχαγό και όχι σε Τάγμα και Ταγματάρχη παραπέμπει προς την κατεύθυνση ότι ο Πλαστήρας, ακόμη και στην περίπτωση που ανήλθε επί του υψώματος 1710, δεν έφθασε στη θέση που βρισκόταν το ΙΙ/11 Τάγμα και δεν συναντήθηκε με τον διοικητή του Ταγματάρχη Κόκκινο. Στην περίπτωση που είχε συναντηθεί με το ΙΙ/11 Τάγμα και τοn διοικητή του, δεν θα μιλούσε περί Διλοχίας και Λοχαγού, αλλά περί Τάγματος και Ταγματάρχη, και θα προσδιόριζε τη θέση που βρισκόταν και το τι έκανε το ΙΙ/11 Τάγμα. Περί τούτων ουδεμία πληροφορία υπάρχει στην Έκθεση Πλαστήρα.

Έκτο: Σε περίπτωση που ο Πλαστήρας είχε συναντηθεί με την κατ’ αυτόν «Διλοχία» και τοn διοικητή της, το πρώτο που θα τον ρωτούσε να μάθει θα ήταν η αποστολή που του είχε ανατεθεί. Εφόσον είχε συναντηθεί με τον Ταγματάρχη Κόκκινο, θα μάθαινε ότι ο διοικητής του 35ου Συντάγματος του είχε αναθέσει να αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος και να αντεπιτεθεί (Βλέπε Μέρος ΙΙα του κειμένου). Όμως απ’ ό,τι φαίνεται ο Πλαστήρας δεν ήλθε σε άμεση, ούτε καν έμμεση επικοινωνία με τον Ταγματάρχη Κόκκινο και θα πληροφορηθεί κατά τις 2000 ώρα και μάλλον εκ τυχαίου γεγονότος, ότι το Ι/35 Τάγμα στερείται Ταγματάρχη, ενώ ο Ταγματάρχης Κόκκινος από την ώρα που έφθασε στο Καλετζίκ θα έπρεπε να αναλάβει και τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος, που όπως θα φανεί στη συνέχεια δεν την ανέλαβε. Περισσότερα στο επόμενο Μέρος ΙΙγ του κειμένου.

Έβδομο: Η αναφορά του Πλαστήρα ότι στήριζε (τις ελπίδες του για) «την αντί πάσης θυσίας διατήρηση του Κ.Α. Καμελάρ στη Διλοχία» του ΙΙ/11 Τάγματος (και όχι στους Ευζώνους του) δημιουργεί το εύλογο ερώτημα για ποιον λόγο δεν της ανέθεσε και τη διοίκηση όλων των επί του Καλετζίκ δυνάμεων, δεδομένου ότι το Ι/35 Τάγμα στερούταν διοικητή. Στην Έκθεσή του ουδεμία πληροφορία υπάρχει για τη «Διλοχία». Δηλαδή είναι άγνωστο αν η «Διλοχία» ήταν ταγμένη και πού, ή αν τηρήθηκε ως εφεδρεία. Η «Διλοχία» θα παραμείνει εκτός της Έκθεσης του Πλαστήρα μέχρι τη 1830 ώρα.

Τα λάθη και η γενική αοριστία που κυριαρχούν στην αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρας για την κατ’ αυτόν «Διλοχία», γεννούν την υποψία ότι ο Πλαστήρας ουδέποτε ήρθε σε επαφή με τη «Διλοχία» και τον διοικητή της, πράγμα που ισχυροποιεί την άποψη ότι ουδέποτε ανήλθε επί του Καλετζίκ.

 

11ο Σχόλιο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας εγκαθιστά τον Σταθμό Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ και όχι επί του Καλετζίκ

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, μετά την αναφερόμενη παραπάνω άνοδό του στο Καλετζίκ (με πολλά ερωτηματικά για το αν το όντως πραγματοποιήθηκε), δεν ξαναείδε την κορυφή του υψώματος, όπως θα γίνει αντιληπτό στο Μέρος ΙΙγ του κειμένου. Ο Πλαστήρας εγκατέστησε τον Σταθμό Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ και από εκεί δια τηλεφώνου διεύθυνε τη μάχη (καθ’ όν τρόπον τη διεύθυνε). Το ότι ο Σταθμός Διοικήσεως του Αποσπάσματος Πλαστήρα εγκαταστάθηκε στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ, δηλαδή σε απόσταση 1.700 μέτρων από την κορυφή του Καλετζίκ και 240 μέτρα χαμηλότερα, πράγμα που σημαίνει ότι από τη θέση που βρισκόταν δεν διέθετε εποπτεία του πεδίου της μάχης και ειδικά της μάχης που διεξαγόταν επί του Καλετζίκ, το αναφέρει ο ίδιος στην Έκθεσή του: «Περί την 12ην και 30΄ ώραν αφικνείται εις τον Σταθμόν Διοικήσεως του ημετέρου Αποσπάσματος (αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ) το 1ον Τάγμα Τσιρώνη μετά της Πυροβολαρχίας Τούντα». Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας εγκαθιστώντας τον Σταθμό Διοικήσεώς του όχι επί του Καλετζίκ αλλά χαμηλά στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ, ουσιαστικά παραιτείται της διεύθυνσης της μάχης που διεξάγεται στο Καλετζίκ. Παρά ταύτα δεν φρόντισε να υπαγάγει το Ι/35 Τάγμα, το οποίο έχει χάσει όλους σχεδόν τους Λοχαγούς του και το μείζον των αξιωματικών του, υπό τη διοίκηση του Ταγματάρχη Κόκκινου ώστε να αποκαταστήσει κεντρικό έλεγχο επί του Καλετζίκ, το οποίο αποτελεί μία ξεχωριστή εδαφική ενότητα του Υποτομέα που είχε ανατεθεί στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα.

Η εγκατάσταση του Σταθμού Διοικήσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ, προσδιορίζει αμέσως και ρητώς ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας τοποθέτησε την Κύρια Αμυντική του Προσπάθεια στην κάλυψη του δεξιού του και όχι στη διατήρηση του Καλετζίκ. Κάθε σύγκριση με την εγκατάσταση των τακτικών Σταθμών Διοικήσεως του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού στο Μπέη Τεπέ και των 5ης και 11ης Μεραρχιών στα υψώματα Μπέη Τεπέ και Γιαρικαγιά αντίστοιχα, μόνο σε μελαγχολικές σκέψεις μπορεί να μας βάλει (βλέπε φωτογραφίες 5 και 7).

 

12ο Σχόλιο: Η «πανικόβλητη φυγή» του 3/35 Λόχου παίρνει επικές διαστάσεις

Τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα σχετικά με τη φυγή του 3/35 Λόχου με επικεφαλής της φυγής τον διοικητή του Λόχου και (τους) τέσσερις αξιωματικούς του, την επαναφορά του στις θέσεις του από τον Υπασπιστή του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων και την αντικατάστασή του στη συνέχεια από Λόχο του 1ου Τάγματος Ευζώνων, είναι εξαιρετικά προβληματικά. Ακολουθεί η σχετική αναφορά του Πλαστήρα στην έκθεσή του:

«Περί την 12ην ώραν ο Υπασπιστής ημών, αναμένων την άφιξιν του ετέρου Τάγματος του Συν/τος παρά την έναρξιν της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ αντιλαμβάνεται ότι ο Διοικητής του 3ου Λόχου του 35ου Συν/τος, ευρισκομένου δυτικώς του Σ. Στηρίγματος Καλετζίκ μετά 4 αξιωματικών του λόχου, επί κεφαλής απάντων των ανδρών των, κατέρχονται πανικόβλητοι εκ των θέσεών των … με κατεύθυνσιν προς Έρικμαν με την ψευδή δικαιολογίαν … ότι ο λόχος εστερείτο φυσιγγίων ενώ έβλεπε τις εις την θέσιν Διοικήσεως του λόχου σωρείαν κιβωτίων φυσιγγίων.»

Εύλογα θα προκληθεί το ερώτημα για το που βρίσκονται τα προβλήματα στην παραπάνω αναφορά:

  • Πρώτον, στο ότι ένας διοικητής Λόχου και τέσσερις αξιωματικοί, δηλαδή η προβλεπόμενη δύναμη αξιωματικών από τους πίνακες συνθέσεως, «το έβαλε στα πόδια». Αυτός ο αριθμός αξιωματικών ήταν αδύνατο να υπάρχει σε έναν Λόχο πριν την Τουρκική επίθεση και πόσο μάλλον ύστερα από τον «χαλασμό» μίας 7ώρης μάχης.
  • Δεύτερον, στην τοπογραφία του χώρου. Ο 3/35 Λόχος ήταν ταγμένος σύμφωνα με την αναφορά του Λοχαγού Ανδρεάδη αλλά και την Έκθεση Πλαστήρα, στο άκρο δεξιό της παράταξης του Ι/35 Τάγματος επί του Καλετζίκ. Επομένως και η θέση διοικήσεως του Λόχου θα βρισκόταν λίγο πιο πίσω από τη γραμμή μάχης. Η αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ όπου περίμενε ο Υπασπιστής την άφιξη του 1ου Τάγματος Ευζώνων βρίσκεται σε υψόμετρο 1470 μέτρων περίπου και σε απόσταση 2 χλμ. από το ύψωμα 1710. Εν όψει αυτών, είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον το πώς υπ’ αυτές τις συνθήκες μπορούσε ο Υπασπιστής του 5/42 Σ.Ε. να δει τον σωρό με τα κιβώτια των φυσιγγίων στη θέση διοικήσεως του 3/35 Λόχου επί του υψώματος 1710.
  • Τρίτο, στα αναφερόμενα από τον διοικητή του 35ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχη Ι. Παπαπαναγιώτου [όταν αυτός έλαβε γνώση των αναφερομένων από τον Πλαστήρα για τον 3/35 Λόχο του Συντάγματός του] στην εφημερίδα ΣΚΡΙΠ στις 8 Ιουλίου 1924, όπου γράφει τα εξής:

«ο 3ος λόχος του 35ου Συν/τος αφήκε επί του Καμελάρ νεκρούς τον ανθυπολοχαγόν του Βούρον Αλκ. και τον ανθυπασπιστήν του Παπαδάκην Δ. απεκόμισε δε τραυματίαν τον ανθυπασπιστήν του Αγγελόπουλον. Επίσης έσχεν ικανόν αριθμόν νεκρών και τραυματιών οπλιτών επί του υπ’ αρ. 1 Σ.Σ. Κατσίμπαλη όπερ υπεστήριζεν. Αν ο Πλαστήρας αντελήφθη ως λέγει τον διοικητήν του 3 λόχου εφ. Υπολ. Σπανδάγον Νικ. κακώς ενεργούντα ή αδρανούντα, ώφειλε να επέμβη αμέσως κατ’ εκείνην την στιγμήν και να ενεργήση αναλόγως μετά ταύτα ως υπεύθυνος διοικητής των επί του Καμελάρ δυνάμεων. Αλλ’ ο Πλαστήρας εκράτησε και το μικροεπεισόδιον εκείνο, αν αληθεύη, ως όπλον ίνα το χρησιμοποιήση κατόπιν επισήμως εν τη εκθέσει του, δυσφημών το Σύνταγμά μου.»

  • Τέταρτον, στο βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού «Νίκος Βασιλικός, Το Ημερολόγιο της Μικρασιατικής Εκστρατείας» η συγγραφή του οποίου στηρίζεται στο ημερολόγιο του Νίκου Βασιλικού, πατέρα του συγγραφέα Βασίλη Βασιλικού, που κατά τα φαινόμενα ήταν στρατιώτης του 3/35 Λόχου. Το εν λόγω βιβλίο έχει τη μορφή ιστορικού μυθιστορήματος και γράφτηκε πολλές δεκαετίες μετά τα ιστορικά γεγονότα στα οποία αναφέρεται, και ασφαλώς είναι επηρεασμένο από τις προσωπικές απόψεις του συγγραφέα, συνεπώς δεν μπορεί να θεωρηθεί ιστορικό τεκμήριο. Εν τούτοις, παρουσιάζει ενδιαφέρον για το παρόν κείμενο αφ’ ενός επειδή επιβεβαιώνει τα αναφερόμενα από τον διοικητή του 35ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχη Ι. Παπαπαναγιώτου για τις απώλειες του 3ου Λόχου του 35ου Συντάγματος, αφ’ ετέρου επειδή διαψεύδει -εμμέσως πλην σαφώς- τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα τόσο για την εγκατάλειψη των φυλακίων χωρίς η δύναμη αυτών να πιεστεί από τον εχθρό όσο και για την άτακτη φυγή του 3ου Λόχου με επικεφαλής τον διοικητή του Λόχου και τους αξιωματικούς του:

«Ο διοικητής του Λόχου υπολοχαγός Σπανδάγος, περίφροντις και νευρικός βηματίζει ανήσυχος στην κατασκήνωσή μας που είναι 250 μέτρα πίσω από τα χαρακώματα της πρώτης γραμμής … Ότε απότομον συγκλονιστικόν barrage βαρέος πυροβολικού ανατρέπει τα πάντα. … Αντιλαλούν φρικιαστικώς αι χαράδραι του Καλετζίκ … Βομβαρδίζονται καταιγιστικώς τα χαρακώματα, αι εφεδρείαι, αι θέσεις του πυροβολικού μας. Τα χαρακώματα ανασκάπτονται, τα συρματοπλέγματα υφίστανται τεράστια ρήγματα … Μετά δεκάλεπτον αγώνα κλονίζεται το 5ον Φυλάκιον του Λόχου μας, αναγκασθέν να αποσυρθεί κατόπιν της υποχωρήσεως ολοκλήρου του τάγματός μας. Ο διοικητής του Φυλακίου ανθυπασπιστής Παπαδάκης καθώς και οι περισσότεροι άνδρες πίπτουν μαχόμενοι. … Ο Λόχος και γενικώς η παράταξίς μας πιέζεται δεινώς και εις την δευτέραν γραμμήν αμύνης. … Η κατάστασις περιέρχεται εις κρίσιμον σημείον, ότε καταφθάνει … ο ηρωικός Πλαστήρας. … Καθ’ οδόν περισυλλέγει τους φυγάδας τους Συντάγματός μας … Τα υπολείμματα του Λόχου μας συγκεντρούμενα τίθενται υπό τας διαταγάς του Πλαστήρα και παραμένουν εν εφεδρεία όπισθεν εδαφικής πτυχώσεως εις απόστασιν 500 περίπου μέτρων από της γραμμής των μαχομένων. … Υφιστάμεθα τρομακτικάς απωλείας διαρκώς κατατριβόμενοι. Εκ των φίλων μου φονεύονται ο ανθυπασπιστής Αγγελόπουλος, Κυριαζής, Μαυρουδής, Κρυσταλλίδης, Παριανός, Δαγλαρίας, Γαρουφαλίδης και άλλοι. Ο Λόχος μου καθ’ όλην την ημέραν είχε εκτός μάχης περί τους 85. …».

Το βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού μολονότι εκτοξεύει τον Πλαστήρα στον Όλυμπο, διαψεύδει στις σελίδες 179 και 180 τα αναφερόμενα στην Έκθεση του περί της φυγής σύσσωμου του 3ου Λόχου με επικεφαλής τον διοικητή του και τους αξιωματικούς του. Πολύ απλά, από τον 3ο Λόχο κάποιοι «έφυγαν». (Δυστυχώς, οι φυγάδες δεν έλειψαν από κανέναν στρατό, ούτε από το Σύνταγμα Ευζώνων του Πλαστήρα, άλλωστε). Αναφέρει ακόμη ότι ο 3/35 Λόχος είχε περί τους 85 άνδρες εκτός μάχης. Δηλαδή το μισό της δύναμης του Λόχου. Η άποψή μου είναι ότι ο Πλαστήρας επιδιώκει με τα αναφερόμενα στην Έκθεση του να μειώσει τη συνεισφορά του Ι/35 Τάγματος στη μάχη που δινόταν επί του Καλετζίκ και να μείνει το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων ως «μόνος ηρωικός και ακλόνητος υπερασπιστής του εν λόγω υψώματος», όπως αναφέρουν οι βιογράφοι του Πλαστήρα.

 

13ο Σχόλιο: Η απαξίωση του ηρωικού αγώνα του 1ου Τάγματος του 35ου Συντάγματος Πεζικού – ο ρόλος των βιογράφων και αγιογράφων του Πλαστήρα

Οι απαξιωτικές αναφορές του Πλαστήρα στο Ι/35 Τάγμα —που θα παραμείνει μαχόμενο επί των χαρακωμάτων του Καλετζίκ μέχρι την επομένη— θα συνεχίσουν να εκτοξεύονται σε κάθε ευκαιρία χωρίς να υπάρχει αντίλογος, αφού ένα σημαντικό μέρος των αξιωματικών του Τάγματος έπεσε επί του πεδίου της μάχης, τους δε λοιπούς (τραυματίες ή διασωθέντες) κανένας δεν τους κάλεσε για να «μαρτυρήσουν» για αυτά που είδαν και βίωσαν στο Κ.Α. Καμελάρ στις 13 και 14 Αυγούστου 1922. Η εντύπωση που έχω σχηματίσει είναι ότι κάποιοι επιδίωξαν να διαγραφεί από την ιστορική μνήμη η συνεισφορά του Ι/35 Τάγματος Πεζικού στη μάχη που διεξήχθη στο Κ.Α. Καμελάρ, για τους λόγους που ο καθείς μπορεί να αντιληφθεί. [Σημ.: Έχω προσπαθήσει «φανατικά» να βρω κάποια αναφορά για τον Ταγματάρχη Μ. Κόκκινο, προκειμένου να διαβάσω μία τεκμηριωμένη μαρτυρία από έναν παρόντα στο Καλετζίκ για τη μάχη του Κ.Α. Καμελάρ, αλλά μέχρι σήμερα στάθηκε αδύνατο.]

Σε αυτό το σημείο είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον να δούμε το πώς γράφεται η ιστορία από τους βιογράφους του Πλαστήρα, αλλά και από άγνωστους στο ευρύ κοινό στρατιωτικούς:

Από τον βιογράφο του Πλαστήρα Κώστα Χατζηαντωνίου:

«… Ο Πλαστήρας έφθασε στη δεύτερη γραμμή στις 10 το πρωί ολομόναχος για να διαπιστώσει ότι τα ορύγματα ήταν άδεια, είχε εγκαταληφθεί και αυτή. … Ο Συνταγματάρχης Παπαπαναγιώτου από τον οποίο ο Πλαστήρας θα λάμβανε πληροφορίες για την κατάσταση, είχε εξαφανιστεί ενώ το 35ο Σύνταγμα είχε αποσυντεθεί. … Την κρίσιμη στιγμή, περί τις 12:00 αφίχθη και το Ι/42 Τάγμα (Τσιρώνης) του οποίου η μέχρις εσχάτων άμυνα στο ύψωμα 1310 όπως και η αντίσταση του Λόχου Γεωργουσόπουλου στο ύψωμα Κατσίμπαλη υπήρξαν από τις πιο μεγαλειώδεις στιγμές της τριετούς εκστρατείας.»

[Σημ.: Περί εγκατάλειψης των ορυγμάτων της δευτέρας γραμμής ούτε ο Πλαστήρας δεν το αναφέρει. Αλλά για τους βιογράφους του αυτό δεν έχει καμία σημασία.]

Από στρατιωτικό συγγραφέα της Μεγάλης Στρατιωτικής και Ναυτικής Εγκυκλοπαίδειας:

«Τη χαραυγήν όμως της 13ης Αυγούστου εξαπολύεται σφοδρότατη επίθεσις των Τούρκων υποστηριζομένων υπό ισχυροτάτων πυρών πυροβολικού κατά του κέντρου αντιστάσεως Καμελάρ (Δ. τμήμα IV Μερ.). Και το μεν κέντρον αντιστάσεως Καμελάρ (τάγμα του 35ου Σ. Πεζ.) εγκαταλείπει τας θέσεις του άνευ σχεδόν αντιστάσεως, καμφθέν υπό μόνου του καταιγισμού του εχθρικού πυρ/κού και υποχωρεί ατάκτως προς τα οπίσω, χωρίς δε να σταματήση ούτε επί της δευτέρας τοποθεσίας (υψώματα βορείως Μαύρου Βράχου), εν διαλύσει κατέρχεται προς την πεδιάδα Τσακίρκιοϊ. Πυροβόλα, πολυβόλα και λοιπά υλικά περιέρχονται εις χείρας εχθρού εις την περιοχήν ταύτην. Κατόπιν τούτου διατάσσεται την 7ην ώραν το απόσπασμα Πλαστήρα (2 ταγ. Μετά Μ. Ορ. Πυρ.), τεθέν υπό τας διαταγάς IV Μεραρχίας, να ανακαταλάβη το κέντρον αντιστάσεως Καμελάρ. Το απόσπασμα τούτο καταλαμβάνει την δευτέραν γραμμήν αντιστάσεως (υψώματα Β. Μαύρου Βράχου μέχρι βράχων Α. Καγιάν Τιμπί), και αποκρούει τας επιθέσεις του εχθρού καθ’ όλην την ημέραν, προξενούν εις αυτόν μεγάλας απωλείας αλλά και τούτο υφιστάμενον τρομακτικάς απωλείας, (και οι δύο ταγματάρχαι Τσιρώνης και Παλάντζας, οι εξ εκ των διοικητών λόχων πολλοί αξιωματικοί και αρκετοί οπλίται εκτός μάχης). Επί του λοιπού μετώπου της IV Μερ. ουδέν εδαφικόν κέρδος επέτυχεν η εχθρική επίθεσις.» 

Το παραπάνω, παντελώς ανιστόρητο, απόσπασμα προέρχεται από κείμενο στο λήμμα «Αφιόν Καραχισάρ» της Μεγάλης Στρατιωτικής και Ναυτικής Εγκυκλοπαίδειας. Το κείμενο υπογράφεται από τον Ταγματάρχη Πεζικού Γρηγόριο Χονδρό, αξιωματικό πλαστηριακών πεποιθήσεων, που ήταν αναπληρωματικό μέλος του στρατοδικείου που δίκασε τους «Έξι» και μέλος του στρατοδικείου που δίκασε τον πρίγκιπα Ανδρέα. Το κείμενο για τις μάχες του Αφιόν και ειδικότερα τη μάχη της 13ης Αυγούστου 1922 είναι ενδεικτικό της προσπάθειας που έγινε για την εκμηδένιση της συνεισφοράς του Ι/35 Τάγματος στη μάχη του Κ.Α. Καμελάρ και την απαλοιφή της θυσίας των μαχητών του από την ιστορία, και από την άλλη πλευρά για την ανάδειξη σε έπος της δράσης του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων και του διοικητή του Συνταγματάρχη Ν. Πλαστήρα, ο οποίος βρισκόταν πάντοτε εκεί που ο Στρατός θριάμβευε. Η Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαίδεια συντάχθηκε κατά την περίοδο αμέσως μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, όταν στα πολιτικά πράγματα της Χώρας κυριαρχούσε η Βενιζελικών πεποιθήσεων στρατιωτική παράταξη, εξέχων μέλος της οποίας ήταν ο Πλαστήρας, που είχε κηρυχθεί από την Εθνοσυνέλευση (αν και κινηματίας) Άξιος της Πατρίδας. Είναι παγκοίνως γνωστό ότι ο Νικόλαος Πλαστήρας ακόμη και μετά την αποστρατεία του απολάμβανε ασυλίας και τεράστιου κύρους, τέτοιου ώστε και μετά την παρέλευση 10 ετών από την αποστρατεία του να είναι σε θέση να οργανώσει το 1933 και πάλι στρατιωτικό κίνημα.

Από το βιβλίο του Γιάννη Καψή «Χαμένες Πατρίδες»:

[ … Ο Κεμάλ … Κάλεσε τον διοικητή της 57ης Ρεσάτ Μπέη, έναν από τους καλύτερους αξιωματικούς του, και του έδωσε μια μόνο διαταγή: Να καταλάβει το Χασάν Μπελ σε μια ώρα … ο Ρεσάτ … έδωσε το λόγο της στρατιωτικής του τιμής στον Κεμάλ, ότι σε μια ώρα θα πατούσε το Χασάν Μπελ. — Το 5/42 Ευζώνων. Οι άντρες της 57ης όρμησαν αλαλάζοντας. Αλλά τους περίμενε οδυνηρή έκπληξη. Εκεί ψηλά στη κορυφή του Χασάν Μπελ ήταν γαντζωμένη μια φούχτα Τσολιάδων. Δεν ήταν ημίθεοι οι πολεμιστές εκείνοι, ο αρχηγός τους δεν είχε τελειώσει τη Βερολίνιο Ακαδημία Πολέμου. Είχε, όμως, αριστεύσει στο μεγάλο σχολείο της μάχης. Οι Τσολιάδες εκείνοι ήταν οι άνδρες του 5/42. Διοικητής τους ήταν ο Πλαστήρας. Αν το γνώριζε αυτό ο Ρεσάτ, ασφαλώς δεν θα έδινε το λόγο του στον Κεμάλ. Οι Τσολιάδες του Πλαστήρα πηδούν από τα οχυρώματά τους, σαν δαίμονες, οι ξιφολόγχες τους ξεσχίζουν αλύπητα τις σάρκες των Τούρκων. Για λίγα λεπτά, οι απότομες πλαγιές του Χασάν Μπελ παρακολουθούν μια τιτανομαχία. Αλλ’ οι Τούρκοι δεν κρατούν για πολύ, φεύγουν πανικόβλητοι. … Η 57η Μεραρχία ανασυντάσσεται, μεταφέρει τις εφεδρείες της κι ορμά με λύσσα, ζητώντας εκδίκηση. Τι μεγάλη τύχη για τους λεβέντες του 5/42! Στις δραματικές εκείνες στιγμές, την ώρα που τα τμήματά μας υποχωρούν πανικόβλητα, τους δίνεται η ευκαιρία να διακριθούν — να ξεχωρίσουν. Αλλ’ ας αφήσουμε τον ίδιο τον Κεμάλ ν’ αφηγηθεί τη μάχη εκείνη στον λόγο του μπροστά στην Εθνοσυνέλευση, επέτειο της νίκης, όπως τον μετέδωσε ο τότε ανταποκριτής του «Ελεύθερου Βήματος» στο Παρίσι διακεκριμένος δημοσιογράφος κ. Γ. Φτέρης, σε μετάφραση από την εφημερίδα Χρόνος. — «Από το Τουρκικόν Στρατηγείον παρηκολούθουν την αδιάκοπον υποχώρησιν τον ελληνικού Στρατού. Τίποτε, πλέον δεν μπορούσε να τον συγκράτηση. Το ηθικόν τον είχεν εκμηδενισθή, όταν έξαφνα Τούρκος αξιωματικός τού ιππικού έφερε στο Στρατηγείον τήν απροσδόκητον πληροφορίαν, ότι έσημειώθη εις ένα σημείον άκαμπτος ελληνική αντίστασις. Τό σημείο εκείνο ελέγετο ‘Ερικνεν – κορυφή 1.310 τού Χασάν Μπελ – και είχε μεγάλην στρατηγικήν σπουδαιότητα. …. Ό Ρεσάτ μπέης, … μου είχε δώσει τόν λόγον του ότι θα το καταλάβη αντί πάσης θυσίας. ‘Εν τούτοις, η ελληνική αντίστασις συνεχίζεται, … Ο Κεμάλ διατάζει τον διοικητή της 57ης να επιτεθεί ξανά κι ο Ρεσάτ, μπαίνοντας επικεφαλής των ανδρών του, εξαπολύει νέες, πιο λυσσασμένες επιθέσεις κατά του ‘Ερικνεν. Αλλ’ οι Τσολιάδες μας αμύνονται σαν ημίθεοι του Ομήρου. Μία ιστορία χιλιάδων χρόνων ζωντανεύει μέσα στη ψυχή τους και την χαλυβδώνει. Κι’ ό Ρεσάτ -καταλήγει ο Κεμάλ- ταπεινωμένος, πού μέσα στην γενικήν αποσύνθεσιν τού εχθρού δέν μπόρεσε νά κάμψη τήν αντίστασιν μιας χούφτας γενναίων, τινάζει τα μυαλά του στον αέρα. — Η μοίρα της Ελλάδας, τόσο σκληρή κι ανελέητη για τη Φυλή μας, τις ημέρες εκείνες, είχε και στιγμές οίκτου. Μια απ’ αυτές ήταν κι η μάχη του ‘Ερικνεν. Και το 5/42 μια φωτεινή αχτίδα στο σκοτάδι της συμφοράς. Από την ημέρα εκείνη το Σύνταγμα Πλαστήρα αναλαμβάνει χρέη «ποιμενικού κυνός». Ακολουθεί, συντεταγμένο και πειθαρχημένο, την πανικόβλητη Στρατιά. Κι αποκρούει τις επιθέσεις των λυσσασμένων τσακαλιών. …. Η 4η Μεραρχία υποχωρεί, ίσως μάλιστα, να τρεπόταν σε φυγή, αν δεν ενισχυόταν από το 5/42, που σκαρφαλώνει στο Έρικνεν και δίνει ένα σκληρό μάθημα στους Τούρκους.] 

Ένα μόνο σχόλιο για το παραπάνω άθλιο ψευδογράφημα: Το Χασάν Μπελ ήταν ένα χαμηλό ύψωμα και όχι κάποια απάτητη υψοκορφή, ανήκε στον Τομέα της Ι Μεραρχίας, βρισκόταν 20 περίπου χιλιόμετρα δυτικά του Καλετζίκ και η τιμή της διατήρησης του στα Ελληνικά χέρια μέχρι την αποχώρηση του Α΄ Σώματος Στρατού από την εξέχουσα του Αφιόν ανήκει στο 5ο Δυτικοθεσσαλιώτικο Σύνταγμα Πεζικού. Ηγέτης της μάχης ήταν ο Ταγματάρχης ΠΖ Χαράλαμπος Κατσιμήτρος και, μετά τον τραυματισμό του και τη διακομιδή του, ο Λοχαγός Γαλής, που ανέλαβε τη διοίκηση των ΙΙ/5 και ΙΙΙ/5 Ταγμάτων. Για το πώς «παντρεύτηκε» το Χασάν Μπελ με το Καλετζίκ (ή Ερκμέν 1310 κατά τους Τούρκους – Έρικνεν κατά τον Γ.Κ.) και για το πώς «διακτινίστηκε» ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στο φανταστικό ύψωμα «’Ερικνεν – κορυφή 1310 του Χασάν Μπελ» θα έπρεπε να ερωτηθούν ο ιστοριογράφος του παραπάνω ψευδογραφήματος και ο δημοσιογράφος του Ελευθέρου Βήματος Γ. Φτέρης, και οι δύο μακαρίτες από πολλά χρόνια.

Δυστυχώς πάνω σε τέτοιας μορφής αναληθή μέχρι αθλιότητας δημοσιεύματα οικοδομήθηκε ο μύθος του Πλαστήρα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα που (ηθελημένα;) αγνοούσε την αλήθεια των πραγμάτων είναι ότι η πρώτη παρουσίαση της Έκθεσης Πλαστήρα στο ευρύ κοινό, και για την ακρίβεια η δημοσίευσή της στην εφημερίδα «Ελεύθερος Λόγος» στις 26 Ιουνίου 1924, συνοδεύτηκε με φωτογραφία του Πλαστήρα έφιππου και με λεζάντα «Ο Μαύρος Καβαλάρης εις το Ακτσάλ Νταγ κατά την μάχην της 3 Ιουλίου 1921». Αυτά συμβαίνουν όταν χάνεται το μέτρο.

 

Παρένθεση στον σχολιασμό της Έκθεσης Πλαστήρα:

Στο σημείο αυτό κρίνεται σκόπιμο να διακόψουμε τον σχολιασμό της Έκθεσης Πλαστήρα και να αναφερθούμε στην κατάθεση του διοικητή του 1ου Τάγματος Ευζώνων Ταγματάρχη Ανδρέα Τσιρώνη στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Κωνσταντίνου Μοσχόπουλου.

 

14ο Σχόλιο: Η κατάθεση του διοικητή του 1ου Τάγματος του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, Ταγματάρχη Αν Τσιρώνη στην Ανακριτική Επιτροπή Ελέγχου Δοσιλόγων Μικράς Ασίας

Η απάντηση του Ταγματάρχη Τσιρώνη στην πρώτη ερώτηση του προέδρου της Ανακριτικής Επιτροπής Στρατηγού Μοσχόπουλου αναφορικά με το πότε ενίσχυσε το 35ο Σύνταγμα και ποιες διαταγές έλαβε από τον διοικητή του, παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον, και θέτει νέα δεδομένα. Η απάντηση του Ταγματάρχη Τσιρώνη ήταν η εξής:

«Ενίσχυσα το 35ον Συν/μα εις το δεξιόν της παρατάξεώς του περί την 12ην ώραν της 13ης Αυγούστου. Η μεν πρώτη διαταγή μοι εδόθη προφορικώς καθ’ οδόν ότε επανερχόμην εξ Αφιόν Καραχισάρ και ήτις ήτο η εξής. Διαταγαί εδόθησαν εις τον Επιτελή σας, πηγαίνετε να παραλάβετε το Τάγμα και θα μεταβήτε στο δεξιό της παρατάξεως, ένθα εστάλη και ο Ταγματάρχης Παλάντζας με το Τάγμα του. Την 10ην ώραν, αν ενθυμούμαι καλώς, να εκκινήσετε. Εκεί θα σας δώσω διαταγάς λεπτομερείς. Τον Συν/χην Πλαστήραν συνήντησα καθ’ οδόν μεταβαίνοντα εις Αφιόν Καραχισάρ καθ’ ήν στιγμήν επανερχόμην εκείθεν εγώ την ώραν ακριβώς δεν ενθυμούμαι καθ’ ην τον συνήντησα. Όντως μεταβάς εις το Τάγμα μου εύρον τούτο έτοιμον προς εκκίνησιν. Την διαταχθείσαν ώρα εξεκίνησα και περί την 12ην έφθασα επί της γραμμής του μαχομένου Λόχου του 35ου Συν/τος. Κατά την εκεί μετάβασίν μου συνήντησα τον τότε Συνταγματάρχην κ. Πλαστήραν, όστις είχε επανέλθη από ώρας εξ Αφιόν Καραχισάρ, όστις μοι είπε· οι άνδρες του 35ου Συν/τος φεύγουσι οι άτιμοι, πήγαινε εις την θέσιν και υπέδειξε την θέσιν, να προβής εις την αντικατάστασιν του λόχου του 35ου Συν/τος …».

Σύμφωνα με τα ανωτέρω κατατεθέντα στην Ανακριτική Επιτροπή από τον Ταγματάρχη Τσιρώνη προκύπτουν τα εξής ζητήματα:

Πρώτο: Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτει ότι το πρωί της 13ης Αυγούστου που άρχισε η Τουρκική επίθεση, αυτός βρισκόταν για κάποιο άγνωστο λόγο στο Αφιόν Καραχισάρ και κάποια ώρα (που δεν την θυμάται) ξεκίνησε για να επιστρέψει στο χ. Έρικμαν. Στον δρόμο διασταυρώθηκε με τον Πλαστήρα, αλλά δεν θυμάται την ακριβή ώρα που διασταυρώθηκαν. Πόσο πιθανόν είναι να μη θυμόταν την ώρα; Ήταν τόσο έντονα τα γεγονότα εκείνης της ημέρας που ποτέ δεν διαγράφονται από τη μνήμη όσων τα έζησαν. Και μπορεί ο Τσιρώνης να μη θυμόταν την ακριβή ώρα αλλά σίγουρα θα θυμόταν την ώρα κατά προσέγγιση. Κανένα όμως μέλος της επιτροπής, ούτε και ο ερωτών πρόεδρός της δεν του ζήτησε διευκρινίσεις για την κατά προσέγγιση ώρα που διασταυρώθηκε με τον Πλαστήρα και τους λόγους που βρισκόταν στο Αφιόν ενώ είχε κηρυχθεί γενική επιφυλακή από την προηγουμένη.

Δεύτερο: Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτει ότι όταν διασταυρώθηκε καθ’ οδόν με τον διοικητή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα, αυτός τον διέταξε να πάει να παραλάβει το Τάγμα του και «τη 10η ώρα (να μεταβή) στο δεξιό της παρατάξεως, ένθα εστάλη και ο Ταγματάρχης Παλάντζας με το Τάγμα του». Στην πρόταση αυτή βρίσκεται και η μεγάλη σημασία της κατάθεσης Τσιρώνη που ανατρέπει τις βεβαιότητες της Έκθεσης Πλαστήρα. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης, εμμέσως πλην σαφώς, καταθέτει ότι διασταυρώθηκε με τον διοικητή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα επί της οδού Έρικμαν – Αφιόν μετά την 8η και 10΄ ώρα που το 2ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Παλάντζα αναχώρησε από το χωριό Έρικμαν για να μεταβεί στο δεξιό της παράταξης της IV Μεραρχίας. Επομένως, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας την 8η και 10΄ ώρα, ή σε κάποιο χρόνο μετά την 8η και 10΄ ώρα, ξεκίνησε από το χωριό Έρικμαν για να μεταβεί στο Αφιόν Καραχισάρ. Η διαπίστωση αυτή ισχυροποιεί την εκφρασθείσα άποψη ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας τουλάχιστον στο χρόνο που αναφέρει και ούτε ανέβηκε στο Καλετζίκ όπως αναφέρει στην Έκθεσή του.

Τρίτο: Ποιος ήταν ο τόσο σοβαρός λόγος που ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετέβη μετά τη 8η και 10΄ ώρα (αλλά σε άγνωστο χρόνο) στο Αφιόν Καραχισάρ ενώ ήδη το 2ο Τάγμα Ευζώνων του Αποσπάσματός του βρισκόταν στη πεδίο της σύγκρουσης και το 1ο Τάγμα ήταν και αυτό έτοιμο για μεταβεί; Για ποιο λόγο δεν αναφέρει στην Έκθεσή του τη μετάβασή του στο Αφιόν Καραχισάρ και τον λόγο που επέβαλε αυτή τη μετάβαση;

Τέταρτο: Ο Πλαστήρας, όταν διασταυρώνεται με τον Τσιρώνη, τον διατάσσει να μεταβεί στο δεξιό της παράταξης (δεξιό IV Μεραρχίας) εκεί όπου «εστάλη» και το Τάγμα του Παλάντζα. Δεν του λέει «να μεταβείς εκεί που εγκατέστησα το Τάγμα Παλάντζα», ή «εκεί που έταξα το Τάγμα Παλάντζα», ή «εκεί που τάχθηκε το Τάγμα Παλάντζα», αλλά εκεί που «εστάλη», πράγμα που παραπέμπει στο ότι ο Πλαστήρας πιθανόν δεν προπορεύτηκε του Τάγματος Παλάντζα προς αναγνώριση της τακτικής κατάστασης, αλλά διέταξε το Τάγμα Παλάντζα να αναχωρήσει από το Έρικμαν, να ανέλθει στην τοποθεσία και να ταχθεί στο δεξιό της παρατάξεως της IV Μεραρχίας. Δηλαδή περί την περιοχή του υψώματος 1535. Εμπειροπόλεμος Ταγματάρχης ήταν ο Παλάντζας και ασφαλώς γνώριζε να επιλέξει μία θέση για να τάξει το Τάγμα του. Αν ισχύει αυτό, τότε ο Πλαστήρας θα αναχώρησε από το Έρικμαν για να μεταβεί στο Αφιόν περί την 8η και 10΄ ώρα και θα διασταυρώθηκε με τον Τσιρώνη λίγο αργότερα. Αυτό ακούγεται αρκετά λογικό, διότι σε εναντία περίπτωση, δηλαδή ότι η διασταύρωση καθ’ οδόν Πλαστήρα και Τσιρώνη συνέβη αρκετά αργότερα θα οδηγούσε στην παραδοχή ότι η παραμονή του Ταγματάρχη Τσιρώνη στο Αφιόν συνεχίστηκε και πέραν του τρίωρου από την ώρα έναρξης του Τουρκικού βομβαρδισμού, πράγμα που θα ήταν εξαιρετικά «παρατραβηγμένο». Ήταν ήδη περίεργο και εξαιρετικά προβληματικό.

Πέμπτο: Στην περίπτωση τώρα που το «εστάλη» ήταν μία φραστική «ακροβασία» και ο Πλαστήρας όντως προηγήθηκε του Τάγματος Παλάντζα όπως αναφέρει στην Έκθεσή του, τότε θα έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας περί την 0830-0900 ώρα (η όδευση δια της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ ήταν ημιονική, ανηφορική και δύσκολη). Ο Πλαστήρας θα αναγνώρισε τον χώρο και την τακτική κατάσταση, θα αποφάσισε σχετικά με την εγκατάσταση του Τάγματος Παλάντζα διατάσσοντας τον υπασπιστή του να μεριμνήσει για την τάξη του Τάγματος όταν θα έφθανε, θα αναχώρησε από την τοποθεσία περί την 0900-0930 ώρα, θα έφθασε στο Έρικμαν περί την 0930-1000 ώρα, θα διασταυρώθηκε με τον Τσιρώνη καθ’ οδόν προς το Αφιόν περί την 0945-1000 ώρα και θα έφθασε στο Αφιόν περί την 1000-1015 ώρα. [Σημ.: Οι χρόνοι είναι κατ’ εκτίμηση και ενδέχεται να απέχουν από την πραγματικότητα]. Η περίπτωση αυτή ακούγεται πολύ ακραία και τούτο επειδή θα πρέπει να δεχθούμε ότι ο Ταγματάρχης Τσιρώνης συνέχισε να παραμένει στο Αφιόν πέραν των τεσσάρων ωρών από την έναρξη του Τουρκικού κανονιοβολισμού κατά του Καλετζίκ. Αλλά και η μετάβαση του Πλαστήρα στο Αφιόν περί τη 10η ώρα και ενώ θα είχε αρχίσει η μάχη, θα προκαλούσε ερωτηματικά και δεν θα διέφευγε της προσοχής πολλών αξιωματικών.

Έκτο: Σε κάθε περίπτωση, και σύμφωνα με την κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απουσίαζε από τη θέση του (είχε απομακρυνθεί από τη θέση στην οποία τάχθηκε) χωρίς προφανή λόγο. Ήτοι τις πρώτες ώρες που ανέλαβε την ευθύνη της άμυνας του Κ.Α. Καμελάρ αυτός δεν βρισκόταν στη θέση εφ’ ω ετάχθη.

Έβδομο: Παραμένει άγνωστη η ώρα που ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας επέστρεψε από το Αφιόν. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτει ότι όταν τη 12η ώρα έφθασε (στο άκρο δεξιό της IV Μεραρχίας) συνάντησε τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα ο οποίος εν τω μεταξύ είχε επιστρέψει από το Αφιόν. Επομένως ο Ταγματάρχης Τσιρώνης επαναβεβαιώνει τη μετάβαση του Πλαστήρα στο Αφιόν.

Κατόπιν των παραπάνω τα κατατεθέντα στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου από τον Ταγματάρχη Τσιρώνη θέτουν υπό ισχυρή αμφισβήτηση πολλά από τα αναφερόμενα στην Έκθεσή Πλαστήρα, τα οποία ήταν αφ’ εαυτών προβληματικά. Δηλαδή, ότι προπορεύτηκε του Τάγματος Παλάντζα, ότι παρατήρησε τη διαρροή ενός Τουρκικού Τάγματος στη χαράδρα Ακ Ντερέ, ότι τα τηλέφωνα ήταν εκτός λειτουργίας, ότι ανήλθε επί του Καλετζίκ προς αναγνώριση της εκεί τακτικής κατάστασης και άλλα τινά. Από την άλλη πλευρά, ισχυροποιούν ή επιβεβαιώνουν τη γνώμη που προβάλαμε αναφορικά με το ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν ανέβηκε στο Καλετζίκ, και ερμηνεύουν την απουσία από την Έκθεση Πλαστήρα αναφορών σε σημαντικά ζητήματα και γεγονότα, όπως:

  • Τη μη αναφορά στην Έκθεσή της επίθεσης των τεσσάρων Τουρκικών Ταγμάτων κατά της νοτιοδυτικής πλευράς του Καλετζίκ, η οποία επίθεση υποστηριζόταν από το Τουρκικό Πυροβολικό, αλλά δεχόταν και τα σφοδρά των αμυνομένων που είχαν υποχρεώσει τη Τουρκική δύναμη να προωθείται βραδέως και με δυσκολία. Δηλαδή το ότι «δεν υπέπεσε» στην αντίληψη του Πλαστήρα η διεξαγωγή σε απόσταση 1.500 μέτρων προ του μετώπου του δεξιού της IV Μεραρχίας μίας πολύ σοβαρής μάχης, ενώ «υπέπεσε» στην αντίληψή του η «σιωπηρή» διαρροή 500 ανδρών του εχθρού από το αντέρεισμα Καραθανάση προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ.
  • Το ότι δεν αντιλήφθηκε τη διεξαγωγή της παραπάνω αναφερόμενης μάχης ακόμη και όταν μετά τη 10η ώρα άρχισε να ανεβαίνει στο Καλετζίκ, αλλά και όταν έφθασε επί του Καλετζίκ και διέθετε πλέον πανοραμική θέα του πεδίου της μάχης προς όλες τις κατευθύνσεις.
  • Το ότι ενώ, όπως δηλώνει, ανέβηκε στο Καλετζίκ, ουδεμία πληροφορία ή εκτίμηση για τις Τουρκικές δυνάμεις που βρίσκονταν προ του Καλετζίκ αναφέρει στην Έκθεσή του, μολονότι διέθετε πανοραμική παρατήρηση του προ του Καλετζίκ πεδίου της μάχης.
  • Τη μη αναφορά στην Έκθεσή του ουδεμίας πληροφορίας για το αν ήρθε σε επαφή με τον Λοχαγό Ανδρεάδη που είχε αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος, ή με τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο που διοικούσε την Πυροβολαρχία που ήταν ταγμένη στο δεξιό του Καλετζίκ, και λογικά βρισκόταν στον δρόμο του κατά την ανάβασή του στο εν λόγω ύψωμα. Τα ονόματα του διοικητή του Ι/35 Λοχαγού Ανδρεάδη και της Πυροβολαρχίας του Κ.Α. Καμελάρ Υπολοχαγού Ραυτόπουλου απουσιάζουν από την Έκθεση Πλαστήρα.
  • Την αναφορά του σε «Διλοχία» του ΙΙ/11 Τάγματος υπό τον Λοχαγό Κόκκινο, όταν εξακριβωμένα επί του Καλετζίκ ανήλθε το ΙΙ/11 Τάγμα που διοικούταν από τον Ταγματάρχη Μ. Κόκκινο. Πολύ αργότερα ενώ θα συνεχίσει να αναφέρεται σε διλοχία, θα προαγάγει το Λοχαγό Κόκκινο σε Ταγματάρχη.
  • Τη μη ανεύρεσή του από τον υπασπιστή του 35ου Συντάγματος, μολονότι αυτός τον αναζητούσε επί πολλές ώρες πριν τον συναντήσει περί το Καγιαντιμπί.

Πόσο αληθή μπορεί να είναι αυτά που καταθέτει ο Ταγματάρχης Τσιρώνης που ανατρέπουν βεβαιότητες και δημιουργούν νέα δεδομένα; Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης κατά κάποιο τρόπο «δίνει στεγνά τον Πλαστήρα». Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας σύμφωνα με την κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη απουσίαζε από τη θέση του για άγνωστο λόγο και επί άγνωστο χρόνο και καλύπτει την απουσία του με αόριστες αναφορές στην Έκθεσή του. Μπορεί ο Ταγματάρχης Τσιρώνης να θέλει να βλάψει τον πρώην διοικητή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα; Δεν νομίζω να το πιστεύει κανείς αυτό, εκτός και αν διαθέτει τεκμηριωμένα στοιχεία για να το κάνει. Η άποψή μου είναι ότι ο Ταγματάρχης Τσιρώνης τρία χρόνια μετά την Καταστροφή και ενώπιον μίας νέας Ανακριτικής Επιτροπής που ερευνούσε εκ νέου τα γεγονότα με σκοπό την παραπομπή των υπεύθυνων της ήττας στην τακτική δικαιοσύνη με τον χαρακτηρισμό τους ως δοσίλογων, κατέθεσε αυτά που πραγματικά γνώριζε.

Η άποψή μου, που δεν είναι αποτέλεσμα της κατάθεσης Τσιρώνη, είναι ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απουσίαζε από την περιοχή της μάχης για κάποιο χρονικό διάστημα που δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια. Η άγνοια του για κρίσιμα στοιχεία της μάχης, η παντελής απουσία πληροφοριών για τον εχθρό και τις ενέργειές του καθώς και η κυριαρχούσα στην Έκθεσή του αοριστία δείχνουν προς την κατεύθυνση της απουσίας του από τον χώρο. Την άποψη αυτή επιβεβαιώνει εμμέσως πλην σαφώς και ο Ταγματάρχης Τσιρώνης ο οποίος στην κατάθεσή του μας «λέει» ότι μετά την εκκίνηση του 2ου Τάγματος Ευζώνων για να μεταβεί από το χωριό Έρικμαν στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετέβη στο Αφιόν Καραχισάρ και όχι στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας.

Φωτογραφία 11: Ο Μαύρος Βράχος από το Ποϊραλικαγιά. Η γραμμή με τις μεγάλες πέτρες ορίζει τη γραμμή των χαρακωμάτων. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

 

15ο Σχόλιο: Το 1ο Τάγμα Ευζώνων που φθάνει τη 1230 ώρα στην τοποθεσία δεν χρησιμοποιείται για την εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ

Στις 1230 (σύμφωνα με την Έκθεση Πλαστήρα), ή τη 1200 ώρα (σύμφωνα με την κατάθεση Τσιρώνη), φθάνουν παρά τον Σταθμό Διοικήσεως του Αποσπάσματος Πλαστήρα στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ το 1ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Τσιρώνη και η δεύτερη Πυροβολαρχία της ΧΙΙΙα ΜΟΠ υπό τον Λοχαγό Τούντα. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε πλέον στη διάθεσή του ένα δικό του ανέπαφο, ακμαίο και με υψηλό ηθικό Τάγμα το οποίο μπορούσε να το ανεβάσει στο Καλετζίκ μαζί την Πυροβολαρχία Τούντα προκειμένου να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη του Ποϊραλικαγιά. Στην αντεπίθεση θα συμμετείχε ασφαλώς και το ΙΙ/11 Τάγμα που είχε εμπλακεί  στη μάχη πριν δύο ώρες (μάλλον στο αριστερό – ανατολικό του Καλετζίκ) και ήταν σχετικά ανέπαφο (και διέθετε υψηλό ηθικό, σύμφωνα με τον Πλαστήρα), καθώς και οι δυνάμεις του Ι/35 Τάγματος που μάχονταν στο αριστερό (ανατολικό) του Καλετζίκ. Όμως ο Πλαστήρας δεν αποφασίζει να εκτελέσει αυτή την αντεπίθεση, που η εκτέλεση της και δυνατή ήταν και ικανή να ανατρέψει τις επί του Ποϊραλικαγιά Τουρκικές δυνάμεις και η ενδεχόμενη επιτυχία της θα είχε αποφασιστική σημασία στην έκβαση της όλης μάχης. Όχι μόνο δεν την αποφασίζει, αλλά ούτε και ως σκέψη δεν την σημειώνει στην Έκθεσή του. Όλως αντιθέτως, συνεχίζει να «οραματίζεται» μία αντεπίθεση δια του διακένου της οποίας τον σκοπό αποφεύγει επιμελώς να προσδιορίσει και η οποία θα εύρισκε μπροστά της όλο τον όγκο του IV  Τουρκικού Σώματος Στρατού.

Ο οποιοσδήποτε μπορεί να αντιληφθεί ότι ο Πλαστήρας, από τη στιγμή που δεν χρησιμοποιεί το ανέπαφο 1ο Τάγμα Ευζώνων για να εκτελέσει την διαταχθείσα από την IV  Μεραρχία αντεπίθεση, ουσιαστικά έχει παραιτηθεί από την εκτέλεση της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ και δεν προτίθεται να την εκτελέσει.

Θα πρέπει σε αυτό το σημείο να επισημάνουμε ότι οι ευθύνες του διοικητή IV Μεραρχίας που παραμένει στο στρατηγείο του άβουλος, περιμένοντας το πότε θα ευδοκήσει ο Πλαστήρας να τον ενημερώσει, είναι τεράστιες. Δυστυχώς όμως αυτό ήταν το «δόγμα» διεύθυνσης της μάχης στον Ελληνικό Στρατό. Σε αντίθεση με την εντελώς παθητική αντιμετώπιση της μάχης που διεξάγεται στο Καμελάρ από τον διοικητή της IV Μεραρχίας, στη Φωτογραφία 7 μπορεί κάποιος να παρατηρήσει το πού βρισκόταν ο διοικητής της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας.

 

16ο Σχόλιο: Το 1ο Τάγμα Ευζώνων ενισχύει δια τμημάτων του το Καλετζίκ

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας (που είχε λάβει γνώση της κατάστασης του 3/35 Λόχου) διέταξε τον Ταγματάρχη Τσιρώνη να αντικαταστήσει τον επί του Καλετζίκ 3/35 Λόχο με ένα δικό του Λόχο. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης στην κατάθεση του αναφέρει ότι αντικατέστησε τον 3/35 Λόχο με ένα Ουλαμό (δύο Διμοιρίες) και πολυβόλα του Τάγματός του, τον δε 3/35 Λόχο τον συγκέντρωσε πίσω από το ύψωμα 1710 σε εφεδρεία και τον ανεφοδίασε με πυρομαχικά. Ο Ουλαμός Ευζώνων του Τάγματος Τσιρώνη που τάχθηκε στις θέσεις που κατείχε προηγουμένως ο 3/35 Λόχος, ήταν και το πρώτο τμήμα του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων που ενεπλάκη στη μάχη που διεξαγόταν επί του Καλετζίκ, αλλά επί των «ανενόχλητων» από τον εχθρό θέσεων που κατείχε προηγουμένως ο 3/35 Λόχος στο άκρο δεξιό της παράταξης του Ι/35 Τάγματος.

Ο Τσιρώνης καταθέτει ότι οι θέσεις που κατείχε ο 3/35 Λόχος δεν ήταν οργανωμένες αλλά φυσικά προκαλύμματα, πράγμα που παραπέμπει στην ατελή οργάνωση της τοποθεσίας και στο ότι η κατεχόμενη από τον 3/35 Λόχο γραμμή ήταν «ανενόχλητος», δηλαδή δεν πιεζόταν από τον εχθρό. Λαμβάνοντας όμως υπόψη ότι ο 3/35 Λόχος ήταν ταγμένος στο άκρο δεξιό της οχυρωμένης περιμέτρου του Καλετζίκ και ότι κατά του αριστερού του Καλετζίκ επετίθετο μία δύναμη τεσσάρων Ταγμάτων που υποστηριζόταν από το Τουρκικό  Πυροβολικό, είναι βέβαιο ότι μπορεί ο 3/35 Λόχος να μην είχε έλθει ακόμη σε στενή εμπλοκή με τον εχθρό, αλλά στις ατελείς θέσεις μάχης που κατείχε δεχόταν τα φονικά αποτελέσματα των βλημάτων του Τουρκικού Πυροβολικού που υποστήριζε την αναφερόμενη επίθεση και είχε μεγάλες απώλειες. [Σημ.: Σύμφωνα με την Τουρκική ΔΙΣ το ενισχυμένο 127ο Σύνταγμα έφθασε στα χαρακώματα του Καλετζίκ τη 14η ώρα.]

Στις 1330 ώρα ο Ταγματάρχης Τσιρώνης εγκατέστησε κατά διαταγή του Πλαστήρα ένα ακόμη Λόχο του στο βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα (ύψ. 1685). Το υπόλοιπο του Τάγματος τηρήθηκε από τον Πλαστήρα σε ετοιμότητα για την εκτόξευση δια του διακένου αντεπίθεσης, της οποίας ο σκοπός παραμένει άγνωστος.

Η Πυροβολαρχία Τούντα τάχθηκε στο ύψωμα 1535 και πλαγιόβαλε το Καλετζίκ. Ο διοικητής της Πυροβολαρχίας Λοχαγός Τούντας στην κατάθεσή του στην Ανακριτική Επιτροπή ουδέν αναφέρει περί της δράσης της Πυροβολαρχίας του, εν αντιθέσει με τον διοικητή της Πυροβολαρχίας του Κ.Α. Καμελάρ Υπολοχαγό Ραυτόπουλο που παραθέτει πλήθος αναφορών και λεπτομερειών για τη δράση της Πυροβολαρχίας του, τη συνεισφορά της στην προσβολή της Τουρκικής δύναμης που διέρρεε προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ (έχει γίνει ήδη σχετική αναφορά) ακόμη και τον συνολικό αριθμό των βλημάτων που έβαλε κατά τη 13η Αυγούστου, και που ανερχόταν στα 1400 βλήματα. Η μη αναφορά από τον Πυροβολάρχη Τούντα πληροφοριών για τη δράση της Πυροβολαρχίας του, και ειδικά για τους στόχους που αυτή προσέβαλε, αφήνει την υπόνοια ότι για άγνωστους λόγους η συνεισφορά της αναφερόμενης Πυροβολαρχίας στη μάχη για την απόκρουση των επιθέσεων της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας και του νοτιοδυτικού τμήματος του Καλετζίκ μπορεί να ήταν περιορισμένη ή και ασήμαντη, παρ’ όλο που από το ύψωμα 1535 επί του οποίου είχε ταχθεί μπορούσε να πλαγιοβάλει δραστικά όλη τη δυτική και νοτιοδυτική πλευρά του Καλετζίκ.

 

17ο Σχόλιο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας τηρεί σε ετοιμότητα το 1ο Τάγμα Ευζώνων για να αντεπιτεθεί δια του διακένου μεταξύ των I και IV Μεραρχιών

Η πρόθεση του Πλαστήρα, όπως αυτή αναφέρεται στις σελίδες 2 και 3 της έκθεσης του («Ειδοποιούμεν και το έτερον εις Έρικμαν παραμένον Τάγμα μας μετά της Πυρ/χίας Τούντα να ανέλθωσι, προτιθέμενοι να ενεργήσωμεν διά του υπάρχοντος κενού μεταξύ IV και Ι Μεραρχίας») και στην κατάθεση Τσιρώνη,  να εκτοξεύσει αντεπίθεση από τα Τάγματα Παλάντζα και Τσιρώνη διά του διακένου μεταξύ των I και IV Μεραρχιών, στην οποία θα συμμετείχε και μία άλλη δύναμη που συγκεντρωνόταν (;) σε κάποιο δάσος στο διάκενο μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών, την οποία όμως δύναμη δεν έβλεπε ο Τσιρώνης («ότι εις τι δάσος δεξιά ημών ευρισκόμενον εις τον χώρον του διακένου Ι και IV Μεραρχίας συνεκεντρούτο δύναμις, μεθ’ ής θα ενεργούμεν ταυτοχρόνως, εγώ ουδαμού διέκρινα την ύπαρξιν Ταγμάτων εις το δάσος»), ενισχύει εμμέσως την εκφρασθείσα άποψή μου ότι ο Πλαστήρας, προβάλλοντας διάφορες προφάσεις, επεδίωκε σταθερά να αποφύγει την εκτόξευση της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

Πλέον των παραπάνω παραμένει άγνωστη η κατεύθυνση και άγνωστος ο αντικειμενικός σκοπός της αντεπίθεσης διά του διακένου μεταξύ των Μεραρχιών. Τι θα έκαναν τα δύο Τάγματα Ευζώνων; Θα επιχειρούσαν κατά μέτωπο και πλευρικά να πλήξουν την 11η Τουρκική Μεραρχία, την εκ πέντε Ταγμάτων εφεδρεία της 5ης, ή την εφεδρική 12η Μεραρχία που ακόμη δεν είχε χρησιμοποιηθεί; Θα προήλαυναν τα δύο Ευζωνικά Τάγματα προς νότο και νοτιοανατολικά υπό το πυρ 50 Τουρκικών πυροβόλων; Για να κάνουν τι; Να αναγκάσουν τις Τουρκικές δυνάμεις που είχαν καταλάβει το Ποϊραλικαγιά να αποχωρήσουν; Και η 23η Τουρκική Μεραρχία του Ι Σώματος Στρατού που επιτίθετο διά του μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών κενού προς το Καγιαντιμπί δεν θα έστρεφε μέρος των δυνάμεών της κατά των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων;

Είναι προφανές ότι ο Πλαστήρας αναφέρεται στην εκτέλεση μίας αντεπίθεσης δια του διακένου που αγνοεί επιδεικτικά τον εχθρό. Ο εχθρός απουσιάζει γενικά από την Έκθεση Πλαστήρα.

 

18ο Σχόλιο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στερείται δυνάμεων για να εκτελέσει την αποστολή που του ανατέθηκε από την IV Μεραρχία

Κατόπιν της διάθεσης του 2ου Τάγματος Ευζώνων από το ύψωμα 1535 μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί και Λόχου και Ουλαμού του 1ου Τάγματος Ευζώνων μέχρι τη 1330 ώρα επί του Καλετζίκ, είναι προφανές ότι η δύναμη που είχε απομείνει στον Συνταγματάρχη Πλαστήρα για να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ ήταν το 1ο Τάγμα Ευζώνων (πλην Λόχου και Ουλαμού), δηλαδή ενάμισης Λόχος, το οποίο όμως τηρεί χαμηλά. Παρά ταύτα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ουδεμία σημείωση έχει στην Έκθεσή του περί αναφοράς του στην IV Μεραρχία ότι δεν διαθέτει πλέον επαρκείς δυνάμεις για την εκτέλεση της αντεπίθεσης. Όλως αντιθέτως μετά τη 13η μεσημβρινή ώρα που αποκαθίστανται οι τηλεφωνικές επικοινωνίες με τη Μεραρχία, ο Πλαστήρας αναφέρει στη Μεραρχία ότι «επιφυλασσόταν να ενεργήση βραδύτερον την αντεπιθετικήν επιχείρησιν προς ανάκτησιν των απωλεσθεισών θέσεων και περαιτέρω εκμετάλλευσιν της επιτυχίας του δια καταδιώξεως.». Είναι προφανές ότι ενώ σκέφτεται να εκτελέσει μία αντεπίθεση δια του διακένου και για αυτή την αντεπίθεση ενημερώνει το διοικητή του 1ου Τάγματος Ευζώνων Ταγματάρχη Τσιρώνη, ο οποίος με τη σειρά του στέλνει σχετικό περί της εκτέλεσης της εν λόγω αντεπίθεσης σημείωμα στο διοικητή του 2ου Τάγματος Ευζώνων Ταγματάρχη Παλάντζα, ο Πλαστήρας ουδέν αναφέρει στη Μεραρχία για αυτή την αντεπίθεση.

Η παραπάνω αναφορά για την εκτέλεση της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων βρίσκεται στην Έκθεση της Μεραρχίας και όχι στην Έκθεση Πλαστήρα. Ασφαλώς υποβλήθηκε από τον Πλαστήρα τηλεφωνικά και σε άγνωστο χρόνο. Ο Πλαστήρας μετά την παρέλευση τριών ωρών από τότε που ανέλαβε τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου δυνάμεων, απαξιοί να αναφέρει στη Μεραρχία με έγκυρο και μη αμφισβητούμενο τρόπο τα συμβάντα, το πώς διέθεσε τις δυνάμεις του και τις προθέσεις του. Η λέξη «απαξιοί» δεν χρησιμοποιείται τυχαία. Θα δούμε στη συνέχεια ότι για πλέον σημαντικότερης σημασίας ενέργειές του «απαξιεί» να ενημερώσει την IV Μεραρχία. Μπορούμε να πούμε από τώρα ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας έχει «γράψει» τον διοικητή της Μεραρχίας υπό την οποία υπάγεται «στα παλαιότερα των υποδημάτων του».

Στην Έκθεσή του ουδεμία καταχώρηση υπάρχει από την οποία να φαίνεται ότι ενημέρωσε την IV Μεραρχία περί του τρόπου διάθεσης των Ευζωνικών Ταγμάτων του, αλλά ούτε και αντίστοιχη καταγραφή υπάρχει στην Έκθεση Πεπραγμένων της Μεραρχίας που να υποδηλώνει ότι ενημερώθηκε περί του τρόπου διάθεσης των δυνάμεων του Αποσπάσματος Πλαστήρα, πράγμα που δείχνει ότι μάλλον δεν υπήρξε τέτοιας μορφής ενημέρωση. Αν είχε υπάρξει τέτοια ενημέρωση, η Μεραρχία θα του έθετε το εύλογο ερώτημα με ποιες δυνάμεις σκέφτεται να εκτελέσει την αντεπίθεση αφού στη διάθεσή του απέμενε πλέον ενάμισης Λόχος.

Θα παρατηρήσει κάποιος ότι η IV Μεραρχία αναφέρει στην Έκθεσή της ότι ο Πλαστήρας την ενημέρωσε για την κατάσταση, αλλά αυτό είναι τελείως αόριστο και δεν περιγράφει το περιεχόμενο της αναφερόμενης ενημέρωσης και ειδικά για το πώς ο Πλαστήρας διέθεσε τις δυνάμεις του. Στην περίπτωση που ο Πλαστήρας ενημέρωνε τη Μεραρχία τηλεφωνικά, ή με επίσημη τηλεφωνική αναφορά, ή με αγγελιοφόρο για την επικρατούσα γενική κατάσταση και τον τρόπο διάθεσης των δυνάμεών του (όπως επιβαλλόταν να είχε κάνει), η Μεραρχία είτε θα τον επιτιμούσε εφόσον έκρινε ότι η διάθεση των δυνάμεών του ήταν «υπερβολική» (που ήταν) και έγινε σε βάρος της κυρίας του αποστολής, είτε θα συμφωνούσε με τον τρόπο που έγινε η διάθεση και θα λάμβανε άλλα μέτρα για τη διατήρηση της ακεραιότητας της τοποθεσίας της. Π.χ. θα ενεργούσε για την άμεση διάθεση στον Πλαστήρα και του 3ου Τάγματος Ευζώνων που τη 13η ώρα είχε απαλλαγεί από τις υποχρεώσεις φρουράς του Αφιόν και βρισκόταν συγκεντρωμένο στον σιδηροδρομικό σταθμό της Βαγδάτης. Η μη κινητοποίηση της Μεραρχίας για τη λήψη άλλων αποφάσεων και μέτρων για την αντιμετώπιση της κατάστασης οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο Πλαστήρας δεν την ενημέρωσε περί του τρόπου διάθεσης των Ευζωνικών του Ταγμάτων.

 

19ο Σχόλιο: Η εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ βρισκόταν εκτός των προθέσεων του Συνταγματάρχη Πλαστήρα

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετά τη 1300 ώρα που αποκαθίστανται οι τηλεφωνικές επικοινωνίες ζητά επιμόνως από την IV Μεραρχία να του διατεθεί και το 3ο Ευζωνικό του Τάγμα που συνεχίζει να βρίσκεται στο Αφιόν, όχι όμως για να εκτελέσει δι’ αυτού τη διαταχθείσα αντεπίθεση, αλλά για να αντικαταστήσει επί του Καλετζίκ το Ι/35 Τάγμα επί του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη διαθέτει [«ίνα αντικαταστήσωμεν δι’ αυτού το επί του Καλετζίκ 1ον Τάγμα 35ου Συντάγματος επί του οποίου ουδεμίαν εμπιστοσύνην είχομεν, επρόκειτο δε περί του σπουδαιότερου σημείου της οχυρώσεως Αφιόν Καραχισάρ.»].

Η υποβολή του αιτήματος περί της διάθεσης του 3ου Τάγματος Ευζώνων βρίσκεται μόνο στην Έκθεσή Πλαστήρα και όχι στην Έκθεση της IV Μεραρχίας και επομένως είναι άγνωστο αν πραγματικά υποβλήθηκε, πότε υποβλήθηκε και αν σε αυτό ανέφερε τους λόγους που ζητούσε το 3ο Τάγμα Ευζώνων. Όπως ανέφερα και προηγουμένως, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απαξιοί να υποβάλει επίσημη αναφορά στην IV Μεραρχία που να δεσμεύει εαυτόν και τον προϊστάμενό του. Η παραπάνω καταχώρηση στην Έκθεση Πλαστήρα περί της επίμονης αίτησης του για την αποστολή του 3ου Τάγματος Ευζώνων προκειμένου δι’ αυτού να αντικαταστήσει το Ι/35 είναι καθαρά προσχηματική. Η άποψή μου είναι ότι ο Πλαστήρας κάνει μία καταχώρηση στην έκθεσή του για να ισχυριστεί ότι εγώ ζητούσα επιμόνως το 3ο Τάγμα μου και αυτοί δεν μου το έστελναν.

Θα θυμίσω ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε λάβει την εντολή από την IV Μεραρχία να ενεργήσει δραστήρια και να εκτοξεύσει μία αντεπίθεση για να ανακαταλάβει το Ποϊραλικαγιά και τον Μαύρο Βράχο, και η εκτόξευση αυτής ήταν δυνατή μόνο από το Καλετζίκ. Από τη στιγμή δεν χρησιμοποιεί το 1ο Τάγμα Ευζώνων για την εκτέλεση αυτής της αντεπίθεσης  —πράγμα που είναι αδικαιολόγητο και δείχνει ότι δεν βρισκόταν στη βούληση του να εκτελέσει την αντεπίθεση, δηλαδή την αποστολή του—  όφειλε να εξασφαλίσει την ισχυρή κατοχή του Καλετζίκ, που κατ’ αυτόν ήταν το σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν.  Εφόσον ο Πλαστήρας ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε στο αξιόμαχο και τις δυνατότητες του Ι/35 Τάγματος να τηρήσει υπό την κατοχή του το Καλετζίκ, όφειλε να το αντικαταστήσει αμέσως με το 1ο Τάγμα Ευζώνων που μόλις είχε φθάσει στην τοποθεσία και ήταν ανέπαφο και ακμαίο, και να ζητήσει «επιμόνως» από την IV Μεραρχία το 3ο Τάγμα ώστε δι’ αυτού να εκτελέσει την αντεπίθεση. Δεν κάνει τίποτε απολύτως από αυτές τις απόλυτα λογικές ενέργειες και συνεχίζει να εμπιστεύεται την άμυνα του Καλετζίκ στο Ι/35 Τάγμα, επί του οποίου όμως ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε, ενώ τηρούσε το 1ο Τάγμα Ευζώνων στα χαμηλά (και μακριά από τη μάχη του Καλετζίκ) για την εκτόξευση μίας αντεπίθεσης της οποίας αρνείται επιμόνως να μας προσδιορίσει τον σκοπό της.

Σε κάθε περίπτωση, η παραπάνω αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα καθιστά πρόδηλο ότι η εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ βρισκόταν εκτός των προθέσεών του. Το 1ο Τάγμα Ευζώνων που μόλις έχει φθάσει στην τοποθεσία και είναι ανέπαφο και ακμαίο δεν το χρησιμοποιεί για να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, αλλά ούτε για να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα επί του Καλετζίκ επί του αξιόμαχου του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη διαθέτει. Ακόμη και τον Ουλαμό Ευζώνων του εν λόγω Τάγματος δια του οποίου αντικαθιστά τον 3/35 Λόχο που κάμφθηκε ηθικά, τον τάσσει στο άκρο δεξιό της παράταξης του Ι/35 Τάγματος και σε θέσεις «ανενόχλητες από τον εχθρό», σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό του Ταγματάρχη Τσιρώνη. Επίσης και ο Λόχος Ευζώνων που εγκαθίσταται στο βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα, τάσσεται ακόμη μακρύτερα από τις «ανενόχλητες» θέσεις που εγκαταστάθηκε ο Ουλαμός Ευζώνων. Την απομένουσα δύναμη του 1ου Τάγματος Ευζώνων (ανερχόμενη σε ενάμιση Λόχο) την τηρεί σε ετοιμότητα για την εκτέλεση μίας αντεπίθεσης δια του διακένου της οποίας είναι άγνωστος ο σκοπός, την οποία δεν την αναφέρει στη Μεραρχία και δια της οποίας είναι αδύνατη η ανακατάληψη των θέσεων που κατέλαβε ο εχθρός και η οποία τελικώς  ουδέποτε εκτοξεύεται. Το 3ο Τάγμα Ευζώνων, που επιμόνως ζητά να του διατεθεί, δεν προτίθεται να το χρησιμοποιήσει για την εκτέλεση της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων, αλλά για να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα επί της τοποθεσίας του Καλετζίκ. Το αν θα το υλοποιούσε, αυτό είναι άγνωστο.

Είναι προφανές ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας άλλα προτίθεται να κάνει και άλλα αναφέρει στη Μεραρχία ότι θα κάνει. Στην πραγματικότητα υπεκφεύγει για να κερδίσει χρόνο επειδή δεν είναι διατεθειμένος να εκτελέσει την αντεπίθεση, δηλαδή να εκτελέσει την αποστολή που του ανατέθηκε. Είναι επίσης προφανές ότι δεν αντιλαμβάνεται ότι με αυτά που αναφέρει ο ίδιος στην Έκθεσή του, εκτίθεται ανεπανόρθωτα.

Η γνώμη μου είναι ότι ο Πλαστήρας επεδίωκε με κάθε τρόπο να συγκεντρώσει τα Τάγματα του Συντάγματός του και να τα κρατήσει μακριά από την άγρια και φονική μάχη που διεξαγόταν επί του Καλετζίκ και ασφαλώς δεν είχε καμία διάθεση να εμπλακεί σε μία αντεπίθεση που θα προκαλούσε σοβαρές απώλειες στη δύναμή του. Αυτό αποδεικνύεται και ότι από το ότι από την ώρα που έφθασε στο δεξιό της τοποθεσίας της IV Μεραρχίας σε καμία ενέργεια δεν προβαίνει για την προετοιμασία και την οργάνωση της διαταχθείσας και επιβαλλόμενης αντεπίθεσης, μολονότι ο εχθρός βρισκόταν μερικές δεκάδες μέτρα κάτω από το Καλετζίκ και ήταν σχετικά εύκολο να εκδιωχθεί από το ύψωμα Ποϊραλικαγιά δια μίας ορμητικής και καλά προετοιμασμένης αντεπίθεσης που θα υποστηρίζονταν ισχυρά από το Πυροβολικό.

Από τις μέχρι τώρα αναλυθείσες αναφορές της Έκθεση Πλαστήρα προκύπτει επίσης και ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, μολονότι ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε επί του (αξιόμαχου) του 1ου Τάγματος του 35ου Συντάγματος, «συνέχισε να του εμπιστεύεται» την άμυνα του Καλετζίκ. Στις 1300 ώρα το Ι/35 Τάγμα συνεχίζει να βρίσκεται επί των χαρακωμάτων του Καλετζίκ από την 5η πρωινή ώρα και μάχεται για τη διατήρηση του υψώματος.

 

20ο Σχόλιο: Το υπόλοιπο του 1ου Τάγματος Ευζώνων τηρήθηκε σε εφεδρεία και αργότερα τάχθηκε μεταξύ του Καλετζίκ και του 2ου Τάγματος Ευζώνων

Με βάση τα αναφερόμενα από τον Ταγματάρχη Τσιρώνη, επί του Καλετζίκ διατέθηκε από το 1ο Τάγμα Ευζώνων ένας Λόχος και ένας Ουλαμός με αριθμό πολυβόλων. Επομένως, και σύμφωνα με τον Ταγματάρχη Τσιρώνη, το 1ο Ευζωνικό Τάγμα απέμεινε με δύο Λόχους (πλην Ουλαμού). Με βάση τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα και στην κατάθεση του Ταγματάρχη Τούντα στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου, το 1ο Τάγμα Ευζώνων αρχικά τηρήθηκε σε εφεδρεία για την εκτόξευση της αντεπίθεσης διά του διακένου και στη συνέχεια φαίνεται ότι  εγκαταστάθηκε στο κέντρο της παρατάξεως του Αποσπάσματος Πλαστήρα, μεταξύ του υψώματος 1535 και του Καλετζίκ.

Ταγματάρχης ΠΒ Αν. Τούντας: «το Απόσπασμα (Πλαστήρα) τεθέν εις την διάθεσιν της IV Μεραρχίας την πρωΐαν της 13ης Αυγούστου μέχρι της 9ης ώρας είχε καταλάβει θέσεις εις το δεξιόν της παρατάξεως της IV Μεραρχίας. Τας καταληφθείσας θέσεις του το Απόσπασμα ετήρησε μέχρι της 7ης ώρας της 14ης Αυγούστου υπό πίεσιν όχι πολύ σοβαράν.»

Συνταγματάρχης Ν. Πλαστήρας: «Εκ του υψώματος Καραθανάση εξακολουθούν διαρρέοντα εχθρικά τμήματα προς την χαράδραν Ακ Ντερέ τινά των οποίων εγκαθίστανται προ το τομέως του 2ου Τάγματος (Παλάντζα δεξιόν) και του 1ου Τάγματος Τσιρώνη (κέντρον) πιέζοντας ισχυρώς τα Τάγματά μας και ιδία το δεξιόν.» 

Μετά από την εγκατάσταση και του υπολοίπου του 1ου Τάγματος Ευζώνων μεταξύ του Καλετζίκ και του 2ου Τάγματος Ευζώνων προς αντιμετώπιση της Τουρκικής δύναμης που διέρρεε προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ, το Απόσπασμα Πλαστήρα ουδεμία μη εμπεπλεγμένη δύναμη διέθετε για να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ (βλέπε Σχεδιάγραμμα 9 στο Μέρος ΙΙβi).

Ουδεμία μαρτυρία υπάρχει περί  εγκατάστασης της συνολική δύναμης του 1ου Τάγματος Ευζώνων επί του Καλετζίκ και συμμετοχής του στη διεξαγόμενη επί του υψώματος μάχη, όπως υποστηρίζεται από διάφορους ιστοριογράφους.

 

21ο Σχόλιο

Τα αναφερόμενα στην κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη προκαλούν απορία σχετικά με το ότι η αγανάκτηση και ο περιφρονητικός λόγος του Πλαστήρα στρέφονται κατά των «κυρίων της IV Μεραρχίας», όταν αυτός ο ίδιος είναι ο αποκλειστικά υπεύθυνος για την μη εκτέλεση της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων. Όπως προκύπτει από τα διαθέσιμα στοιχεία, το σοβαρότερο πρόβλημα μετά τη 13η μεσημβρινή ώρα είναι ότι ο Πλαστήρας δεν έχει ενημερώσει την IV Μεραρχία περί της διάθεσης του 2ου Τάγματος Ευζώνων για την επέκταση του δεξιού της μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί και στη συνέχεια δεν την ενημερώνει περί της διάθεσης μέρους του 1ου Τάγματος Ευζώνων επί του Καλετζίκ  και για το ότι τηρεί το υπόλοιπο του 1ου Τάγματος Ευζώνων σε ετοιμότητα περί το κέντρο της παράταξής του για την εκτέλεση μίας αντεπίθεσης διά του διακένου, αντεπίθεση που δεν θα έχει σαν αποτέλεσμα την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας όφειλε να ενημερώσει την IV Μεραρχία και μάλιστα κατά τον πλέον επίσημο τρόπο σχετικά με το πώς διέθεσε τις δυνάμεις του, αλλά και περί της πρόθεσής του να εκτελέσει μία αντεπίθεση δια του διακένου και να προσδιορίσει το σκοπό αυτής. Είναι ζητήματα που όφειλε να αρχίσει να αναφέρει στην IV Μεραρχία από τη 9η περίπου ώρα που, όπως ισχυρίζεται, έφθασε στην τοποθεσία και έπρεπε να  τα αναφέρει με αγγελιοφόρο, αφού οι τηλεφωνικές γραμμές δεν λειτουργούσαν. Και τούτο επειδή η διάθεση των δυνάμεών του για την κάλυψη του δεξιού ήταν μεν μία λογική ενέργεια, σίγουρα υπερβολική όσον  αφορά το μέγεθος των δυνάμεων που διέθεσε για την κάλυψη, και πάντως αυτή η διάθεση έγινε σε βάρος της κύριας αποστολής του. Σε σχέση με το μείζον αυτό ζήτημα, δεν υπάρχει καμία αναφορά στην Έκθεσή του, αλλά ούτε και αντίστοιχη εγγραφή στην Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας, περί αναφοράς εκ μέρους του Πλαστήρα του τρόπου διάθεσης των Ταγμάτων του στην IV Μεραρχία. Το γεγονός αυτό οδηγεί στην εκτίμηση ότι τέτοια αναφορά μάλλον δεν υποβλήθηκε. Κατόπιν τούτων προκύπτει και πάλι έντονα το συμπέρασμα ότι η εκτέλεση της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ δεν βρισκόταν στις προθέσεις του Πλαστήρα και τα αναφερόμενα από αυτόν στην Έκθεσή του είναι εντελώς προσχηματικά.

 

22ο Σχόλιο

Η δυσφορία που εκφράζει ο Πλαστήρας στον Ταγματάρχη Τσιρώνη (περί την 1300 ώρα), δηλαδή ύστερα από την παρέλευση 3 ωρών που βρίσκεται επί του Κ.Α. Καμελάρ, για τον ατελή σύνδεσμό με το 35ο Σύνταγμα ΠΖ είναι εντελώς αδικαιολόγητη. Είναι εκ των πραγμάτων αδύνατον να γίνει αποδεκτό ότι ένας μπαρουτοκαπνισμένος Συνταγματάρχης ύστερα από την παρέλευση 3 ή 4 ωρών που βρισκόταν στο πεδίο της μάχης δεν είχε διαμορφώσει ακόμη σαφή εικόνα για την επικρατούσα τακτική κατάσταση στο Κ.Α. Καμελάρ και χρειαζόταν τη συνδρομή του διοικητή του 35ου Συντάγματος ΠΖ για να τη διευκρινίσει.

 

23ο Σχόλιο

Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης αναφέρει στην κατάθεσή του ότι λίγο πριν την 1800 ώρα (η ώρα που διακομίστηκε) ρώτησε τον Πλαστήρα περί της αντεπιθέσεως και αυτός του απάντησε ότι αναβλήθηκε για την επομένη. Όμως, όπως θα αναφέρουμε στο Μέρος ΙΙγ του κειμένου, στις 1830 ώρα ο Πλαστήρας έδωσε διαταγή στη «Διλοχία» του Ταγματάρχη Κόκκινου «άμα τη επελεύσει του σκότους να αντεπιτεθεί». Είναι προφανές ότι άλλα λέει στον Ταγματάρχη Τσιρώνη, άλλα αναφέρει στην IV Μεραρχία και άλλα σκέφτεται να κάνει. Όποιος πιστεύει ότι όλα αυτά δείχνουν συγκροτημένη στρατιωτική σκέψη, σφάλλει.

 

24ο Σχόλιο: Στην Έκθεση Πλαστήρα δεν αναφέρεται η προσωρινή κατάληψη από τους Τούρκους του Καλετζίκ περί τη 1430 ώρα

Σύμφωνα με την Τουρκική ΔΙΣ, την ώρα 1430 το ενισχυμένο 127ο Σύνταγμα της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας αποκόπτει τα συρματοπλέγματα στο νοτιοδυτικό τμήμα του Καλετζίκ, επιτίθεται και καταλαμβάνει τα χαρακώματα της πρώτης γραμμής. Οι Ελληνικές δυνάμεις αντεπιτέθηκαν δια του εφεδρικού 5/42 Συντάγματος Ευζώνων και ανακατέλαβαν τις θέσεις τους.

Ζητήματα που προκύπτουν από τη παραπάνω αναφορά της Τουρκικής ΔΙΣ:

Πρώτο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ουδέν αναφέρει στην Έκθεσή του περί αυτής της Τουρκικής επίθεσης. Είναι η πρώτη Τουρκική επίθεση που εκτοξεύεται από το πρωί, όταν καταλήφθηκαν ο Μαύρος Βράχος και το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά, και είναι η πρώτη στενή εμπλοκή Ελληνικών και Τουρκικών δυνάμεων από τη 10η ώρα που ο Πλαστήρας ανέλαβε την ευθύνη του Τομέα δυτικά του Μαύρου Βράχου μέχρι το Καγιαντιμπί, αλλά ο Πλαστήρας δεν αντιλαμβάνεται αυτή την επίθεση και δεν την σημειώνει στην Έκθεσή του. Βεβαίως, και το έχουμε αναφέρει, μπορεί αυτή η Τουρκική επίθεση να ταυτίζεται με αυτήν που αναφέρει ο Πλαστήρας στην Έκθεσή του ότι εκτοξεύτηκε τη 1610 ώρα. Η χρονική απόσταση όμως είναι αρκετά μεγάλη για να μπορεί να γίνει αποδεκτή τόσο μεγάλη σύγχυση.

Δεύτερο: Είναι ενδιαφέρον ότι η Τουρκική ΔΙΣ θεωρεί ότι το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων βρισκόταν επί του Καλετζίκ και στο (δικό της) Σχεδιάγραμμα υπ’ αριθμόν 21 το σημειώνει επί του Καλετζίκ. Πολύ πιθανόν, επειδή οι Τούρκοι συνάντησαν μεγάλη αντίσταση από τους αμυνόμενους επί του Καλετζίκ, να πίστεψαν ότι βρίσκονταν επί του υψώματος οι Εύζωνοι του Πλαστήρα. Σύμφωνα με τα γραφόμενα σε διάφορα πονήματα, οι Τούρκοι είχαν σχηματίσει μία ισχυρή άποψη για τη μεγάλη ικανότητα δύο Ελλήνων αξιωματικών. Του Υποστράτηγου Τρικούπη και του Συνταγματάρχη Πλαστήρα!!!

Όπως ήδη έχουμε σημειώσει, το μεγαλύτερο μέρος του Αποσπάσματος Πλαστήρα τάχθηκε στο αντέρεισμα που κατέρχεται από το δεξιό του Καλετζίκ μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί. Η Τουρκική ΔΙΣ θεωρεί ότι αυτό καταλήφθηκε από το 70ο Σύνταγμα, πράγμα που ασφαλώς είναι λανθασμένο. Αν είχε συμβεί αυτό τότε η άνοδος του Αποσπάσματος Πλαστήρα στο δεξιό του τομέα της IV Μεραρχίας θα μπορούσε να γίνει μόνο ύστερα από μάχη.

Το ενδιαφέρον σε ότι αφορά την αναφερόμενη Τουρκική επίθεση είναι ότι ενώ αυτή λαμβάνει χώρα προ του μετώπου του 1ου Τάγματος Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας Τούντα, ούτε ο Ταγματάρχης Τσιρώνης, αλλά ούτε και ο Λοχαγός Τούντας αναφέρουν κάτι περί αυτής.

 

25ο Σχόλιο

Ο διοικητής της IV Μεραρχίας αναφέρει στην Έκθεση Πεπραγμένων της Μεραρχίας του ότι ο εχθρός επιζητούσε να καταλάβει το δεξιό του Υποτομέα Καλετζίκ και το μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών κενό, ώστε να απειλήσει πλευρικά και τις δύο Μεραρχίες, πράγμα που επιβεβαίωνε τις προβλέψεις της Μεραρχίας.

Το ότι επιβεβαιώθηκαν οι προβλέψεις της Μεραρχίας αναφορικά με το ότι ο εχθρός κατηύθυνε την κυρία του προσπάθεια κατά του δεξιού της Μεραρχίας δεν είναι προς έπαινο του Μεράρχου, και τούτο επειδή (όπως ήδη έχουμε αναφέρει στο Μέρος ΙΙα του κειμένου) δεν διέθεσε τις εφεδρείες του και ειδικά το Πυροβολικό του σύμφωνα με τις προβλέψεις του, ή τις εκτιμήσεις του. Μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ο διοικητής της Μεραρχίας, αναφερόμενος στα περί της απειλής δια του διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών, γράφει με βάση την εκ των υστέρων γνώση των γεγονότων, και τούτο επειδή πληροφορίες για την προώθηση Τουρκικών τμημάτων στο διάκενο μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών δεν φαίνεται ότι του διαβιβάστηκαν από το Απόσπασμα Πλαστήρα, ούτε και σημειώνεται η λήψη ανάλογων πληροφοριών στην Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας.

 

26ο Σχόλιο: Η IV Μεραρχία είναι απούσα από τη διεξαγόμενη επί του Καλετζίκ μάχη

Η διοίκηση της IV Μεραρχίας αντιλαμβάνεται ότι κατόπιν της αδυναμίας διάθεσης δυνάμεων από την Ι Μεραρχία για να ενεργήσουν διά του υπάρχοντος διακένου μεταξύ των δύο Μεραρχιών προς υποστήριξη της αντεπίθεσης του Αποσπάσματος Πλαστήρα για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ και κατόπιν τούτου θα πρέπει να στηριχθεί αποκλειστικά στις δικές της δυνάμεις για να τηρήσει την ακεραιότητα του Τομέα της. Επιπλέον, αντιλαμβάνεται ότι η διαταχθείσα παρ’ αυτής αντεπίθεση μέχρι και τη 13η ώρα δεν έχει εκτοξευτεί από τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα και ο εν λόγω Συνταγματάρχης επιφυλασσόταν να την εκτελέσει. Παρ’ όλα αυτά, η διοίκηση της IV Μεραρχίας παραμένει μοιρολατρικά προσηλωμένη στην εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης διά των δυνάμεων που ήδη διαθέτει ο Πλαστήρας, και δεν ενεργεί για την άμεση διάθεση στον Συνταγματάρχη Πλαστήρα και του 3ου Τάγματος Ευζώνων —το οποίο στις 1300 ώρα είχε απαλλαγεί από την υπηρεσία φρουράς του Αφιόν και παρέμενε σε αναμονή στο σιδηροδρομικό σταθμό της Βαγδάτης— αλλά και άλλων δυνάμεων τις οποίες έπρεπε παντί τρόπω να εξοικονομήσει. Η διοίκηση της IV Μεραρχίας, όπως και αυτή της Ι Μεραρχίας και ακόμη περισσότερο του Α΄ Σώματος Στρατού, έχουν βρεθεί εκτός ισορροπίας από τον στρατηγικό αιφνιδιασμό που υπέστησαν και από το μέγεθος της εχθρικής ισχύος που συγκεντρώθηκε νότια του Αφιόν και αντιδρούν μοιρολατρικά ή σπασμωδικά στις αναφορές που τους έρχονται. Η IV Μεραρχία αδυνατεί να διαβάσει τη μάχη και να αντιληφθεί ότι ο κύριος αγώνας διεξάγεται στο Καλετζίκ και δευτερευόντως στον Πριονοειδή Βράχο, και ως εκ τούτου θα πρέπει να στρέψει την προσοχή της και το ενδιαφέρον στο μάλλον απειλούμενο σημείο του μετώπου της και να διαθέσει εκεί ό,τι δυνάμεις μπορεί να εξοικονομήσει, και ότι ο ίδιος ο Μέραρχος με το επιτελείο του θα πρέπει να μεταφερθούν στο Καλετζίκ και να επιληφθούν προσωπικά της διεύθυνσης της μάχης. Από την άλλη πλευρά βεβαίως, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας (σύμφωνα πάντα με τα διαθέσιμα στοιχεία) δεν φαίνεται να ενημερώνει την IV Μεραρχία περί της διάθεσης των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων στο δεξιό (δυτικό) του Καλετζίκ μέχρι το Καγιαντιμπί, ώστε να βοηθήσει τον προϊστάμενό του στη λήψη των επιβαλλομένων από την κατάσταση αποφάσεων. Ούτε όμως και η IV Μεραρχία σημειώνει την ύπαρξη τέτοιας ενημέρωσης στην Έκθεσή της, πράγμα που οδηγεί στην εκτίμηση ότι ουδέποτε έλαβε σχετική πληροφόρηση από τον Πλαστήρα.

Σε κάθε περίπτωση ο Πλαστήρας είχε υποχρέωση να ενημερώσει από πολύ νωρίς την IV Μεραρχία, με την υποβολή επίσημης αναφοράς (που θα διαβιβαζόταν είτε με αγγελιοφόρο, είτε τηλεφωνικά), περί της διάθεσης του 2ου Τάγματος Ευζώνων για την επέκταση του δεξιού της, και στη συνέχεια να την ενημερώσει ότι με μέρος του 1ου Τάγματος Ευζώνων ενίσχυσε το Καλετζίκ, ότι κατόπιν αυτής της διάθεσης των δυνάμεων του Αποσπάσματός του δεν ήταν σε θέση να εκτελέσει την αποστολή που του ανατέθηκε και ότι επιβαλλόταν να του αποσταλεί άμεσα το 3ο Τάγμα Ευζώνων για να μπορέσει να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Αυτή ήταν μία λογική σειρά ενεργειών. Σημείωση όμως για την υποβολή τέτοιας (επίσημης) αναφοράς δεν υπάρχει στην Έκθεση Πλαστήρα, ούτε όμως καταγράφεται και στην Έκθεση Πεπραγμένων της Μεραρχίας.

 

ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ ΕΠΙ ΤΩΝ ΑΝΑΦΕΡΘΕΝΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΜΕΧΡΙ ΤΗ 16η ΩΡΑ

1η Διαπίστωση: Το 1ο Τάγμα του 35ου Συντάγματος Πεζικού παραμένει μαχόμενο επί του Καλετζίκ από την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως την 5η πρωινή ώρα μέχρι και τη 16η απογευματινή ώρα

Ο αμυντικός αγώνας επί του Κέντρου Αντιστάσεως Καμελάρ, από την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως την 5η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου 1922 μέχρι και τη 10η ώρα περίπου, διεξάγεται αποκλειστικά και μόνον από 1ο Τάγμα του 35ου Συντάγματος Πεζικού (Ι/35 Τάγμα) — ενισχυμένου με τον 11/35 Λόχο του ΙΙΙ/35 Τάγματος. Περί τη 10η ώρα αφίχθηκε επί του όρους Καλετζίκ το 2ο Τάγμα του εφεδρικού 11ου Συντάγματος Πεζικού (ΙΙ/11 Τάγμα) της IV Μεραρχίας και εντάχθηκε στον αγώνα που διεξήγαγε το Ι/35 Τάγμα. Μέχρι τη 13η περίπου ώρα ο αμυντικός αγώνας επί του Καλετζίκ συνέχισε να διεξάγεται από τα Ι/35 και ΙΙ/11 Τάγματα τα οποία πέραν των δυνάμεων της 5ης Μεραρχίας που είχαν καθηλώσει επί του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά, κατόρθωσαν να επιβραδύνουν την προσπέλαση του ενισχυμένου 127ου Συντάγματος Πεζικού της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας που επιτίθετο από το αντέρεισμα Καραθανάση προς το Καλετζίκ.

Τα παραπάνω προκύπτουν από την Έκθεση Πλαστήρα, την Έκθεση Πεπραγμένων του 35ου Συντάγματος Πεζικού, τη κατάθεση του διοικητή του 1ου Τάγματος Ευζώνων Ταγματάρχη Αν. Τσιρώνη καθώς και την Τουρκική ΔΙΣ και διαψεύδουν με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο τα αναφερόμενα από τους βιογράφους και τους αγιογράφους του Συνταγματάρχη Ν. Πλαστήρα (κάποια εξ αυτών τα καταγράψαμε στα σχόλια) ότι το Ι/35 Τάγμα εγκατέλειψε το Καλετζίκ και τα επ’ αυτού πυροβόλα και πολυβόλα και τράπηκε σε άτακτη φυγή με την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως.

Το 1ο Τάγμα του 35ου Συντάγματος Πεζικού τίμησε τα όπλα του.

Ο υπηρετών τότε στο στρατηγείο του Α΄ Σώματος Στρατού Λοχαγός Κωνσταντίνος Κανελλόπουλος, και μετέπειτα επί δεκαετία διευθυντής της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, γράφει σχετικά:

«Την άμυναν επί του Καλετζίκ εξετέλει το 35ον Σ. Πεζικού, Σύνταγμα πεπειραμένον και στερεόν, εις ό έλαχε η τιμή να βαστάση το βάρος μεγάλου μέρους της κυρίας Τουρκικής προσπάθειας. Το Σύνταγμα τούτο όντως εκράτησεν υψηλά την τιμήν των όπλων και ετήρησε τα χαρακώματά του επί πολλάς αγωνιώδεις ώρας κατά πολλαπλασίου εχθρού και υπό τον καταπελτισμόν ισχυρότατου και καλώς βάλλοντος πυροβολικού.» [Κ. Κανελλόπουλος «Η Μικρασιατική Ήττα», σελ. 107]

Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχης Ι. Παπαπαναγιώτου έγραφε αργότερα στον Αθηναϊκό τύπο:

«Το Ι Τάγμα και ο 11 Λόχος του 35ου συν/τος πεζ. συνετρίβησαν επί του Καμελάρ αντιτάξαντα σάρκας κατά σιδήρου»

 

2η Διαπίστωση: Σημειώνεται η πρώτη «παρέκκλιση» του Συνταγματάρχη Πλαστήρα από την αποστολή που του ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, διοικητής του Μικτού Αποσπάσματος ΧΙΙΙ Μεραρχίας, λαμβάνει τη 0805 ώρα της 13ης Αυγούστου διαταγή του Α΄ Σώματος δια της οποίας εντέλλεται να τεθεί επικεφαλής Τάγματος Ευζώνων και Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του και να ανέλθει στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ, δηλαδή να ανέλθει επί του όρους Καλετζίκ, και να τεθεί υπό τη διοίκηση της IV Μεραρχίας. Η αποστολή που ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού στον Συνταγματάρχη Πλαστήρα ήταν πρόδηλο ότι απέβλεπε στην άμεση ενίσχυση της άμυνας του Καλετζίκ, που αποτελούσε τον σημαντικότερο «πύργο» του μετώπου του Α΄ Σώματος Στρατού στο δεξιό σκέλος της εξέχουσας του Αφιόν Καραχισάρ και η απώλεια του οποίου, όπως έχουμε αναφέρει στο Μέρος ΙΙβi, θα είχε σαν αποτέλεσμα την εγκατάλειψη της τοποθεσίας της εξέχουσας από το Α΄ Σώμα Στρατού. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας προπορεύτηκε του Τάγματός του, όπως ισχυρίζεται στην Έκθεσή του, και όταν έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας περί το ύψωμα 1535 αντιλήφθηκε ότι ένα Τουρκικό τάγμα διέρρεε από το ύψωμα Καραθανάση προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ με σκοπό, όπως γράφει, να πλευροκοπήσει το δεξιό της Μεραρχίας. Αποφασίζει κατόπιν τούτου να καλύψει το δεξιό της Μεραρχίας με το αναμενόμενο 2ο Τάγμα Ευζώνων και να επεκτείνει την εν λόγω κάλυψη μέχρι τους βράχους του Καγιαντιμπί. Είναι προφανές ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αποφασίζει να μην εκτελέσει την αποστολή που του ανέθεσε το Α΄ Σώμα Στρατού και να διαθέσει ένα δικό του τάγμα για την αντιμετώπιση μίας απειλής που προερχόταν από ένα τουρκικό τάγμα. Την πρόθεση του την υλοποιεί περί την 11η ώρα, όταν το 2ο Τάγμα Ευζώνων φθάνει περί το ύψωμα 1535. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μέχρι την ώρα 1000 που λαμβάνει τη διαταγή της IV Μεραρχίας δια της οποίας διατασσόταν να ανακαταλάβει τις απωλεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ, βρισκόταν υπό την εντολή που του είχε αναθέσει το Α΄ Σώμα Στρατού, την οποία αποφασίζει να μην εκτελέσει, πράγμα που σαφέστατα συνιστά ανυπακοή ενώπιον του εχθρού. Για την κάλυψη του δεξιού της Μεραρχίας, αντί να διαθέσει ένα Λόχο του -έστω ενισχυμένο- και να ανεβάσει το υπόλοιπο του 2ου Τάγματος Ευζώνων μετά της Πυροβολαρχίας στο Καλετζίκ, όπως προέβλεπε ρητά η διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού -που ο ίδιος το θεωρούσε ως το σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν- δεσμεύει όλο το 2ο Τάγμα Ευζώνων στην κάλυψη αυτής της απειλής κατά του δεξιού της Μεραρχίας, που δεν είναι τόσο σοβαρή όσο αφήνει να εννοηθεί ότι είναι με τα αναφερόμενα περί πλευροκόπησης.  [Σημ.: Μία μεραρχία δεν μπορεί να πλευροκοπηθεί όχι από ένα τάγμα, αλλά ούτε από μία μεραρχία]. Ενδεικτικό του ότι η απειλή από το Τουρκικό τάγμα που είχε εξαφανιστεί στη χαράδρα Ακ Ντερέ ήταν ήσσονος σημασίας, αποτελεί το γεγονός ότι το τάγμα αυτό σε ουδεμία ενέργεια προβαίνει για την κατάληψη των υπερκείμενων της χαράδρας υψωμάτων, μολονότι επ’ αυτών δεν υπάρχει μέχρι και την 11η περίπου ώρα καμία απολύτως Ελληνική δύναμη πλην του «ολομόναχου» Πλαστήρα και του Υπασπιστή του. Με τη διάθεση του 2ου Τάγματος Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα για την κάλυψη του δεξιού της Μεραρχίας, το Απόσπασμα Πλαστήρα στερήθηκε το ήμισυ της δύναμής που διέθετε για να εκτελέσει την αποστολή που του ανέθεσε η  IV Μεραρχία. Περί της πρόθεσής να διαθέσει το 2ο Τάγμα Ευζώνων για την κάλυψη του δεξιού του Τομέα της Μεραρχίας και την υλοποίηση της εν λόγω πρόθεσής του μετά την άφιξη του εν λόγω Τάγματος  —προθέσεις και ενέργειες που βρισκόταν σε πλήρη αντίθεση με την αποστολή που του ανατέθηκε αρχικά από το Α΄ Σώμα Στρατού και από την IV Μεραρχία στη συνέχεια— απέφυγε να ενημερώσει τόσο το Α΄ Σώμα Στρατού όσο και την IV Μεραρχία.

 

3η Διαπίστωση: Τίθεται υπό αμφισβήτηση η παρουσία του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στο δεξιό της IV Μεραρχίας περί την 9η πρωινή ώρα

Η παντελής απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στην Έκθεσή Πλαστήρα περί της εξελισσόμενης από την 9η πρωινή ώρα (1.500 μέτρα προ του υψώματος 1535) Τουρκικής επίθεσης από μία δύναμη τεσσάρων ταγμάτων πεζικού (2.000 ανδρών), που από το ύψωμα Καραθανάση κατευθυνόταν κατά του Καλετζίκ  (υποστηριζόμενη από το Τουρκικό πυροβολικό και δεχόμενη τα πυρά του Ελληνικού πυροβολικού), δημιουργεί την υποψία ότι τα αναφερόμενα από τον Πλαστήρα περί ανόδου του στο δεξιό της IV Μεραρχίας και στη συνέχεια στο Καλετζίκ δεν είναι αληθή. Και τούτο επειδή περί την 9η ώρα που ο Πλαστήρας έφθασε στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας, η σημαντικότερη Τουρκική ενέργεια που διεξάγεται δυτικά του Καλετζίκ δεν είναι η διαρροή και εξαφάνιση της Τουρκικής δύναμη των 500 ανδρών από το ύψωμα Καραθανάση στη χαράδρα Ακ Ντερέ, αλλά η Τουρκική δύναμη των 2.000 ανδρών που από το ύψωμα Καραθανάση επιτίθενται σε πυκνούς σχηματισμούς κατά του Καλετζίκ και υποστηρίζεται από το Τουρκικό πυροβολικό. Η ισχυρή αυτή Τουρκική ενέργεια ήταν αδύνατο  να διαφύγει της προσοχής του Συνταγματάρχη Πλαστήρα, εφόσον αυτός βρισκόταν στο δεξιό της IV Μεραρχίας και περί την περιοχή του υψώματος 1535, όπως αναφέρει στην Έκθεσή του. Η υποψία περί της μη παρουσίας του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας στο χρόνο τουλάχιστον που αναφέρεται στην Έκθεση παίρνει σοβαρότερες διαστάσεις από τα αναφερόμενα στην κατάθεση του διοικητή του 1ου Τάγματος Ευζώνων Ταγματάρχη Τσιρώνη στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου, ο οποίος,  εμμέσως πλην σαφώς, αναφέρει ότι μετά την αναχώρηση του 2ου Τάγματος Ευζώνων από το χωριό Έρικμαν για να ανέβη στο δεξιό της παράταξης της IV Μεραρχίας, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας κινήθηκε για να μεταβεί στο Αφιόν.

 

4η Διαπίστωση: Η κυρία προσπάθεια της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας κατευθύνεται στην κατάληψη του Καλετζίκ

Σύμφωνα με τα αναφερόμενα στην Τουρκική ΔΙΣ, στην Έκθεση Πλαστήρα, στην Έκθεση του Υπολοχαγού ΠΒ Ραυτόπουλου και στην κατάθεση του Ταγματάρχη Τούντα, η κυρία προσπάθεια της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας προσανατολίστηκε στην κατάληψη του Καλετζίκ και για τον λόγο αυτόν το 127ο Σύνταγμα που επιτίθεται προς τη δυτική πλευρά του Καλετζίκ προικοδοτείται με επιπλέον πεζικό και υποστηρίζεται από το διαθέσιμο πυροβολικό της Μεραρχίας, ενώ η προσπάθεια του 70ου Συντάγματος που ενεργεί προς τη γενική κατεύθυνση αντέρεισμα Καραθανάση – ύψωμα 1535 είναι η δευτερεύουσα. Η είσοδος της δύναμης του 70ου Συντάγματος στη χαράδρα Ακ Ντερέ και η μη εκδήλωση από αυτό κάποιας σοβαρής επιθετικής ενέργειας προς βορρά καθ’ όλη τη 13η Αυγούστου (όπως προκύπτει από την Έκθεση Πλαστήρα και την κατάθεση του Ταγματάρχη Τούντα) παραπέμπει στην εκτίμηση ότι η αποστολή του ήταν να συγκρατήσει Ελληνικές δυνάμεις προ του μετώπου του και να τηρεί ετοιμότητα για την εκμετάλλευση ενδεχόμενης επιτυχίας επί του Καλετζίκ. Άλλωστε η οποιαδήποτε η προώθηση του 70ου Συντάγματος προς βορρά ήταν εκτεθειμένη στην προσβολή του δεξιού πλευρού του από φονικά πυρά που θα εκτοξεύονταν από τα όπλα που ήταν ταγμένα στο υπερέχον υψομετρικά Καλετζίκ. Η Τουρκική ΔΙΣ «αγνοεί» ακόμη και την ύπαρξη του 70ου Συντάγματος καθ’ όλη τη 13η Αυγούστου.

 

5η Διαπίστωση: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μολονότι διατάσσεται από την IV Μεραρχία να καταβάλει κάθε προσπάθεια για να διατηρήσει υπό τον έλεγχό του το Καλετζίκ, ενεργεί σε εντελώς άλλη κατεύθυνση

Περί τη 10η ώρα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας λαμβάνει τη διαταγή της IV Μεραρχίας δια της οποίας αναλάμβανε τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου Βράχου δυνάμεων και διατασσόταν να ενεργήσει δραστήρια για να ανακαταλάβει τις απολεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ. Από την ώρα εκείνη η προσοχή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα, το ενδιαφέρον του και όλες οι ενέργειές του έπρεπε να αποβλέπουν κατ’ αρχάς στην ισχυροποίηση της άμυνας του Καλετζίκ και στη συνέχεια στην ανακατάληψη του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά και, εφόσον ήταν δυνατό, και του Μαύρου Βράχου. Η απόφαση του Πλαστήρα να εγκαταστήσει το 2ο Τάγμα Ευζώνων από το ύψωμα 1535 μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί για να καλύψει το δεξιό της IV Μεραρχίας από ένα Τουρκικό Τάγμα που είχε εισέλθει στη χαράδρα Ακ Ντερέ ήταν υπερβολική όσον αφορά το μέγεθος της δύναμης που διέθεσε στην κάλυψη του δεξιού, αφού το αναφερόμενο Τουρκικό Τάγμα σε ουδεμία επιθετική ενέργεια προβαίνει για την προώθησή του προς βορρά, μολονότι στα υπερκείμενα της χαράδρας υψώματα μέχρι την 11η ώρα δεν βρίσκονται Ελληνικές δυνάμεις. Όσο εύλογη και αν μπορεί να φανεί σε κάποιον η αναφερόμενη ενέργεια του Πλαστήρα, είναι προφανές ότι μείωσε κατά 50% τη διαθέσιμη ισχύ του για την εκτέλεση της κύριας αποστολής που του ανατέθηκε, και κατόπιν τούτου επιβαλλόταν να ενημερώσει το ταχύτερο δυνατό την IV Μεραρχία περί της απόφασής του να επεκτείνει το δεξιό της Μεραρχίας δια της εγκατάστασης του 2ου Τάγματος Ευζώνων από το ύψωμα 1535 μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί και μάλιστα η αναφορά του θα έπρεπε να υποβληθεί με επίσημο τρόπο, διότι η απόφασή του είχε σοβαρές συνέπειες στη δυνατότητά του να εκτελέσει την κύρια αποστολή του. Τέτοια αναφορά όμως δεν φαίνεται να υποβλήθηκε.

 

6η Διαπίστωση: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, ήδη από την αναφερόμενη από τον ίδιο άνοδο του στο δεξιό της IV Μεραρχίας, αρχίζει να σκέφτεται και να ενεργεί σε τελείως διαφορετική κατεύθυνση από τα καθοριζόμενα στην αποστολή που ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού, αρχικά, και την IV Μεραρχία στη συνέχεια.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, μετά τις αποφάσεις που έλαβε περί του τρόπου διάθεσης του 2ου Τάγματος Ευζώνων, προτίθεται (όπως αναφέρει στην Έκθεσή του) να χρησιμοποιήσει το αναμενόμενο 1ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Τσιρώνη για να αντεπιτεθεί διά του κενού μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών. [«Ειδοποιούμεν και το έτερον εις Έρικμαν παραμένον Τάγμα μας μετά της Πυρ/χίας Τούντα ν’ ανέλθωσι, προτιθέμενοι να ενεργήσωμεν αντεπίθεσιν διά του υπάρχοντος κενού μεταξύ IV και Ι Μεραρχίας.»]. Η παραπάνω δηλούμενη (αλλά ουδέποτε υλοποιούμενη) πρόθεση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα, που επαναλαμβάνεται και στη συνέχεια προς τον διοικητή του 1ου Τάγματος Ευζώνων, είναι πρόδηλο ότι αφ’ ενός αποκλίνει από την  αποστολή που του ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού, αφ’ ετέρου αποτελεί κενό γράμμα. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας (σύμφωνα με τη χρονική σειρά αναφοράς της Έκθεσης που ακολουθεί) μόλις έχει φθάσει στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας, δεν έχει συνδεθεί ακόμη με τη εν λόγω Μεραρχία, δεν έχει πάρει ακόμη αποστολή και ως εκ τούτου ισχύει η αποστολή του Α΄ Σώματος Στρατού, για την εκτέλεση της οποίας δεν πράττει τα ανάλογα. Επίσης, ουδέν γνωρίζει περί της επικρατούσας τακτικής καταστάσεως στην ευρύτερη περιοχή του Καλετζίκ και κυρίως ποίος είναι ο εχθρός, πού είναι, τι κάνει και διατί το κάνει. Όταν μετά από λίγο γνωρίζει ποία είναι η αποστολή του και ανεβαίνει στο Καλετζίκ, σε ουδεμία αναγνώριση προβαίνει για την διερεύνηση της καταστάσεως στην περιοχή του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά το οποίο θα πρέπει να ανακαταλάβει από τους Τούρκους, και κατόπιν τούτου ουδεμία πληροφορία καταχωρεί στην Έκθεσή του περί της επικρατούσας κατάστασης στο ανατολικό τμήμα του Καλετζίκ, καθώς και περί των εχθρικών δυνάμεων που έχουν καταλάβει τον Μαύρο Βράχο και το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά, αλλά ούτε και περί των Τουρκικών δυνάμεων που επιτίθενται κατά του Καλετζίκ από νοτιοδυτικά. Παρά ταύτα συνεχίζει να «σκέφτεται» την αντεπίθεση διά του διακένου και «προετοιμάζει» προς τούτο τον Ταγματάρχη Τσιρώνη όταν αυτός φθάνει με το Τάγμα του στο δεξιό της IV Μεραρχίας, και τον οποίο διατάζει να τηρεί ετοιμότητα για την εκτέλεση της αντεπίθεσης δια του διακένου. Ο επιδιωκόμενος σκοπός της αντεπίθεσης διά του διακένου που προτίθεται να εκτελέσει παραμένει άγνωστος. Με άλλα λόγια η προσοχή και το ενδιαφέρουν του Συνταγματάρχη Πλαστήρα έχουν επικεντρωθεί στο δεξιό του και όχι επί του Καλετζίκ, όπως επιβάλλει η αποστολή που του ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού αρχικά και από την IV Μεραρχία στη συνέχεια.

 

7η Διαπίστωση: Η αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στην Έκθεσή του, περί της διακοπής των τηλεφωνικών επικοινωνιών, είναι προσχηματική και άνευ ουσιαστικής αξίας

Η αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στη μη ύπαρξη τηλεφωνικής επικοινωνίας με την IV Μεραρχία λόγω αποκοπής των τηλεφωνικών γραμμών είναι άνευ ουσιαστικής σημασίας, και ο μόνος σκοπό που εξυπηρετεί είναι να προσθέσει «δυσκολίες» στην εκτέλεση της αποστολής του και να «κοντύνει» τον διοικητή του 35ου Συντάγματος Πεζικού. Άλλωστε και μετά την αποκατάσταση των τηλεφωνικών επικοινωνιών με τη Μεραρχία, ο Πλαστήρας ουδέν ουσιαστικό αναφέρει στη Μεραρχία για την επικρατούσα τακτική κατάσταση, τον εχθρό, ή το πώς διέθεσε τα Τάγματά του. Η μόνη ουσιαστική ενημέρωση που θα έχει η Μεραρχία από τον Πλαστήρα όταν θα αποκατασταθούν οι τηλεφωνικές επικοινωνίες είναι ότι επιφυλασσόταν να εκτελέσει αργότερα την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων — μία δήλωση όχι δεσμευτικού χαρακτήρα. Σε κάθε περίπτωση, ο Πλαστήρας μπορούσε και έπρεπε να αποκαταστήσει άμεσα σύνδεσμο και επικοινωνία με την IV Μεραρχία δι’ έφιππων αγγελιοφόρων μέχρι τα ακραία εν λειτουργία τηλέφωνα, προκειμένου να την ενημερώνει για τη γενική τακτική κατάσταση τις αποφάσεις του, τις ενέργειές του και τα αιτήματά του και να μη περιμένει το πότε θα αποκατασταθούν οι τηλεφωνικές επικοινωνίες για να το πράξει.

Φωτογραφία 12: Πανοραμική παρατήρηση από το Καλετζίκ του προ του μετώπου του υψώματος πεδίου της μάχης. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

 

9η Διαπίστωση: Η «άτακτη» φυγή των ανδρών ενός Λόχου του 35ου Συντάγματος μεγαλοποιείται με σκοπό την ηθική συντριβή του εν λόγω Συντάγματος

Η αναφορά στην Έκθεση Πλαστήρα περί της φυγής σύσσωμου του 3ου Λόχου λαμβάνει «επικές» διαστάσεις. Δυστυχώς στον πόλεμο και τα πλέον ακμαία τμήματα κάποια στιγμή μπορεί να καμφθούν, είτε λόγω της ισχυρής πίεσης του εχθρού, είτε εξ αιτίας των μεγάλων απωλειών, είτε εξ αιτίας άλλων παραγόντων που επιδρούν καταθλιπτικά στο ηθικό των μαχητών. Το αίσθημα του φόβου και της αυτοσυντήρησης είναι παντοδύναμο. Η φυγή όμως ενός Λόχου ποτέ δεν οδήγησε στην καταστροφή. Όμως εδώ η φυγή του 3/35 Λόχου αναφέρεται με έναν και μόνο σκοπό. Το 35ο Σύνταγμα Πεζικού και το 1ο Τάγμα του θα πρέπει να «συνθλιβούν». Όλοι οι ιστοριογράφοι και οι ιστοριογραφίες που αναφέρονται στον Πλαστήρα και είναι αυτές που έχουν διαβαστεί από τους πολλούς, μεγαλοποιούν τη φυγή κάποιων οπλιτών και αναφέρουν ότι το 35ο Σύνταγμα εγκατέλειψε τις θέσεις του και τράπηκε σε άτακτη φυγή. Έρχεται όμως ένα ημερολόγιο ενός απλού στρατιώτη —με όση πρακτική αξία μπορεί να έχει αυτό—  να πει ότι υπήρξαν φυγάδες από τον 3ο Λόχο του 35ου Συντάγματος, αλλά ότι δεν τράπηκε σε άτακτη φυγή το σύνολο της δύναμης του εν λόγω Λόχου με επικεφαλής τους αξιωματικούς του. Και έχει τη σημασία του ότι ο 3/35 Λόχος είχε τη μισή δύναμή του εκτός μάχης και ως εκ τούτου δεν ήταν «ανενόχλητος» όπως αναφέρει στην κατάθεσή του ο Ταγματάρχης Τσιρώνης. Αλλά και το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων είχε φυγάδες, και πολλούς μάλιστα, όπως θα δείξουμε στη συνέχεια. Όμως η ιστοριογραφία, που συνήθως εκθειάζει τον Πλαστήρα, ισχυρίζεται ότι το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων διατήρησε τη συνοχή του, υποχώρησε συντεταγμένα και κάλυψε την υποχώρηση του τεράστιου αριθμού των φυγάδων της Στρατιάς. Αλλά η αλήθεια είναι διαφορετική, και μάλιστα από πολύ νωρίς: «Εύζωνοι του 5/42 μεμονωμένοι ή κατά μικράς ομάδας επλανώντο τας απογευματινάς ώρας της 14ης Αυγούστου ανά την πεδιάδα του Αφιόν». Περισσότερα σε επόμενα κείμενα.

 

10η Διαπίστωση: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν προτίθεται να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση

Όταν περί την ώρα 1200-1230 φθάνει στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ και το 1ο Τάγμα Ευζώνων (υπό τον Ταγματάρχη Τσιρώνη), ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, μολονότι έχει στη διάθεσή του ένα ανέπαφο και ακμαίο Τάγμα, δεν το χρησιμοποιεί για να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, αλλά σπαταλά τήδε κακείσε τις δυνάμεις του Τάγματος. Είναι  η πρώτη σαφής ένδειξη ότι ο Πλαστήρας δεν προτίθεται να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση.

Κατόπιν τούτου ένας ουλαμός Ευζώνων αντικαθιστά τον 3/35 Λόχο στις ανενόχλητες θέσεις που κατείχε στο άκρο δεξιό της παράταξης του Ι/35 Τάγματος και λίγο αργότερα ένας Λόχος του Τάγματός εγκαθίσταται στο βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα, βορειότερα από τις ανενόχλητες θέσεις που τάχθηκε ο Ουλαμός. Κατόπιν αυτών των διαθέσεων, το 1ο Τάγμα Ευζώνων απέμεινε με δύο Λόχους (πλην Ουλαμού) και πιθανόν -και σύμφωνα με τα αναφερόμενα στην κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη- τηρήθηκε αρχικά συγκεντρωμένο (σε εφεδρεία) και σε ετοιμότητα για την εκτέλεση της αντεπίθεσης διά του διακένου, την ιδέα της οποίας φαίνεται ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν είχε εγκαταλείψει ακόμη. Αργότερα, μάλλον μετά τον τραυματισμό του Ταγματάρχη Τσιρώνη, το 1ο Τάγμα Ευζώνων —σύμφωνα με την Έκθεση Πλαστήρα και την κατάθεση του Ταγματάρχη ΠΒ Τούντα— εγκαταστάθηκε μεταξύ του 2ου Τάγματος Ευζώνων και του Καλετζίκ προς αντιμετώπιση της Τουρκικής δύναμης που συνέχιζε να διαρρέει από το αντέρεισμα Καραθανάση προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ. Υπόψη ότι για τη δράση της αναφερόμενης Τουρκικής δύναμης (του 70ου Συντάγματος) η Τουρκική ΔΙΣ ουδέν αναφέρει, πλην του ότι κατέλαβε το ύψωμα Deliktas (υψ. 1535), στοιχείο που δεν είναι ακριβές, αφού επ’ αυτού εγκαταστάθηκε το 2ο Τάγμα Ευζώνων. Επίσης και ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ουδέν σημαντικό αναφέρει περί της δράσης αυτής της δύναμης εκτός από το ότι πίεζε ισχυρά τα 1ο και 2ο Τάγματα Ευζώνων, ενώ ο Ταγματάρχης Τούντας καταθέτει ότι· «Το Απόσπασμα (Πλαστήρα) τεθέν εις την διάθεσιν της IV Μεραρχίας την πρωΐαν της 13ης Αυγούστου μέχρι της 9ης ώρας είχε καταλάβει θέσεις εις το δεξιόν της παρατάξεως της IV Μεραρχίας. Τας καταληφθείσας θέσεις του το Απόσπασμα ετήρησε μέχρι της 7ης ώρας της 14ης Αυγούστου υπό πίεσιν όχι πολύ σοβαράν.».

Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να επισημάνουμε ότι η αντεπίθεση που σκεφτόταν να εκτοξεύσει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας διά του διακένου και δια των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων του Αποσπάσματός του, σε καμία περίπτωση δεν θα είχε σαν αποτέλεσμα την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ και ειδικά του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά. Και τούτο επειδή η δύναμη των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων ήταν πολύ μικρή για να μπορέσει να κατισχύσει των 5ης και 11ης Τουρκικών Μεραρχιών, καθώς και της 12ης Μεραρχίας που αποτελούσε την εφεδρεία του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού, ως επίσης και των 50 πυροβόλων του εν λόγω Σώματος. Η μόνη δυνατή κατεύθυνση για την εκδίωξη των Τούρκων τουλάχιστον από το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά, ήταν η αντεπίθεση να εκτοξευτεί από το Καλετζίκ προς το Ποϊραλικαγιά. Αλλά ο Πλαστήρας μάλλον δεν επιθυμούσε να ανεβάσει τα δύο Ευζωνικά του Τάγματα στο σφαγείο του Καλετζίκ.

 

11η Διαπίστωση: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας παραπλανά την IV Μεραρχία όσον αφορά τις προθέσεις του

Παρά τη διάθεση των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων κατά τον τρόπο που διατέθηκαν και τη μη ύπαρξη πλέον ελεύθερης δύναμης για να εκτελεστεί η διαταχθείσα αντεπίθεση, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει στην IV Μεραρχία (μετά την αποκατάσταση των τηλεφωνικών επικοινωνιών) ότι επιφυλάσσεται να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ αργότερα, χωρίς όμως να κάνει κάποια αναφορά στην αντεπίθεση δια του διακένου, την οποία σκεφτόταν και συζητούσε με τον Τσιρώνη. Είναι προφανές ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν αναφέρει στη Μεραρχία την αλήθεια, ότι δηλαδή δεν μπορεί να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ λόγω της διάθεσης και των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων επί της γραμμής, αλλά ότι επιφυλάσσεται να την εκτελέσει αργότερα. Δηλαδή, μία δήλωση μη δεσμευτικού χαρακτήρα! Στην πραγματικότητα ο Πλαστήρας παραπλανά τη Μεραρχία και υπεκφεύγει όσον αφορά την πρόθεσή του να εκτελέσει την αντεπίθεση.

 

12η Διαπίστωση: Επιβεβαιώνεται η γνώμη ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας έχει αποφασίσει να μην εκτελέσει την διαταχθείσα αντεπίθεση

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, μετά την αποκατάσταση των τηλεφωνικών επικοινωνιών με τη Μεραρχία (αναφέρει στην Έκθεσή του ότι) ζητεί επιμόνως να του αποσταλεί και το 3ο Τάγμα Ευζώνων, όχι όμως για να εκτελέσει την αντεπίθεση, αλλά για να αντικαταστήσει δι’ αυτού το μη εμπνέον (στον Πλαστήρα) εμπιστοσύνη Ι/35 Τάγμα που παραμένει όμως μαχόμενο επί των χαρακωμάτων του Καλετζίκ. Τον λόγο για τον οποίο ζητεί επιμόνως να του σταλεί το 3ο Τάγμα του δεν τον αναφέρει όμως στην IV Μεραρχία (δεν υπάρχει αντίστοιχη καταχώρηση στην Έκθεση Πεπραγμένων της Μεραρχίας), και τούτο διότι αν ανέφερε στη Μεραρχία τα σχετικά με την μη ύπαρξη από μέρους του οποιασδήποτε εμπιστοσύνης στο αξιόμαχο του 1/35 Τάγματος, η Μεραρχία πολύ απλά θα τον επιτιμούσε που δεν είχε αντικαταστήσει ακόμη το Ι/35 Τάγμα με ένα εκ των δύο Ταγμάτων Ευζώνων που είχε στη διάθεσή του. Η παραπάνω γνώμη υποστηρίζεται και από το ότι, όταν αργότερα η Μεραρχία θα διαθέσει στον Συνταγματάρχη Πλαστήρα το 3ο Τάγμα Ευζώνων, θα τον διατάξει να το τηρήσει σε εφεδρεία πίσω (βόρεια) από το ύψωμα 1710, περί τα υψώματα 1685, αλλά περί αυτού στο Μέρος ΙΙγ του κειμένου. Οι δηλούμενες ενυπόγραφα προθέσεις του Πλαστήρα στην Έκθεσή του περί του τρόπου χρησιμοποίησης του 3ου Τάγματος Ευζώνων (αλλά μη αναφερθείσες στη Μεραρχία), σε συνδυασμό με τον τρόπο διάθεσης του 1ου και 2ου Ταγμάτων Ευζώνων, αποδεικνύουν με τον πλέον ισχυρό και αδιάσειστο τρόπο ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν είχε καμία πρόθεση να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Δηλαδή, ο Πλαστήρας στην Έκθεσή του περιγράφει με υποκρυπτόμενο μεν, αλλά ταυτόχρονα και με πολύ καθαρό τρόπο, ότι δεν σκόπευε να εκτελέσει την αποστολή που του ανατέθηκε. Θεωρώ πιθανόν ότι ο ίδιος, ή αυτοί που συνέγραψαν την Έκθεσή του, δεν αντιλαμβάνονταν το τι ακριβώς έγραφαν, αφού τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα εκθέτουν αναμφισβητήτως τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα.

 

13η Διαπίστωση: Όλες οι ενέργειες του Συνταγματάρχη Πλαστήρα αποδεικνύουν ότι είχε αποβάλει από τη σκέψη του την εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης και απέβλεπαν στη συγκέντρωση του Αποσπάσματός του στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας, μακριά από το σφαγείο του Καλετζίκ

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας σε ουδεμία προπαρασκευαστική ενέργεια προβαίνει μέχρι τη 16η ώρα για την εκτέλεσή της διαταχθείσας αντεπίθεσης. Η αντεπίθεση αυτή βρίσκεται εκτός της διάνοιάς του. Σκέπτεται, κινείται και ενεργεί σε άλλες κατευθύνσεις. Το 2ο Τάγμα Ευζώνων που φθάνει στην τοποθεσία στις 1030 ώρα το εγκαθιστά πολύ μακριά από την περιοχή του υψώματος 1710 όπου διεξάγεται η κύρια μάχη. Ασφαλώς αυτή η ενέργειά φαίνεται ότι αποσκοπεί στην ανάγκη κάλυψης του δεξιού πλευρού του από τον κίνδυνο πλευροκόπησης, όμως βρίσκεται εκτός της κύριας αποστολής που του ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού αρχικά, και την IV Μεραρχία στη συνέχεια, η οποία καθόριζε ότι όλες οι ενέργειές του και όλο το ενδιαφέρον του θα πρέπει να αποβλέπουν στην ισχυρή κατοχή και διατήρηση του Καλετζίκ.  Επιπλέον, η διάθεση των δυνάμεών του στο άκρο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας και εκτός αυτού, γίνεται χωρίς την έγκριση ή την άμεση ενημέρωση του Α΄ Σώματος Στρατού αρχικά και της IV Μεραρχίας στη συνέχεια. Πλέον τούτων, η διάθεση ενός Τάγματος Ευζώνων δυνάμεως πλέον των 700 ανδρών για την αντιμετώπιση μίας Τουρκικής δύναμης 500 ανδρών ήταν εξαιρετικά υπερβολική, όταν μάλιστα αυτή συγκριθεί με τους 900 περίπου άνδρες του ενισχυμένου Ι/35 Τάγματος που παρά τον καταπελτισμό του Τουρκικού Πυροβολικού και τις μεγάλες απώλειες που είχαν υποστεί, τηρούσαν καθηλωμένα μέχρι τη 10η ώρα τέσσερα Τουρκικά Τάγματα επί του Ποϊραλικαγιά και του Μαύρου Βράχου, ενώ ταυτόχρονα αντιμετώπιζαν και την επίθεση τεσσάρων Τουρκικών Ταγμάτων που κατευθύνονταν κατά του Καλετζίκ από το ύψωμα Καραθανάση.

Ομοίως και το 1ο Τάγμα Ευζώνων από τη στιγμή που δεν το χρησιμοποιεί για την εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης, το εγκαθιστά μετά (μάλλον) τον τραυματισμό του Ταγματάρχη Τσιρώνη στο κέντρο της παράταξής του, μεταξύ του Καλετζίκ και του 2ου Τάγματος Ευζώνων — πλην Λόχου και Ουλαμού που τάχθηκαν επί του Καλετζίκ. Στις 1600 ώρα περίπου, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας έχει διαθέσει το μείζον των δυνάμεων του 1ου και του 2ου Τάγματος Ευζώνων στο δεξιό της παράταξής του (όχι επί του Καλετζίκ) και κατόπιν τούτου δεν διαθέτει δύναμη μη εμπεπλεγμένη για να εκτελέσει την αντεπίθεση που διατάχθηκε.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν φαίνεται ότι ενημέρωσε  την IV Μεραρχία περί του τρόπου διάθεσης των δυνάμεών του και ότι δεν διαθέτει πλέον δυνάμεις για να εκτελέσει την διαταχθείσα αντεπίθεση. Ούτε όμως και η Μεραρχία αναφέρει κάτι σχετικό περί της διάθεσης των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων του Αποσπάσματος Πλαστήρα, πράγμα που παραπέμπει σε μη ενημέρωση αυτής από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα. [Σημ.: Είναι βεβαίως εξαιρετικά περίεργο ότι και η IV Μεραρχία φαίνεται να εφησυχάζει και να μην αγωνιά που η ενημέρωσή της από τον Πλαστήρα είναι ελλιπής και ότι αυτός, ενώ παρέρχεται η ώρα, δεν εκτελεί τη διαταχθείσα αντεπίθεση. Στην Έκθεση της  Μεραρχίας ουδεμία αναφορά καταγράφεται από την οποία να προκύπτει ότι πιέζει τον Πλαστήρα για την εκτόξευση της αντεπίθεσης, ή για να λάβει πληροφορίες περί της επικρατούσας κατάστασης στο Κ.Α. Καμελάρ.].

Παρά ταύτα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, ενώ δεν διαθέτει πλέον ελεύθερες δυνάμεις για να εκτελέσει την αποστολή που του ανατέθηκε, παραπλανά τη Μεραρχία αναφέροντας ότι επιφυλάσσεται να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων. Ταυτόχρονα, ζητά επιμόνως να του στείλουν και το 3ο Τάγμα Ευζώνων, προτιθέμενος, όπως ο ίδιος γράφει στην Έκθεσή του, να αντικαταστήσει δι’ αυτού το Ι/35 Τάγμα επί του Καλετζίκ  επί του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε, αλλά παρά ταύτα συνέχισε να του εμπιστεύεται τα χαρακώματα του Καλετζίκ. Η λογική λέει ότι, εφ’ όσον το Ι/35 δεν του ενέπνεε καμία εμπιστοσύνη και, ως εκ τούτου, το Καλετζίκ (το σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν) κινδύνευε με άμεση κατάρρευση, επιβαλλόταν να αντικαταστήσει αμέσως το Ι/35 Τάγμα με το ανέπαφο και ακμαίο 1ο Τάγμα Ευζώνων (αφού δεν το χρησιμοποίησε για να εκτελέσει την αντεπίθεση) και να ζητήσει το 3ο Τάγμα Ευζώνων για να εκτελέσει την αντεπίθεση.

Όμως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ενεργεί σε διαφορετική κατεύθυνση από την κατάσταση που αναφέρει στην Έκθεσή του, δεν αποσύρει από την τοποθεσία το κατακερματισμένο και με «καταπεπτωκός ηθικό» Ι/35 Τάγμα επί του οποίου «ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε», χρησιμοποιεί μέρος του 1ου Τάγματος Τσιρώνη για να καλύψει το πίσω δυτικό τμήμα του Καλετζίκ, το υπόλοιπο του Τάγματος αυτού το τηρεί σε ετοιμότητα για να εκτελέσει μία ακαθόριστη αντεπίθεση και ζητά το 3ο Τάγμα Ευζώνων για να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα — «που μόνο ο Θεός γνώριζε πότε αυτό θα έφθανε στο Καλετζίκ». [Σημ.: Εννοείται ότι, εφόσον απέσυρε το Ι/35 Τάγμα από την τοποθεσία, έπρεπε να επιβλέψει ο ίδιος προσωπικά την ανασυγκρότηση του εν λόγω Τάγματος σε μία πιο περιορισμένη σύνθεση, ώστε να μπορεί να το χρησιμοποιήσει στη συνέχεια.]. Κατόπιν των παραπάνω αναφερθέντων, καθίσταται  πρόδηλο ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε αποβάλει από τη σκέψη του την εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης. Στη διάνοια του είχε μάλλον εμφιλοχωρήσει η ιδέα ότι η άμυνα επί του Καλετζίκ ήταν μία χαμένη υπόθεση και επεδίωκε να κρατήσει μακριά από αυτή τη χαμένη υπόθεση τα Ευζωνικά Τάγματά του. Αυτά, εμμέσως πλην σαφώς, γράφει η Έκθεση Πλαστήρα. Άλλο αν κάποιοι μέχρι και σήμερα δεν μπόρεσαν ή δεν ήθελαν, ή δεν θέλουν να τα «διαβάσουν».

 

14η Διαπίστωση: Ο Σταθμός Διοικήσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα δεν εγκαθίσταται επί του Καλετζίκ όπως επιτάσσει η ανάγκη – Η μάχη επί του Καλετζίκ ποσώς διευθυνόταν από τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα

Περί τη 13η ώρα, η επικρατούσα κατάσταση διεύθυνσης και ελέγχου του διεξαγόμενου αγώνα επί του Καλετζίκ ήταν μάλλον περίπλοκη. Οι δυνάμεις που βρίσκονται επί του υψώματος είναι το Ι/35 Τάγμα (+τον 11/35 Λόχο), το ΙΙ/11 Τάγμα, ο 3/42 Λόχος Ευζώνων και μία Διμοιρία Ευζώνων. Ο 3/35 Λόχος που παρουσίασε κάμψη του ηθικού τηρείται πίσω από το ύψωμα ως εφεδρεία. Λογικά όλες αυτές οι δυνάμεις διοικούνται από τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα, ο οποίος όμως δεν βρίσκεται επί του Καλετζίκ, δεν διαθέτει παρατηρητήριο επί του Καλετζίκ και δεν έχει εγκαταστήσει τακτικό Σταθμό Διοικήσεώς επί του Καλετζίκ. Ο Πλαστήρας έχει εγκαταστήσει τον Σταθμό Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ, δηλαδή 240 μέτρα χαμηλότερα και 1700 μέτρα μακρύτερα από την κορυφή του Καλετζίκ και κατόπιν τούτου ούτε βλέπει ούτε ελέγχει την κύρια μάχη που διεξάγεται επί του Καλετζίκ, αλλά ούτε έχει ορίσει τον διοικητή του ΙΙ/11 Τάγματος Ταγματάρχη Κόκκινο ως διοικητή όλων των δυνάμεων που αγωνίζονται επί του Καλετζίκ, δεδομένου ότι το εν λόγω ύψωμα αποτελεί μία ενιαία εδαφική περιοχή, εντελώς διαχωρισμένη από τον υπόλοιπο χώρο και ως εκ τούτου και του γεγονότος ότι ο ίδιος ο Πλαστήρας δεν είχε εγκαταστήσει το σταθμό διοικήσεώς του επί του Καλετζίκ, επιβαλλόταν να οριστεί ένας ανώτερος αξιωματικός για να διοικεί όλες τις επί του Καλετζίκ δυνάμεις. Τα γεγονότα που αποδεικνύουν ότι επί του Καλετζίκ δεν υπήρχε κεντρική διοίκηση και έλεγχος είναι αρκετά, και θα αναφερθούν στο Μέρος ΙΙγ του κειμένου για τα αφορώντα τη μάχη μετά τη 1600 ώρα. Γνωρίζουμε όμως ότι ο Πλαστήρας π.χ. δεν αποκατέστησε σύνδεσμο με το Ι/35 Τάγμα, το όνομα του διοικητή του οποίου του είναι παντελώς άγνωστο στον Πλαστήρα, όπως και ότι το πλέον βέβαιο δεν ήρθε σε επικοινωνία και με τον Ταγματάρχη Κόκκινο. Στη πραγματικότητα η μάχη επί του Καλετζίκ ποσώς διευθυνόταν από τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα.

Κατόπιν τούτων, είναι επόμενο ότι από την Έκθεση Πλαστήρα απουσιάζει η εικόνα της μάχης που διεξάγεται επί του Καλετζίκ, μολονότι κατά του υψώματος επιχειρούν δυνάμεις δύο Τουρκικών Μεραρχιών και βάλλουν 50 πυροβόλα. Ακόμη και η έφοδος περί τη 1430 ώρα της εκ τεσσάρων ταγμάτων Τουρκικής δύναμης, η κατάληψη της πρώτης γραμμής χαρακωμάτων του Καλετζίκ και η εκδίωξή της από την αντεπίθεση των εκεί αμυνομένων δυνάμεων, απουσιάζει από την Έκθεση Πλαστήρα. Αντίστοιχη είναι και η εικόνα για την περιοχή που εγκαταστάθηκαν τα 1ο και 2ο Τάγματα Ευζώνων. Και εδώ, μετά την εγκατάσταση των δύο Ταγμάτων Ευζώνων από το Καλετζίκ μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί απουσιάζει η μάχη. Δεν υπάρχουν επιθέσεις ή αντεπιθέσεις. Δεν υπάρχουν τμήματα που αμύνονται υπό δυσχερείς συνθήκες.

Από την Έκθεση Πλαστήρα απουσιάζει ο εχθρός και η μάχη, και πλεονάζουν οι προθέσεις, η εγκατάσταση των δυνάμεων σε διάφορες θέσεις και τα πολλά «κτυπήματα» κατά του 35ου Συντάγματος και του Ι/35 Τάγματος.

 

15η Διαπίστωση: Η κατάθεση Ταγματάρχη Τσιρώνη ανατρέπει βεβαιότητες της Έκθεσης Πλαστήρα και επιβεβαιώνει βάσιμες υποψίες

Η κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη αναφορικά με το πότε έλαβε τη διαταγή για να ενισχύσει το 35ο Σύνταγμα και ποιο το περιεχόμενο αυτής της διαταγής ανατρέπει βεβαιότητες της Έκθεσης Πλαστήρα και επιβεβαιώνει άλλες υποθέσεις ή υποψίες. Αυτά που δηλώνει ο Ταγματάρχης Τσιρώνης στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου είναι εξαιρετικά προβληματικά για τον διοικητή του, Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτει, εμμέσως πλην σαφώς, ότι ο διοικητής του, Συνταγματάρχης Πλαστήρας, μετά τη λήψη της διαταγής του Α’ Σώματος Στρατού δια της οποίας διατασσόταν να μεταβεί, επικεφαλής Τάγματος Ευζώνων και Πυροβολαρχίας, στις θέσεις εφεδρείας του Καλετζίκ, δεν προπορεύτηκε του 2ου Τάγματος Ευζώνων, δεν μετέβη στο δεξιό της IV Μεραρχίας, όπως αναφέρει στην Έκθεσή του, δεν επέλεξε τις θέσεις που θα τασσόταν το 2ο Τάγμα Ευζώνων «που ερχόταν πίσω του», αλλά αντιθέτως, αφού διέταξε τον διοικητή του 2ου Τάγματος Ευζώνων να μεταβεί στο δεξιό της παράταξης της IV Μεραρχίας, κινήθηκε (ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας) για να μεταβεί στο Αφιόν Καραχισάρ και καθ’ οδόν διασταυρώθηκε με τον Ταγματάρχη Τσιρώνη που επέστρεφε από το Αφιόν στο Έρικμαν, διέταξε τον Ταγματάρχη Τσιρώνη να πάει να παραλάβει το Τάγμα του και να μεταβεί στο δεξιό της παράταξης, εκεί που εστάλη και το 2ο Τάγμα Ευζώνων του Ταγματάρχη Παλάντζα. Είναι προφανές ότι με βάση την αναφορά του Ταγματάρχη Τσιρώνη ο Πλαστήρας δεν εξετέλεσε το μέρος της διαταγής που έλαβε από το Α’ Σώμα Στρατού διά της οποίας διατασσόταν ο ίδιος με Τάγμα Ευζώνων και μία Πυροβολαρχία του Αποσπάσματός του να μεταβεί στις θέσεις εφεδρείας του Καλετζίκ.

Με βάση τα αναφερόμενα στην κατάθεση Τσιρώνη (εφόσον βεβαίως αυτά είναι ακριβή), ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αφ’ ενός ψεύδεται για πολλά από αυτά που αναφέρει στην Έκθεσή του, αφ’ ετέρου εξηγείται έτσι η μη αναφορά σημαντικών γεγονότων στην Έκθεσή του, που λογικά θα έπρεπε να είχαν υποπέσει στην αντίληψή του εφόσον θα βρισκόταν εκεί που αναφέρει, και ως εκ τούτου να καταχωρηθούν στην Έκθεσή του, όπως η επίθεση της Τουρκικής δύναμης των τεσσάρων Ταγμάτων κατά του νοτιοδυτικού τμήματος του Καλετζίκ, η άγνοιά του για το ποιος διοικούσε το Ι/35 Τάγμα, η λάθος αναφορά σε Διλοχία του ΙΙ/11 Τάγματος, η μη επίγνωσή της τακτικής κατάστασης, η απουσία αναφορών για τη διεξαγόμενη μάχη και η απουσία πληροφοριών για τον εχθρό. Η εντύπωση που μπορεί να σχηματίσει κάποιος μελετώντας την Έκθεση Πλαστήρα είναι ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας «παρέμεινε μακριά από τη διεξαγόμενη επί του Καλετζίκ άγρια μάχη» για κάποιο σημαντικό αλλά μη δυνάμενο να προσδιοριστεί χρόνο.

 

16η Διαπίστωση: Το πεδινό και βαρύ πυροβολικό της IV Μεραρχίας παρέμεινε απόν από τη διεξαγόμενη μάχη στο Καλετζίκ

Το πεδινό και βαρύ Πυροβολικό της IV Μεραρχίας συνέχισε μέχρι την 1600 ώρα να παραμένει απόν από τον αγώνα που διεξαγόταν επί του Κ.Α. Καμελάρ. Στις Εκθέσεις Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας και του Αποσπάσματος Πλαστήρα, καθώς και στην κατάθεση του Αρχηγού Πυροβολικού της Μεραρχίας στην ανακριτική επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου, ουδεμία περί του αντιθέτου αναφορά υπάρχει. Αλλά και ουδεμία αίτηση υποβλήθηκε από τον Πλαστήρα στην IV Μεραρχία για την υποστήριξη της μάχης από το πεδινό και βαρύ πυροβολικό της Μεραρχίας, ούτε αντίστοιχη πρόθεση καταγράφεται στην Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας και στην κατάθεση του Αντισυνταγματάρχη ΠΒ Αθανασίου Πουρνάρα στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου.

 

17η Διαπίστωση: Ο διοικητής της IV Μεραρχίας, άβουλος και μοιραίος, παρακολουθούσε τη μάχη στο Καλετζίκ από το γραφείο του στο Αφιόν

Απών από τη μάχη που διεξαγόταν στο Καλετζίκ παρέμενε και ο διοικητής της IV Μεραρχίας, μολονότι είχε διαπιστώσει από πολύ νωρίς αφ’ ενός ότι η κυρία προσπάθεια των Τούρκων κατευθυνόταν κατά του Κ.Α. Καμελάρ, αφ’ ετέρου ότι λόγω της απώλειας του Κ.Α. Τηλκί Κηρί Μπελ και της αντεπίθεσης που προετοίμαζε η Ι Μεραρχία για την ανακατάληψή του, αυτή (η Ι Μεραρχία) δεν μπορούσε να ενεργήσει διά του διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών για να υποβοηθήσει την αντεπιθετική ενέργεια της IV Μεραρχίας, και τέλος ότι ο Πλαστήρας χρονοτριβούσε και δεν εκτελούσε τη διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Δυστυχώς ο διοικητής της IV Μεραρχίας, παρά τη δραματική τροπή που είχε λάβει η μάχη στο δεξιό του, παρά την απουσία ουσιαστικής πληροφόρησης από τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα, συνέχισε να παραμένει αδρανής στο στρατηγείο του στο Αφιόν, προσπαθώντας να διαγνώσει την τακτική κατάσταση από τις τηλεφωνικές επικοινωνίες που ενίοτε δεν λειτουργούσαν. Από την άλλη πλευρά, η ανώτατη Τουρκική ηγεσία παρακολουθούσε και διεύθυνε τη μάχη από το παρατηρητήριο του Κοτσά Τεπέ, οι δε διοικητές του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού και των 5ης και 11ης Μεραρχιών από τους τακτικούς σταθμούς διοικήσεως των που είχαν εγκαταστήσει στα παρατηρητήρια του Μπέη Τεπέ.

 

18η Διαπίστωση: Μέχρι τη 16η ώρα η διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ δεν εκτοξεύτηκε

Μέχρι την 1600 ώρα η επιβαλλόμενη αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ δεν είχε εκτελεστεί, αλλά ούτε και κάποια προπαρασκευαστική ενέργεια για την εκτέλεσή της είχε γίνει. Ο Πλαστήρας μέχρι τη 1600 ώρα, ήτοι έξι ώρες μετά την άφιξή του στο Κ.Α. Καμελάρ, δεν είχε εκτελέσει την αποστολή που του ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού αρχικά και την IV Μεραρχία στη συνέχεια, παρ’ όλο που στις 1200 ώρα είχε στη διάθεσή του ανέπαφο το 1ο Τάγμα Ευζώνων και το ελάχιστα φθαρμένο ΙΙ/11 Τάγμα Πεζικού.

 

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η κυρία προσπάθεια του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού που από την 5η πρωινή ώρα επιτίθεται κατά του Τομέα της IV Μεραρχίας κατευθύνεται κατά του δεξιού της Μεραρχίας και αποβλέπει στην κατάληψη του όρους Καλετζίκ, η πτώση του οποίου θα είχε σαν αποτέλεσμα την κατάρρευση της άμυνας ολοκλήρου του Τομέα της IV Μεραρχίας και συνακόλουθα την εγκατάλειψη της τοποθεσίας της εξέχουσας από τις Ελληνικές δυνάμεις. Κατά του Καλετζίκ επιτίθενται οι 5η και 11η Τουρκικές Μεραρχίες. Η 5η Μεραρχία κατορθώνει από πολύ νωρίς να καταλάβει το ύψωμα Μαύρος Βράχος (εξέχον παρατηρητήριο αλλά όχι έδαφος σοβαρής τακτικής σημασίας) και την πρώτη γραμμή των χαρακωμάτων του Καλετζίκ επί του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά, αλλά περί την 8η ώρα καθηλώνεται επί του Ποϊραλικαγιά λόγω της ισχυρής αντίδρασης του επί του Καλετζίκ 1ου Τάγματος του 35ου Συντάγματος. Μετά την 9η ώρα κατά του Καλετζίκ επιτίθεται και η 11η Μεραρχία με ένα ενισχυμένο Σύνταγμα Πεζικού την ενέργεια του οποίου υποστηρίζει με το διαθέσιμο Πυροβολικό της. Η επίθεση του εν λόγω Συντάγματος εξελίσσεται βραδέως λόγω της αντίδρασης του Ι/35 Τάγματος και της επί του βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντερείσματος ταγμένης Ορειβατικής «Πυροβολαρχίας» υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο. Η 11η Μεραρχία κατευθύνει ένα ακόμη Σύνταγμά της —στο οποίο σαφώς έχει αναθέσει τη δευτερεύουσα προσπάθεια της— προς βορρά προκειμένου να τηρεί υπό την απειλή πλευροκόπησης το δεξιό της IV Μεραρχίας.

Η αμυντική μάχη επί του Καλετζίκ μέχρι τη 10η ώρα διεξάγεται αποκλειστικά από το 1ο Τάγμα (+ τον 11ο Λόχο) του 35ου Συντάγματος Πεζικού. Το Ι/35 Τάγμα παρά τις τεράστιες απώλειες που είχε υποστεί, ιδίως σε αξιωματικούς, διατήρησε τις θέσεις του επί του Καλετζίκ, καθήλωσε τον εχθρό επί του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά που καταλήφθηκε από τον αντίπαλο με την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως και αντιμετώπιζε επιτυχώς την ισχυρή εχθρική δύναμη από το ύψωμα Καραθανάση κατευθυνόταν με την υποστήριξη του Τουρκικού Πυροβολικού κατά του Καλετζίκ από νοτιοδυτικά. Τη 10η περίπου ώρα το Ι/35 Τάγμα ενισχύθηκε από το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος Πεζικού.

Το Α΄ Σώμα Στρατού προς αντιμετώπιση της δυσμενούς κατάστασης που δημιουργήθηκε στο δεξιό της IV Μεραρχίας θέτει στη διάθεσή της Μεραρχίας το Απόσπασμα Πλαστήρα και την 8η πρωινή ώρα δίνει εντολή στον Συνταγματάρχη Πλαστήρα να τεθεί επικεφαλής Τάγματος και Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του και να κινηθεί προς τις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ. Την 8η επίσης ώρα η IV Μεραρχία εκδίδει διαταγή δια της οποίας θέτει όλες τις δυτικά του Μαύρου Βράχου δυνάμεις υπό τη διοίκηση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα, το οποίο και διατάσσει να ενεργήσει δραστήρια για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Και οι δύο αποστολές που ανατέθηκαν στον Συνταγματάρχη Πλαστήρα, από το Α΄ Σώμα Στρατού αρχικά και την IV Μεραρχία στη συνέχεια είναι προφανές ότι απέβλεπαν στην ισχυρή κατοχή και διατήρηση του όρους Καλετζίκ από τις δυνάμεις που τίθονταν υπό τη διοίκηση του Πλαστήρα.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας από πολύ νωρίς, ίσως λίγο πριν την 9η ώρα, προπορευθείς των δυνάμεών του ανήλθε στο δεξιό της IV Μεραρχίας προς αναγνώριση της τακτικής κατάστασης, όπου και διαπίστωσε ότι ένα Τουρκικό Τάγμα διέρρεε (κατερχόταν) από το αντέρεισμα Καραθανάση προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ. Κατόπιν τούτου αποφασίζει να επεκτείνει διά του 2ου Τάγματος Ευζώνων το δεξιό της IV Μεραρχίας προς το Καγιαντιμπί για την αντιμετώπιση της διαφαινόμενης απειλής πλευροκόπησης. Η απόφαση αυτή του Πλαστήρα που θα υλοποιηθεί μετά δίωρο περίπου, σημειώνει και την πρώτη απόκλισή του από την αποστολή που του ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού αρχικά και την IV Μεραρχία στη συνέχεια, περί της οποίας δεν ενημερώνει άμεσα τους προϊσταμένους του ως όφειλε δεδομένου οι προθέσεις του δεν εξυπηρετούν την κύρια αποστολή του.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας παρ’ όλο που από το ύψωμα Καραθανάση εξορμά την ίδια περίπου ώρα (9η πρωινή) και μία άλλη ισχυρότερη Τουρκική δύναμη που κατευθύνεται προς το Καλετζίκ και μολονότι η εχθρική αυτή ενέργεια εξελίσσεται σε εγγύτατη απόσταση προ του δεξιού της IV Μεραρχίας, ουδεμία πληροφορία σημειώνει στην Έκθεσή του περί της εν λόγω επίθεσης, ωσάν να μη βρίσκεται εκεί και να μη την αντιλαμβάνεται.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στη συνέχεια και αφού είχε λάβει περί τη 10η ώρα την αποστολή που του ανατέθηκε από την IV Μεραρχία ανήλθε επί του Καλετζίκ (όπως αναφέρει στην Έκθεσή του) προς αναγνώριση της δυτικά του Μαύρου Βράχου κατάστασης. Μολονότι βρίσκεται επί του Καλετζίκ (όπως αναφέρει) και διαθέτει ως εκ τούτου ευρεία πανοραμική παρατήρηση του πεδίου της μάχης, απουσιάζει από την Έκθεσή του η ισχυρή Τουρκική δύναμη που από το ύψωμα Καραθανάση επιτίθεται σε πυκνούς σχηματισμούς κατά του Καλετζίκ, η οποία επίθεση υποστηρίζεται από το Τουρκικό Πυροβολικό και αντιμετωπίζεται από την Πυροβολαρχία του Κ.Α. Καμελάρ υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο. Απουσιάζουν επίσης από την Έκθεση του πληροφορίες για τις εχθρικές δυνάμεις που έχουν εγκατασταθεί στο Μαύρο Βράχο και το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά που πρέπει να ανακαταλάβει, καθώς και πληροφορίες για την διάταξη, την κατάσταση, τις απώλειες και τη διοίκηση των αμυνομένων επί του Καλετζίκ Ι/35 και ΙΙ/11 Ταγμάτων. Η απουσία οιασδήποτε αναφοράς στην Έκθεση Πλαστήρα επί των παραπάνω σοβαρών εχθρικών ενεργειών και της γενικής κατάστασης και διάταξης των επί του Καλετζίκ δυνάμεων που έχουν τεθεί υπό τις διαταγές του, καθώς και της διοίκησης αυτών των δυνάμεων, εγείρει σοβαρές αμφιβολίες, ή και υποψίες για το αν τα αναφερόμενα από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα περί της παρουσίας του είτε στο δεξιό της IV Μεραρχίας αρχικά, είτε επί του Καλετζίκ στη συνέχεια, είναι αληθή. Η κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη ισχυροποιεί έτι περισσότερο τις αμφιβολίες και υποψίες και οδηγεί μάλλον στη βεβαιότητα ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν βρισκόταν εκεί όπου αναφέρει, τουλάχιστον στο χρόνο που αναφέρει. Βεβαιότητα που ενισχύεται και από άλλα πολύ σοβαρά ζητήματα που αναφέρονται στην Έκθεσή του και περί των οποίων θα αναφερθούμε στο Μέρος ΙΙγ του κειμένου μας.

Η κύρια αποστολή που ανατέθηκε από την IV Μεραρχία στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα ήταν να ενεργήσει δραστήρια (δηλαδή όσο το δυνατόν ταχύτερα) για την ανακατάληψη του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά και του Μαύρου Βράχου. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας διαθέτει όμως το 2ο Τάγμα Ευζώνων όταν αυτό φθάνει στην τοποθεσία περί τη 1030 ώρα για να επεκτείνει το δεξιό της Μεραρχίας μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί και επομένως μειώνει την ικανότητά του να εκτελέσει την αποστολή του. Η εγκατάσταση ενός ολόκληρου Τάγματος Ευζώνων δυνάμεως πλέον των 700 ανδρών για την αντιμετώπιση ενός εχθρικού Τάγματος δυνάμεως 500 ανδρών, κρίνεται τουλάχιστον εξαιρετικά υπερβολική.  Επί της υπόψη σοβαρής αυτής ενέργειάς του, δηλαδή της επέκτασης του δεξιού του διά του 2ου Τάγματος Ευζώνων, που φαίνεται εύλογη, αλλά δεν του επιτρέπει να εκτελέσει την κύρια αποστολή που του ανατέθηκε, που δεν ήταν άλλη από την ισχυρή κατοχή και διατήρηση του Καλετζίκ, δεν ενημερώνει αμέσως το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία επικαλούμενος την μη λειτουργία των τηλεφώνων λόγω της αποκοπής των τηλεφωνικών καλωδίων, μία κατάσταση που μπορεί να αντιμετωπιστεί ευχερώς με την αποστολή έφιππου αγγελιοφόρου μέχρι το πλησιέστερο ενεργό τηλέφωνο, ενδεχομένως στο χωριό Έρικμαν, όπου υπήρχε τηλεφωνική γραμμή και παρέμεναν τμήματα των Μεταγωγικών Σώματος και του κλιμακίου Συζυγαρχίας του Αποσπάσματος Πλαστήρα.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας σκόπευε να χρησιμοποιήσει το 1ο Τάγμα Ευζώνων, η άφιξη του οποίου αναμενόταν, για να εκτελέσει μία αντεπίθεση διά του διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών, της οποίας όμως το σκοπό δεν τον προσδιορίζει και θα παραμένει άγνωστος αφού ουδέποτε η αντεπίθεση αυτή θα εκτελεστεί. Στη περίπτωση που σκόπευε διά της αντεπίθεσης αυτής να προσβάλλει τη δύναμη που επιτίθεται από το ύψωμα Καραθανάση προς το Καλετζίκ θα ήταν ενδεχομένως μία ενδιαφέρουσα ενέργεια, αλλά πλέον του σκοπού αυτής της αντεπίθεσης που παραμένει άγνωστος, απούσα είναι από την Έκθεσή του και η Τουρκική δύναμη που από το ύψωμα Καραθανάση επιτίθεται κατά του Καλετζίκ, ωσάν ουδέποτε αυτή να υπήρξε. Στην περίπτωση που σκόπευε επιτιθέμενος μέσω του διακένου να ανακαταλάβει τις απολεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ, τότε το λιγότερο που μπορεί να του προσάψει κάποιος είναι δεν εκτιμούσε ορθολογικά την κατάσταση επειδή θα παρέβλεπε την τρομακτική ισχύ του Τουρκικού Στρατού που έχει συγκεντρωθεί προ του μετώπου του Καλετζίκ  (5η, 11η και 12η Μεραρχίες και τα 50 πυροβόλα του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού) που θα πρέπει να αντιμετωπίσει για να το επιτύχει. Ο εχθρός, πλην των 500 ανδρών που διέρρεαν από το ύψωμα Καραθανάση στη χαράδρα Ακ Ντερέ, είναι ο μεγάλος απών από την Έκθεση Πλαστήρα. Ουδεμία αναφορά, ή εκτίμηση υπάρχει στην Έκθεση Πλαστήρα περί των εχθρικών δυνάμεων που περιβάλουν πανταχόθεν το Καλετζίκ.

Όταν περί τη 12η ώρα φθάνει στην τοποθεσία το 1ο Τάγμα Ευζώνων, παρ’ όλο που αυτό είναι ανέπαφο, ακμαίο και διαθέτει υψηλό ηθικό, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν το χρησιμοποιεί για να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, αλλά διαθέτει από το εν λόγω Τάγμα Ουλαμό αρχικά και Λόχο Ευζώνων στη συνέχεια  στη βορειοδυτική πλευρά του Καλετζίκ (και σε θέσεις «ανενόχλητες» από τον Εχθρό κατά τον Ταγματάρχη Τσιρώνη), ενώ το υπόλοιπο του Τάγματος το τηρεί σε ετοιμότητα για την εκτέλεση μίας αντεπίθεσης διά του διακένου, της οποίας ο σκοπός είναι άγνωστος και η οποία όμως ουδέποτε εκτοξεύεται. Αργότερα, πιθανόν μετά τον τραυματισμό του Ταγματάρχη Αν. Τσιρώνη, το υπόλοιπο του Τάγματος τάσσεται μεταξύ του 2ου Τάγματος Ευζώνων και του Καλετζίκ για την αντιμετώπιση του Τουρκικού Συντάγματος που συνεχίζει να διαρρέει προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ.

Κατόπιν της αναφερόμενης διάθεσης των Ευζωνικών Ταγμάτων, είναι προφανές ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στερείται δυνάμεων για να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

Περί τη 13η ώρα που αποκαθίστανται οι τηλεφωνικές επικοινωνίες με την IV Μεραρχία, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας σε ουδεμία ενέργεια έχει προβεί ακόμη (από την 9η ώρα που έφθασε στην τοποθεσία) για την οργάνωση και την προετοιμασία της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Όλως αντιθέτως έχει διαθέσει το 2ο Τάγμα Ευζώνων για την επέκταση του δεξιού της Μεραρχίας προς το Καγιαντιμπί, το δε 1ο Τάγμα Ευζώνων που μόλις έχει φθάσει το τηρεί αρχικά σε ετοιμότητα (πλην Ουλαμού που αντικατέστησε τον 3/35 Λόχο επί του Καλετζίκ) για να εκτελέσει την αντεπίθεση μέσω του διακένου. Επί των ενεργειών του και της πρόθεσής του να εκτοξεύσει αντεπίθεση με τα Ευζωνικά Τάγματα μέσω του διακένου δεν ενημερώνει την IV Μεραρχία, αλλά τις αναφέρει ότι «επιφυλάσσεται να ενεργήση βραδύτερον την αντεπιθετικήν επιχείρησιν προς ανάκτησιν των απωλεσθεισών θέσεων και περαιτέρω εκμετάλλευσιν της επιτυχίας του δια καταδιώξεως». Βεβαίως την ώρα που αναφέρει τα παραπάνω στη Μεραρχία διαθέτει ακόμη σχεδόν ακέραιο το 1ο Τάγμα Ευζώνων, αλλά δεν το ανεβάζει στο Καλετζίκ για να εκτελέσει την αντεπίθεση για την απόρριψη των Τούρκων από το Ποϊραλικαγιά, αλλά το τηρεί χαμηλά, πιθανόν περί το Σταθμό Διοικήσεώς του, για να εκτοξεύσει την αντεπίθεση διά του διακένου. Επομένως η δήλωσή του στη Μεραρχία περί της εκτέλεσης της διαταχθείσας αντεπίθεσης είναι κενή περιεχομένου, σαφέστατα προσχηματική και βεβαίως το «επιφυλάσσομαι» δεν έχει και δεσμευτικό χαρακτήρα. Η μη ενημέρωση της IV Μεραρχίας περί των μέχρι εκείνη τη στιγμή ενεργειών και προθέσεων του Συνταγματάρχη Πλαστήρα προκύπτει επειδή και ο Πλαστήρας και o διοικητής της IV Μεραρχίας ουδέν σχετικό αναφέρουν περί αυτών των ζητημάτων στις Εκθέσεις τους. Δηλαδή ο Πλαστήρας ότι ενημέρωσε τη Μεραρχία και η Μεραρχία ότι ενημερώθηκε από τον Πλαστήρα περί της διάθεσης του 2ου Τάγματος Ευζώνων για την επέκταση του δεξιού της και την πρόθεση του Πλαστήρα να εκτοξεύσει αντεπίθεση μέσω του διακένου.

Η μη χρησιμοποίηση του 1ου Τάγματος Ευζώνων για την εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, μολονότι αυτή η αντεπίθεση ήταν και δυνατή και ικανή να οδηγήσει στην αποκατάσταση της τοποθεσίας του Κ.Α. Καμελάρ και να σημειώσει την πρώτη νίκη των Ελληνικών όπλων, αποδεικνύει ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε διαγράψει από τη σκέψη του την εκτέλεση αυτής της αντεπίθεσης. Η διάθεση ενός Λόχου του 1ου Τάγματος Ευζώνων στο βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα και η τήρηση του υπολοίπου του Τάγματος κάτω από το Καλετζίκ για την εκτόξευση μίας τελικά μίας προσχηματικά δηλούμενης αντεπίθεσης που ουδέποτε εκτοξεύετε, απομάκρυνε κάθε ελπίδα για την εκτέλεση της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη του Ποϊραλικαγιά.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετά την αποκατάσταση των τηλεφωνικών επικοινωνιών ζητεί επιμόνως από την IV Μεραρχία να του αποσταλεί το 3ο Τάγμα Ευζώνων από το Αφιόν επειδή ήθελε δι’ αυτού να αντικαταστήσει το επί του Καλετζίκ Ι/35 Τάγμα επί του αξιόμαχου του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε. Λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο διάθεσης του 1ου και του 2ου Ταγμάτων Ευζώνων, ότι κατόπιν αυτής της διάθεσης δεν υπήρχε ελεύθερη δύναμη για να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Καμελάρ και το ότι με το 3ο Τάγμα Ευζώνων σκόπευε να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα επί του Καλετζίκ, καθίσταται πρόδηλο ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε αποβάλει από τη σκέψη του την ιδέα ότι θα εκτελούσε μία παρακινδυνευμένη αντεπίθεση διά των Ταγμάτων Ευζώνων του Συντάγματός του. Δηλώνοντας στη Μεραρχία ότι επιφυλασσόταν να εκτελέσει αργότερα τη διαταχθείσα αντεπίθεση υπεξέφευγε και κέρδιζε χρόνο μέχρι να βρει την κατάλληλη δικαιολογία για να μη την εκτελέσει, όπως και τελικά θα γίνει.

Η πρόθεση του Πλαστήρα να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα επί του αξιόμαχου του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε με το 3ο Τάγμα Ευζώνων όταν αυτό θα έφθανε στην τοποθεσία, προκαλεί το εύλογο ερώτημα: «Αφού ήταν τόσο άθλια η κατάσταση του Ι/35 Τάγματος για ποιο λόγο κύριε Συνταγματάρχα δεν το αντικατέστησες με το 1ο Τάγμα Ευζώνων, όταν αυτό περί τη 12η ώρα έφθασε στην τοποθεσία, ώστε να έχεις στα χαρακώματα του Καλετζίκ μία ανέπαφη και με υψηλό ηθικό δύναμη επί της οποίας να υπολογίζεις ότι μπορείς να τηρήσεις το Καλετζίκ υπό την κατοχή σου;». Πιστεύω ότι σαφής απάντηση στο θεωρητικό αυτό ερώτημα δεν υπάρχει. Είναι βέβαιο ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας νοιαζόταν και προστάτευε τους άνδρες του Συντάγματός του [τούτο αναφέρεται μετ’ εμφάσεως από πολλούς και ειδικά τους ιστοριογράφους του] και το ενδιαφέρον του αυτό για τους άνδρες του τον οδήγησε [όπως είδαμε το Μέρος Ι του κειμένου] να αρνηθεί να επιτεθεί κατά του Ακτσάλ, όταν διατάχθηκε προς τούτο από το διοικητή του, για «να μη κάψει του Ευζώνους του». Θεωρώ ότι ο Πλαστήρας ήταν ένας έμπειρος Αξιωματικός που είχε ανδρωθεί στα πεδία των πολέμων και όταν έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας [την ώρα που έφθασε, αφού αυτή που αναφέρει τελεί υπό αμφισβήτηση] και στη συνέχεια ανέβηκε στο  Καλετζίκ, είδε τις μεγάλες απώλειες του Ι/35 Τάγματος, «διάβασε» τη μάχη που διεξαγόταν από το Καλετζίκ και δυτικότερα, «μέτρησε» την τεράστια Τουρκική ισχύ που είχε συγκεντρωθεί προ του μετώπου του Καλετζίκ [άλλο ζήτημα ότι στην Έκθεσή του ουδόλως αναφέρεται στον εχθρό] και κατά το μάλλον σχημάτισε την εντύπωση ότι η μάχη επί της εξέχουσας ήταν δύσκολο να κερδηθεί. Κατόπιν τούτου δεν ήταν διατεθειμένος όχι μόνο την αντεπίθεση να μην εκτελέσει, αλλά ούτε τα Ευζωνικά του Τάγματα να τοποθετήσει πάνω στο βωμό του Καλετζίκ και «να τα κάψει». Η πρόθεσή του ήταν να συγκεντρώσει όλο το Σύνταγμά του, λίγο μακριά από τους «άλλους», ώστε να το ελέγχει. Για αυτό το λόγο δεν εγκατέστησε το Σταθμό Διοικήσεώς του επί του Καλετζίκ ώστε να ελέγχει την εκεί διεξαγόμενη κύρια, δύσκολη όμως και αιματηρή μάχη, αλλά στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ από όπου μπορούσε να ελέγχει τα Ευζωνικά Τάγματά του, το μείζον της δύναμης των οποίων, καθώς και ολόκληρη τη ΧΙΙΙα ΜΟΠ, τήρησε περί το ύψωμα 1535 από το οποίο ήταν σχετικά ευχερής η υποχώρηση προς τα υψώματα Βελισαρίου. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας για ακόμη μία φορά δεν ήταν διατεθειμένος να κάψει τους Ευζώνους του.

Ασφαλώς τα παραπάνω αποτελούν μία δική μου εικασία. Το βέβαιο είναι ότι καμία μάχη δεν είναι χαμένη αν δεν τη δώσεις και ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απέφυγε επιμελώς να δώσει τη δική του μάχη στο Καλετζίκ. Την αντεπίθεση που διατάχθηκε να εκτελέσει, μέχρι τη 16η ώρα όχι μόνο δεν την είχε εκτελέσει, αλλά και σε ουδεμία ενέργεια για την προετοιμασία αυτής της αντεπίθεσης προβαίνει. Όλως αντιθέτως παραπλανούσε τον προϊστάμενό του διοικητή της IV Μεραρχίας αναφορικά με τις προθέσεις του. Ενώ τη 12η και 30΄ ώρα διέθετε ένα δικό του ανέπαφο και ακμαίο Τάγμα (το 1ο Ευζώνων), δεν το ανεβάζει στο Καλετζίκ για να εκτοξεύσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη του Ποϊραλικαγιά, αλλά αναφέρει στην IV Μεραρχία ότι επιφυλάσσεται να εκτελέσει την αντεπίθεση αργότερα. Και ενώ δεν εκτελεί τη διαταχθείσα αντεπίθεση, δεν χρησιμοποιεί το 1ο Τάγμα Ευζώνων για να αντικαταστήσει το φθαρμένο Ι/35 Τάγμα επί του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη είχε, ώστε να ισχυροποιήσει την άμυνα του Καλετζίκ, αλλά ζητούσε από τη Μεραρχία να του στείλουν το 3ο Τάγμα Ευζώνων για να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας εκθέτει ο ίδιος τον εαυτό του με αυτά που αναφέρει στην Έκθεσή του. Αλλά ποιος ήταν αυτός που μπορούσε να τον κρίνει το 1923; Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ήταν ο κυρίαρχος του Κράτους, ήταν αυτός που διέταξε την έρευνα για της διερεύνηση των εν Μικρά Ασία γεγονότων κατά τον Αύγουστο του 1922 και σε αυτόν θα επιβαλλόταν το πόρισμα της ανάκρισης.

Βεβαίως ο Πλαστήρας έπρεπε να καλύψει τις πραγματικές προθέσεις του. Το κάλυμμα ήταν τα τηλέφωνα που δεν λειτουργούσαν, η αποκοπή των τηλεφωνικών γραμμών που δεν επισκευάστηκαν μέχρι το βράδυ (αλλά επισκευάστηκαν το μεσημέρι) και δεν του επέτρεπαν την επικοινωνία με τη Μεραρχία, η άγνοια του διοικητή του 35ου Συντάγματος για τα συμβαίνοντα στο Σύνταγμά του, η ενημέρωση που δεν έλαβε από τον διοικητή του 35ου Συντάγματος με αποτέλεσμα να μείνει ανενημέρωτος, η μη ύπαρξη συνδέσμου του διοικητή του 35ου Συντάγματος με τα επί του Καλετζίκ τμήματά του, η φυγή του 3/35 Λόχου, το καταπεπτωκός ηθικό του Ι/35 Τάγματος και η έλλειψη εμπιστοσύνης στο αξιόμαχό του εν λόγω Τάγματος -στο οποίο όμως συνέχισε να εμπιστεύεται τα χαρακώματα του Καλετζίκ- και τέλος η πρόθεσή του να εκτοξεύσει μία αντεπίθεση μέσω του διακένου, της οποίας ο σκοπός ποτέ δεν έγινε γνωστός και η οποία ουδέποτε εκτοξεύτηκε. Αργότερα οι βιογράφοι του και αγιογράφοι του ανέλαβαν τα υπόλοιπα:

  • «Ο Πλαστήρας έφθασε στη Δευτέρα γραμμή ολομόναχος για να διαπιστώσει ότι τα ορύγματα ήταν άδεια!». (Πώς δεν τον φόνευσαν οι Τούρκοι;).
  • «Ο Συνταγματάρχης Παπαπαναγιώτου είχε εξαφανιστεί.».
  • «Το 35ο Σύνταγμα είχε αποσυντεθεί.».
  • «Την κρίσιμη στιγμή, περί τις 12:00 αφίχθη και το Ι/42 Τάγμα (Τσιρώνης) του οποίου η μέχρις εσχάτων άμυνα στο ύψωμα 1310 όπως και η αντίσταση του Λόχου Γεωργουσόπουλου στο ύψωμα Κατσίμπαλη υπήρξαν από τις πιο μεγαλειώδεις στιγμές της τριετούς εκστρατείας.».
  • Ένας άλλος ιστοριογράφος φέρνει τον Πλαστήρα να βρίσκεται ταυτόχρονα και στο Καλετζίκ (Ερκμέν 1310) και 25 χλμ δυτικότερα στο Χασάν Μπελ, όπου η ηρωική του αντίσταση εξανάγκασε τον διοικητή της 57ης Τουρκικής Μεραρχίας να αυτοκτονήσει. Ο εν λόγω ιστοριογράφος «διακτίνισε» τον Πλαστήρα στο φανταστικό ύψωμα «Έρικνεν 1310 του Χασάν Μπελ».

Ασφαλώς όλα τα παραπάνω είναι ανοησίες, ψευδολογήματα, μέχρι και αθλιότητες. Η άνοδος του Πλαστήρα στο δεξιό του Τομέα της Μεραρχίας ελέγχεται για το αν έγινε στον χρόνο που αυτός αναφέρει στην Έκθεσή του. Ο Συνταγματάρχης Παπαπαναγιώτου μέχρι τη 0930 διεύθυνε τη μάχη στο Καμελάρ και στη συνέχεια τη μάχη στον Πριονοειδή Βράχο όπου κατευθυνόταν η κυρία προσπάθεια της 8ης Τουρκικής Μεραρχίας. Δικό του ήταν και το Ι/35 Τάγμα που κράτησε το Καλετζίκ, δικό του και το Τάγμα που κρατούσε τον Πριονοειδή Βράχο, δηλαδή τα δύο σημαντικότερα υψώματα τακτικής σημασίας στον Τομέα της IV Μεραρχίας. Το 35ο Σύνταγμα ασφαλώς και δεν διαλύθηκε. Ο Συνταγματάρχης Παπαπαναγιώτου από τη θέση του παρατηρητηρίου του βόρεια του χωριού Κιουτσούκ Καλετζίκ έβλεπε τη διεξαγόμενη μάχη στο Καλετζίκ, στο Μαύρο Βράχο και στον Πριονοειδή Βράχο. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας από τη θέση του Σταθμού Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ είναι βέβαιο ότι δεν έβλεπε τίποτε. Ο Λόχος Γεωργουσόπουλου και ένας Ουλαμός Ευζώνων όντως τάχθηκαν στην «ανενόχλητη» βορειοδυτική πλευρά του Καλετζίκ μεταξύ 1300-1330 ώρα. Όχι όμως μπροστά που έκαιγε η φωτιά του σφαγείου του Καλετζίκ. Στα εμπρός και «μη ανενόχλητα» χαρακώματα συνέχισαν να μάχονται το Ι/35 Τάγμα (+ τον 11/35 Λόχο) και το ΙΙ/11 Τάγμα. Το 2ο Τάγμα Ευζώνων του Παλάντζα και το υπόλοιπο του 1ου Τάγματος Ευζώνων του Τσιρώνη δεν ανέβηκαν στο Καλετζίκ. Και όλα αυτά προκύπτουν από την Έκθεση του ιδίου του Πλαστήρα.

Το αθλιότερο όλων των όσων έγραψαν οι διάφοροι ιστοριογράφοι είναι ότι εξαφάνισαν κάτω από τόνους λάσπης την ηρωική αντίσταση επί του Καλετζίκ του Ι/35 Τάγματος και του 11/35 Λόχου, το αίμα των ανδρών τους και τα ονόματα του διοικητού του Συντάγματος και των ηρωικών αξιωματικών του 1/35 Τάγματος και του 11/35 Λόχου, όπως του διοικητή του Τάγματος Ταγματάρχη Αναστασίου Τζόκα, των τραυματισθέντων Λοχαγών Παπαχαραλάμπους, Ζήση, Ανδρεάδη που ανέλαβαν διαδοχικά τη διοίκηση του Τάγματος, και τέλος, του τελευταίου εναπομείναντα Λοχαγού Λάζαρου Βογιώτη που ανέλαβε τη διοίκηση του Τάγματος περί της 14η ώρα και έπεσε μαχόμενος την επομένη. Οι διοικητές των τριών Ταγμάτων του 35ου Συντάγματος είτε τραυματίστηκαν, είτε φονεύτηκαν. Ο δε διοικητής του 35ου Συντάγματος τραυματίστηκε και αυτός αργότερα.

Βασικά χαρακτηριστικά της Έκθεσης Πλαστήρα είναι τα εξής:

  • Η κυριαρχία της ασάφειας και της αοριστίας.
  • Η ύπαρξη σημαντικών κενών.
  • Η απουσία οποιασδήποτε σαφούς αναφοράς για την τακτική κατάσταση επί του Καλετζίκ, τη διάταξη των εκεί αμυνομένων δυνάμεων και τη γενική κατάσταση των εν λόγω δυνάμεων.
  • Η απουσία της μάχης και του εχθρού, μολονότι κατά του Καλετζίκ επιτίθενται δύο Τουρκικές Μεραρχίες που υποστηρίζονται από τα πυρά 50 πυροβόλων και αμύνονται δύο Ελληνικά Τάγματα.
  • Η άγνοια του Συνταγματάρχη Πλαστήρα για τον επί του Καλετζίκ διεξαγόμενο αγώνα, πράγμα που εντείνει τις υποψίες περί της φυσικής του απουσίας από την περιοχή της μάχης.
  • Η απουσία υποβολής οποιασδήποτε επίσημης αναφοράς του Συνταγματάρχη Πλαστήρα προς την IV Μεραρχία περί της διάθεσης των δυνάμεων του Αποσπάσματός του και της εν γένει τακτικής κατάστασης.

Τη 16η ώρα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας σε ουδεμία ενέργεια είχε προβεί για την εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ και η αντεπίθεση συνέχιζε να παραμένει ανεκτέλεστη, μολονότι από πολύ νωρίς υπήρχαν νωπές και ακμαίες δυνάμεις για να εκτελεστεί. Ειδικότερα τη 12η και 30΄ ώρα το μεν 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος ήταν ακόμη σχετικά ανέπαφο και κατά τον Πλαστήρα διέθετε και υψηλό ηθικό, το δεν 1ο Τάγμα Ευζώνων του Ταγματάρχη Τσιρώνη μόλις είχε φθάσει και ήταν ανέπαφο και ακμαίο. Παρά ταύτα η αντεπίθεση δεν εκτελέστηκε. Στην πραγματικότητα δεν υπήρξε η βούληση και ούτε αυτή εκφράστηκε πρακτικά για να εκτοξευτεί η διαταχθείσα αντεπίθεση.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν επικέντρωσε το ενδιαφέρον του στο Καλετζίκ και ούτε έλαβε τα αναγκαία εκ των περιστάσεων μέτρα για την ισχυρή κατοχή και διατήρηση του Καλετζίκ όπως καθόριζε η αποστολή του.

Ο διοικητής της IV Μεραρχίας παρά τη δυσμενή τροπή που είχε λάβει η κατάσταση στο δεξιό της Μεραρχίας του συνέχισε να παραμένει στο στρατηγείο του στο Αφιόν παθητικός ακροατής όσων αποφάσιζε ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας να του αναφέρει. Επίσης απών από τον αγώνα επί του Καλετζίκ συνέχισε να παραμένει το Πεδινό και Βαρύ Πυροβολικό της Μεραρχίας.

 

Advertisements

21 Responses to Η προβληματική δράση του Συνταγματάρχη Νικολάου Πλαστήρα κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία – Μέρος ΙΙβii

  1. Αρματιστής says:

    Αγαπητοί φίλοι αναγνώστες του ιστολογίου ΒΕΛΙΣΑΡΙΟΣ

    Το Μέρος ΙΙβii του κείμενου για τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα που αναρτήθηκε σήμερα είναι μακροσκελές και αρκετά δύσκολο στην κατανόηση (παρά την απλή γλώσσα που χρησιμοποιεί) και τούτο επειδή θα πρέπει με πολύ λεπτομερή και αδιάσειστα στοιχεία να αποδείξει ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απέφυγε να εκτελέσει τις αποστολές που του ανατέθηκαν, η μεν πρώτη από το Α΄ Σώμα Στρατού, η δε δεύτερη από την IV Μεραρχία, και οι οποίες είχαν σαν σκοπό το Απόσπασμα Πλαστήρα να ανέλθει στο Καλετζίκ και να ισχυροποιήσει την άμυνα του εν λόγω υψώματος (που κατά τον Πλαστήρα ήταν το σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν — το οποίο είναι και ακριβές) και να ανακαταλάβει τις απωλεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ.

    Το κείμενο διαιρείται σε τρία τμήματα:

    1ο: Το πρώτο τμήμα περιλαμβάνει την ανάλυση και το σχολιασμό όλων των γεγονότων ή αναφορών που αναφέρθηκαν στο Μέρος ΙΙβi του κειμένου, που αναφέρονται στο χρονικό διάστημα από τη 10η μέχρι τη 16η ώρα.

    Ένα μέρος της ανάλυσης αναφέρεται και στα διάφορα μυθεύματα που έχουν πλαστεί γύρω από το πρόσωπο του Πλαστήρα.

    2ο: Το δεύτερο τμήμα περιλαμβάνει τις κύριες διαπιστώσεις που προέκυψαν από την ανάλυση.

    3ο: Το τρίτο τμήμα περιλαμβάνει τα συμπεράσματα που προκύπτουν από την ανάλυση και τις διαπιστώσεις.

    Στο παρόν κείμενο γίνεται ειδική μνεία στη δράση του 1ου Τάγματος του 35ου Συντάγματος και του ιδίου του 35ου Συντάγματος, που οι διάφοροι βιογράφοι και αγιογράφοι του Πλαστήρα έθαψαν κάτω από τόνους λάσπης, πράγμα ανεπίτρεπτο για μία Μονάδα που η μισή της δύναμη τέθηκε εκτός μάχης, που παρέμεινε όρθια επί των χαρακωμάτων του Καλετζίκ και τίμησε τα όπλα της.

    Αντιλαμβάνομαι ότι για πολλούς θα είναι δύσκολο να διαβάσουν ένα τόσο μακροσκελές και λεπτομερειακό κείμενο. Κατόπιν τούτου θα πρότεινα να διαβάσουν τις διαπιστώσεις και τα συμπεράσματα, ή τουλάχιστον μόνο τις διαπιστώσεις.

    Σε κάθε περίπτωση ευχαριστώ θερμά όλους όσους μπαίνουν στον κόπο να διαβάσουν τα κείμενά μου, ακόμη και όταν διαφωνούν με αυτά που αναφέρω. Η τιμή που μου κάνουν είναι μεγάλη.

    Το Μέρος ΙΙγ του κειμένου που θα ακολουθήσει σε εύλογο χρόνο, θα αναφερθούν και θα σχολιαστούν τα κύρια γεγονότα της μάχης στο Καλετζίκ από τη 16η ώρα μέχρι αργά το βράδυ.

  2. Γιώργος says:

    Συγχαρητήρια!

  3. Konstantinos Travlos says:

    Εξαιρετικό. Μπορούμε σίγουρα να συζητήσουμε για τα κίνητρα, αλλά νομίζω ότι έχετε καθαρά αποδείξει ότι ο Πλαστήρας άφησε το Ι/35 και ΙΙ/11 να κορνιοτοποίηθουν. Αυτό είναι το κύριο γεγονός.

    Όταν έκανα περίληψη του κείμενου σε Τούρκο φίλο, αναρωτήθηκε αν μήπως υπήρχε κάποια συνωμοσία. Του είπα όχι. Ανικανότητα υπήρχε. Και φυσικά με προσπάθειες να κρυφτεί αυτή η ανικανότητα. Με τον πιο επαίσχυντο τρόπο προς τους νεκρούς. Δεν είναι κάτι καινούργιο δυστυχώς (π. χ ο Ουελλινγκτον για το διόραμα του Βατερλω), αλλά ποτέ δεν τιμάει τον δρώντα.

    Θεωρώ ότι αυτό το υλικό πρέπει να γίνει βιβλίο. Τουλάχιστον έχετε αρκετό για ένα βιβλίο επί των τρείων μεγάλων μαχών, η τουλάχιστον για το Καμελαρ-Καλετζικ.

    Για το τάγμα του 70ου Τούρκικου Συντάγματος Πεζικού. Η σιγή της Τουρκικής ΔΙΣ και το παραμύθι περί 1535 μπορεί καλιστα να οφείλεται στο ότι η εν λόγω μονάδα μπορεί να έχασε το δρόμο της. Ο Ακγιουζ στο κεφάλαιο του αναφέρει μερικές τέτοιες περιπτώσεις κατά της μετακινησεισ το βράδυ πριν την προετοιμασία. Αλλά δεν θυμάμαι αν ήταν μια από αυτές της μονάδες.

    Μια παράκληση. Στης ημερομηνίες μπορούμε να έχουμε και την ημερομηνία σε ν. η στο σύστημα π. η/ν. η?

  4. Ανώνυμος says:

    Μνημειώδης και κοπιώδης εργασία !!! Θερμότατα συγχαρητήρια ! Υπάρχουν κάποιες επαναλήψεις οι οποίες όμως δεν είναι διόλου αχρείαστες. Βοηθούν πολύ τον αναγνώστη στην κατανόηση.

    Περιμένω και το επόμενο μέρος για να δώ εάν θα αναθεωρηθούν κάποιες κρίσεις για τον Πλαστήρα στο παλαιό άρθρο «Μικρασιατική Εκστρατεία: Η Κατάρρευση του Μετώπου στο Αφιόν Καραχισάρ στις 14 Αυγούστου 1922 – Η Αρχή της Καταστροφής» της 26ης Αυγούστου του 2014. Π.χ. στο κεφάλαιο «Για ποιο λόγο δεν εκτέλεσε την αποστολή του ο συνταγματάρχης Πλαστήρας;».

  5. Konstantinos Travlos says:

    Έμαθα κάποια ακόμα στοιχειά που ίσως είναι ενδιαφέροντα.O Σέρνταρ Αϊντιν μου αναφέρει ότι το 70 ΣΠ είχε σαν στόχο την διατήρηση της επαφής μεταξύ 23ης Μεραρχίας στο Τουρκμεντεπε και του 127 στο Καλετζικ (Ερκμεν). Ανέφερε μόνο δυο απώλειες στις 13/26, δυο διοικητές διμοιρίας. Ο σκοπός της 23ης ήταν να τραβήξει ελληνικές ενισχύσεις.

    Οι διοικητές των τούρκικων δυνάμεων για την ιστορία στην μάχη ήταν
    11η Μεραρχία Αντισυνταγματάρχης Αχμέτ Ντερβις
    -127ο ΣΠ Ταγματρχης Οσμάν Νουρι Τουφαν (Αιδινογλου)
    -70ο ΣΠ Αντισυνταγματάρχης Ηαφιζ Ηαλιτ (Ουζελ)

  6. ilias stampoulidis says:

    Συγχαρητηρια και παλι…
    περι της αντεπιθεσης που δεν εγινε ποτε απο τον Πλαστηρα να επισημανω οτι και μερικες μερες μετα στο τουμλου μπουναρ ο πλαστηρας βρισκομενος στο αριστερο της παραταξης δεν εκτελεσε προγραμματισμενη αντεπιθεση…..

  7. .+- says:

    Χωρις να περιμενω τα υπολοιπα κειμενα σε φαση επεξεργασιας και συγγραφης του ιστολογιου θα επιθημουσα να σχολιασω καποια ζητηματα, υπο μορφη συνοπτικου σχολιου που καλυπτει τα κειμενα με τιτλο: «Η προβληματική δράση του Συνταγματάρχη Νικολάου Πλαστήρα κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία».
    Μεχρι σημερα παρατηρησα μια σειρα από κειμενα του αξιοτιμου Κου Ταξιαρχου που εμφανιζουν σαν προβληματικη την σταση του Διοικητη του 5/42 Ευζωνων Σντ/χη Πλαστήρα σε ορισμενες κρισιμες στιγμες της μικρασιατικης εκστρατειας. Τονιστηκε ιδιαιτερα σε περισσοτερες από μια πολύ προσφατες αναρτησεις μια σειρα από λαθη και κακες εκτιμησες του Σντ/χη Πλαστηρα καταλογιζοντας σημαντικες ευθυνες, εστω και εμμεσα ακομη και για την ιδια την καταληξη των μαχων.
    Θα περιοριστω στα γεγονοτα που έχουν παρουσιαστει σχετικα με την διασημη μαχη της «Εξεχουσας». Το πρωτο πραγμα που καποιος μπορει να παρατηρησει είναι ότι τα Επιτελεια και οι Διοικησεις της IVη ΜΠ και του 35ο ΣΠ δεν ειχαν οργανωσει ορθα την αμυνα της γεογραφικης περιοχης που ειχαν χρεωθει να υπερασπισουν. Βεβαια μια αδρανεια 1 ετους δεν εχει καμια δικαιολογια, αλλα από την άλλη δεν μπορω να θεωρησω απολυτως λογικο και ορθο το να χρεωνονται όλα τα «ασχημα» στον «τελευταιο τροχο του καρου» (5/42 ευζωνων) που εμφανηστηκε εξ ουρανου (Αφιον) όταν είχε ηδη γινει η «ζημια» και να θεωρειται «αυτος» ο βασικος υπευθυνος για την επικειμενη καταστροφη. Δυστυχως σε γενικες γραμμες αυτή είναι η εντυπωση που εχει δοθει.
    Εξηγω:
    Από την μια μπορει να παρατηρηθει ότι υπαρχει ενας αρνητικος συσχετισμος ισχυος μεταξυ των μοναδων του 35ου ΣΠ και μερος των δυνάμεων που απαρτιζουν το Τουρκικο IVο ΣΣ που επιτεθηκαν στο Κ.Α. «Καλετζικ» την 13η αυγουστου του 1921. Από την άλλη η ελευση των 2 Ταγματων Ευζωνων του 5/42 Ευζωνων μαζι με την XIIIβ ΜΟΠ από τις 10:00 το πρωϊ από μονα τους θα επρεπε να ανατρεψουν το αρνητικο σεναριο των «Πυλών της Κολασεως» που από τις 05:00 το πρωϊ βρισκονταν εν εξελίξει εκεινη την ημερα.
    Θα πρεπει λοιπον να αναρωτηθουμε για πολλα περισσοτερα ζητηματα από αυτά που ηδη νομιζουμε ότι γνωριζουμε για τις δραματικες εκεινες στιγμες και ορισμενα από τα οποια εδώ και αρκετα χρονια έχουν ηδη θικτει και από τις σελιδες αυτου του ιστολογιου.
    Πρωτα από όλα η οχυρωση των Κεντρων Αντιστασεων και των Σημείων Στηριγμάτων που βασιστηκε ο σχεδιασμος της γραμμης αμυνας τοσο του 35ου ΣΠ οσο και γενικοτερα του Νοτιου Συγροτηματος.
    Σε γενικες γραμμες η προχυρωτητα της οχυρωσης στο Καλετζικ, κοινως ελαβε τον χαρακτηρισμο «Ταμπουρια», υποδηλωντας τα αναλογα εργα της εποχης της ελληνικης επαναστασης του 1821, χωρις ενισχυσεις από οχυρωματικα εργα αξια λογου, μπορει να θεωρηθει ότι υποδηλωνει ότι δεν περιμενε κανενας μια ισχυρη επιθεση με την μορφη που ειδε το «φως», καθως, ακριβως διπλα υπαρχει ένα «κενο» πλατους 6(Εξι) χλμ μεταξυ της IVης ΜΠ και της Iης ΜΠ που δεν υπαρχει «κανενας» και «τιποτα» που να εμποδισει μια διεισδυση από μια εχθρικη δυναμη συγκρησιμη σε μεγεθος με το Τουρκικο IVου ΣΣ το οποιο αποτελουνταν από 4 ΜΠ συν το πυροβολικο και αλλες ΜΜΜ σε ρολο επικουριας και υποστηριξης. «Εμπαιναν» από το «κενο», το Ι/35 του εβλεπε να προχωρουν ακριβως από μπροστα του, σαν απλος θεατης και αδυναμο να κανει το παραμικρο για τους εμποδισεις. Και αυτό χωρις να ριχτεί ουτε μια σφαιρα από τον οποιονδηποτε, ελληνα ή τουρκο. Άλλο ένα κενο, αναλογου ευρους είχε δημιουργηθει μεταξυ IIης ΜΠ και της Iης ΜΠ. Από εκεινο θα «περασει» ο γνωστος αγνωστος το Τουρκικο Vο ΣΣ Ιππικου και θα επελασει στα νωτα της Ελληνικης αμυνας.
    Χωρις να πολυλογω, πηγα και εψαξα λιγακι για αυτή την «ιδιαιτεροτητα» στην Ελληνικη Αμυνα. Στον τομο αρ. 6 «Τα προ της Τουρκικης Επιθεσεως Γεγονοτα» μεσα στο κειμενο και ιδιαιτερα στα παραρτηματα βρηκα μια λογικη εξηγηση. Ιδιαιτερα χρησιμα αποδειχτηκαν τα παραρτηματα από αρ. 4 εως και αρ.9 καθως εκει περα εντοπιζονται πολλες χρησιμες πληροφοριες για την αιτια και τον λογο που δημιουργηθηκαν τα «κενα» μεταξυ των τομεων ευθυνης των ΜΠ που οδηγησαν στα τραγικα γεγονοτα της «εξεχουσας» την 13η αυγουστου του 1922.
    Συνοπτικα θα αναφερω ότι ο Στρατηγος Παπουλας και το Επιτελειο του αναγνωριζοντας της αριθμητικη αδυναμια της Στρατιας για την ικανοποιητικη και επαρκη καλυψη ολου του μετωπου, επελεξαν την δημιουργια ορισμενων ισχυρων κεντρων αντιστασεως με οχυρωματικα εργα με περιπου τις μισές δυναμεις. Η ποιοτικη ενισχυση των οχυρωσεων σε δευτερο χρονο επετρεψε την αποδεσμευση της XIIIης ΜΠ από την γραμμη αμυνας. Στα λεγομενα «κενα» που θα δημιουργουνταν, εσκεμμενα ειχαν επιλεξει ότι θα αφηναν να μπουν οι Τουρκικες δυναμεις. Για αυτό τον λογο επελεξαν την συγροτηση Διοικησεων επιπεδου Ομαδων Μεραρχιων των 2 ΜΠ καθεμια σε αντεπιθεσεις με σκοπο την πλαγιοκοπηση και πληρη καταστροφη των τουρκικων δυνάμεων που θα εμπαιναν εντος της ελληνικης γραμμης αμυνης. Σε γενικες γραμμες μπορω να υποστηριξω ότι καθεμια από τις ΟΜ μαλλον ηταν σε θεση να καταστρεψει ολοσχερως το ισοδυναμο 4 τουρκικων ΜΠ που θα τολμαγαν και εμπαιναν μεσα σε αυτή την «φακα» για ποντικια.
    Ο Παπουλας, το ιδιο «τρυκ» το είχε επιχηρησει και τον Σεπτεμβριο του 1921 με το Τουρκικο Vο ΣΣ Ιππικου όταν αυτό το τελευταιο είχε προσπαθησει να διεισδυσει στα μετοπισθεν της Στρατιας όταν αυτή επεστρεψε στην δυτικη οχθη του Σαγγαριου. Τοτε το τουρκικο ΣΣ Ιππικου κινδυνεψε να βρεθει μεσα σε μια άλλη «φακα» μεταξυ της «ανεξαρτητης» που προωθουνταν από το Εσκη Σεχηρ προς τα ανατολικα και του Α’ ΣΣ από τον Σαγγαριο προς τα Δυτικα στην γεογραφικη περιοχη που μπορει να οριοθετηθει μεταξυ των Σαρακιοϊ, Σιβρι Χισαρ, Αμοριο, Σεϊντι Γαζι. Το Τουρκικο Ιππικο σωθηκε στην κυριολεξια την τελευταια στιγμη προτου η «φακα» κλησει για τα καλα! Απλα τσουρουφληστηκε λιγο η «ουρά»!
    Με τα δεδομενα του αυγουστου του 1922, μπορω να παρατηρησω ότι η «φακα» του Παπουλα είχε μεινει ανεγγιχτη στο τμημα που εχει να κανει με την γραμμη αμυνας των ελληνικων δυνάμεων, αλλα ο Στρ/γος Χατζηανεστης, αγνωστο γιατι, αλλοιωσε ριζικα την μορφη των δυνάμεων καταργωντας τις ΟΜ που ηταν απαραιτητες για λειτουργησει σωστα η παγιδα.
    Σε Θεωρητικη βαση στο Καλετζικ, το 35ο ΣΠ, δεν θα επρεπε να βρεθει σε εκεινη την δυσκολη θεση, ή διαφορετικα, θα επρεπε να υποχωρησει προς το Αφιον και το Υποτομεα Μηχαηλ. Θα ηταν η ΟΜ των 2 ΜΠ του Παπουλα που θα ανελαμβανε να «περιποιηθει» με τα δεοντα το Τουρκικο IVο ΣΣ και όχι να το χρεωθει το 5/42 Ευζωνων του Πλαστηρα. Το Ευζωνικο Συνταγμα, να εκτελει αποστολη στην θεση 2 ΜΠ και να τρωει και «κραξιμο» για «λαθη»!
    Εχοντας υποψη αυτή την διασταση του τροπου σκεψης του Στρ/γου Πάπουλα, μπορουμε να βρουμε μια λογικη εξηγηση γιατι δεν ξοδεψαν «φαιά ουσία» για την δημιουργια ιοσχυροτερων οχυρωσεων σε παρα πολύ συγκεκρημενες τοποθεσιες και γιατι τα πραγματα εμειναν «ετσι».
    Επιστρεφοντας τωρα στον Πλαστηρα, με τα δεδομενα της 13ης αυγουστου του 1921, θα ειχα να παρατηρησω το εξής: Στο υψωμα 1310 ή 1710 όπως αλλοιως λεγεται το Ι/35 Ταγμα με οχυρωσεις θα επρεπε να είναι σε θεση να αμυνθει με επιτυχια εναντια στο ισοδυναμο μιας δυναμης τουλαχιστον 5 Τουρκικων Ταγματων. Ενισχυμενο δε με τον 11ο Λοχο του ΙΙΙ/35 υπο λογικες προϋποθεσεις για την καταληψη του Κ.Α. θα ηταν απαραιτητη μια δυναμη ισοδυναμη με τουλαχιστον 7 ή 8 από Τουρκικα Ταγματα.
    Το γεγενος ότι βρισκονταν σε «γωνια» στον Τομεα της IVης ΜΠ και δεξια του Ι/35 υπηχρε το «κενο» υποχρεωνε και σε μια άλλη αναπτυξη των μοανδων του. Στην ουσια το Ταγμα ηταν υποχρεωμενο να αναπτυχθει με σχημα ανεστραμενου πεταλου αλογου με σκοπο να εχει τα νωτα του καλυμμενα. Αυτή η αναπτυξη υποχρεωνει σε μια διαφορετικη κατανομη από την λεγομενη «παραδοσιακη». Δεν αφηνει πολλες δυναμεις σε ρολο εφεδρειας. Αυτή η διαταξη όμως υπο το πριμσα των γεγονοτων επαψε να ισχυει από την στιγμη που εμφανηστηκε το 5/42 Ευζωνων, το οποιο με μια αναδιαταξη των μοναδων του Ι/42 Ταγματος καλυψε τοσο τα νωτα με την αναπτυξη Λοχου μετα πολυβολων στο υψωμα 1535 οσο και την συγκροτηση της δυναμης που ηταν απαραιτητη για την αντεπιθεση.
    Η δραση του Τουρκικου πυροβολικου ανευ ενοχλησεως από βολες αντιπυροβολικου από το ελληνικο ή την δραση της ελληνικης αεροποριας περιορισε περιπου στο μισο την απαραιτητη μαχιμη δυναμη για την καταληψη του Κ.Α. του Ι/35(+) στο Καλετζικ. Αυτό είναι πασυφανες από τις απωλειες του ταγματος που φτανουν μεχρι και το 40% της μαχιμης δυναμης σε επιπεδο Λοχου Πεζικου. Εάν είχε χρησιμοποιηθει το βαρυ De Bangé των 120χλς στην διαθεση της IVης ΜΠ σε βολες αντιπυροβολικου, η κατασταση σωζοτανε πολυ ποιο ευκολα και με λιγοτερες απωλειες για το Ι/35(+). Είναι απολυτως λογικο ότι όταν μιλαμε για 40% ή και περισσοτερο απωλειες σε μαχιμα τμηματα το ηθικο και η συνοχη των μοναδων που έχουν τετοιες απωλειες δεν έχουν πλεον εννοια και η αντικατασταση τους από άλλο τμημα είναι υποχρεωτικη. Δεν μπορω να μην παρατηρησω ότι η λεγομενη «ατακτη» υποχωρηση του Λοχου του Ι/35 που παρατηρησε ο Ταγματαρχης Τσιρωνης του Ι/42, ισως δεν είναι μονο αυτό που αυτό νομισε ότι ειδε, δηλαδη ατακτη υποχωρηση, αλλα μια προσπαθεια για διακοπη της επαφης με τον εχθρο και ανασυγκροτησης σε άλλο σημειο σε δευτερο χρονο. Ο Ταγματαρχης μαλλον ειδε μονο την ατακτη υποχωρηση και ουτε αντιληφθηκε την διαφορα. Η διατηρηση του Λοχου του Ι/35 στα μετοπισθεν για ανασυγκροτηση εξαιτιας του μεγαλου αριθμου απωλειων με κανει να πιστευω ότι προκειται για την δευτερη περιπτωση.
    Μεχρι εδώ ο Πλαστηρας και το 5/42 ευζωνων δεν εχουν καμια ευθυνη για τις επιλογες των «αλλων». Όταν υστερα τους ζητηθηκε να διορθωθει το «στραβωμα», δεν είναι ότι υπηρχαν πολλες επιλογες. Από τα προηγουμενα με βαση τον Παπουλα, αυτή την δουλειά θα την είχε ΟΜ των 2 ΜΠ και όχι το μοναδικο ευζωνικο Συνταγμα που χρησιμοποιηθηκε. Είναι απολυτως λογικο ότι ο Πλαστηρας που γνωριζε το παλαιο σχεδιο του Παπουλα (η XIIIη ΜΠ ηταν μερος των δυνάμεων που ειχαν την αποστολη της καταστροφης των τουρκικων δυνάμεων που θα διεισδυαν στα μετοπισθεν) ότι θα προσπαθουσε να πλαγιοκοπησει τις τουρκικες με αναλογο τροπο. Υπο λογικες συνθηκες μια επιτυχια αντεπιθεσεως από τα πλευρα με μονο το Ι Ταγμα του 5/42 Ευζωνων μπορουσε να καταστρεψει ολοσχερως μεχρι 2 Τουρκικα Ταγματα πεζικου, αναστελωντας για αοριστο χρονο κάθε περαιτερω προσπαθεια για επαναληψη της επιθεσης στο Κ.Α. Καλετζικ. Αυτή πιστευω ότι ηταν η πραγματικη προθεση όταν αναφερεται στο κειμενο η «περι επιθεσεως στο κενο μεταξυ των Iη ΜΠ και IVη ΜΠ. Βεβαια από την ιδια γεογραφικη περιοχη που θα εξαπολυονταν η ελληνικη αντιπιθεση καθ οδον βρισκονταν άλλες 1 ή 2 Τουρκικες ΜΠ του IVου ΣΣ, οποτε η προθεση εμεινε «προθεση».
    Από εκει και περα ότι μπορουσε να πετυχει το Ι/35 ενισχυμενο με την διλοχια του 11ου ΣΠ και τους Ευζωνους του 5/42 εξαρτιωνταν και από τι και ποιες τουρκικες δυναμεις θα εβρισκαν απεναντι τους.
    Ότι και να θελουμε να θεωρουμε σαν υπαιτιοτητα για την «ηττα» και για αυτό να καταληγουμε να καταλογιζουμε ευθυνες στον Πλαστηρα σαν τον κυριο υπαιτιο γιατι δεν «επραξε» ή δεν «εκανε», θεωρω οτι αδικει τοσο αυτόν προσωπικα οσο και πολλους που πολεμησαν υπο την καθοδηγηση του.
    Και κατι τελευταιο, σε ότι αφόρα τις αφηγησεις, ημερολογια μοναδων και αφηγησεις. Αυτά που έχουν γραφτει συνεβησαν σε μεγαλο βαθμο εκ των υστερων με μεγαλη χρονικη αποσταση από τα γεγονοτα. Σε πολλες περιπτωσεις οπως πχ η διαφορα της αναγραφομενης ωρας, οφειλεται και σε λαθεμενη αντιληψη που αποκτηθηκε εταιροχρονισμενα. Η λεγομενη «ομιχλη» του πολεμου είναι η αιτια. Οποτε καποιες ανακριβιες και «κενα» που υπαρχουν δικαιολογουνται απολυτως.
    Με εκτιμηση
    .+-

  8. Αρματιστής says:

    @ .+-

    Αγαπητέ φίλε,

    Έχω παραδεχθεί ότι το κείμενο που παρουσιάζω είναι και μεγάλο και δύσκολο στην παρακολούθησή του. Έχω αναφέρει επίσης ότι και η παρακολούθηση της μάχης είναι εξαιρετικά δυσχερής εξ αιτίας της αοριστίας και των τεράστιων κενών που παρουσιάζει η Έκθεση Πλαστήρα.

    Όποιος όμως θέλει να σχολιάσει ή να κάνει κρίσεις για τα αναφερόμενα στο κείμενο θα πρέπει προηγουμένως να το έχει μελετήσει ενδελεχώς. Αλλά και όποιος έχει άλλη άποψη και θέλει να την παρουσιάσει, θα πρέπει κάπως να την τεκμηριώσει. Ειλικρινά δέχομαι την τεκμηριωμένη κριτική. Όχι όμως τους αφορισμούς του τύπου «ποιος είναι αυτός ο Αρματιστής που θα τα βάλει με τον μεγάλο Πλαστήρα», όταν αυτά προέρχονται από ανθρώπους που γνωρίζουν τον Πλαστήρα από τα ψευδολογήματα και τις μυθοπλασίες των αγιογράφων του.

    Η γνώμη μου είναι ότι το κείμενο όχι μόνο δεν το έχεις μελετήσει, αλλά ούτε καν το έχεις διαβάσει.

    Πουθενά δεν έχω γράψει μέχρι τώρα ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είναι ο κύριος υπεύθυνος της ήττας. Που το βρήκες αυτό και μου το καταλογίζεις; Περί των ευθυνών του στην ήττα (που είναι μεγάλες) θα γράψω προσεχώς. Αυτά που καταλογίζω στον Πλαστήρα είναι στάσεις και συμπεριφορές που πολύ σπάνια έχουν παρουσιαστεί στην ιστορία του Ελληνικού Στρατού. Και τουλάχιστον όσοι παρουσίασαν τη συμπεριφορά του Πλαστήρα δεν αναγορεύτηκαν σε ήρωες.

    Στο μέχρι σήμερα παρουσιασθέν κείμενο αυτά που καταλογίζω στον Πλαστήρα είναι τα εξής:

    1. Ότι δεν εκτέλεσε τη διαταγή που έλαβε από το Α΄ Σώμα Στρατού περί ανόδου του Αποσπάσματός του στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ. Η διαταγή του Α΄ Σώματος του καθόριζε όπως και η αντίστοιχη της IV Μεραρχίας που έλαβε περί τη 10η ώρα, ότι το ενδιαφέρον του και όλες οι ενέργειές του θα πρέπει να προσανατολιστούν στην ισχυροποίηση της άμυνας του Καλετζίκ.

    2. Ότι το ενδιαφέρον του το επικέντρωσε στην κάλυψη του δεξιού του και όχι στην άμυνα του Καλετζίκ.

    3. Ότι μέχρι και τη 1600 ώρα σε ουδεμία προετοιμασία προέβη για την εκτέλεση της αποστολής που του ανατέθηκε από την IV Μεραρχία για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

    4. Ότι μέχρι τη 1600 ώρα δεν εκτέλεσε τη διαταγή της IV Μεραρχίας περί ανακατάληψης των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, μολονότι στις 1230 περίπου ώρα διέθετε ακέραιο και ανέπαφο το 1ο Τάγμα Ευζώνων του Ταγματάρχη Τσιρώνη και το ελάχιστα φθαρμένο ΙΙ/11 Τάγμα για να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση.

    5. Ότι αφού δεν χρησιμοποίησε το 1ο Τάγμα Ευζώνων για να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση, δεν το χρησιμοποίησε για να αντικαταστήσει επί του Καλετζίκ το κατακερματισμένο Ι/35 Τάγμα, επί του αξιόμαχου του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε, αλλά παρά ταύτα συνέχισε να του εμπιστεύεται τους προμαχώνες του Καλετζίκ.

    6. Ότι απαξιώνει εσκεμμένα το Ι/35 Τάγμα, μη σεβόμενος τις τεράστιες απώλειές του, πράγμα μη έντιμο.

    7. Ότι απαξιοί να αναφέρει στον προϊστάμενό του με επίσημο και μη επιδεχόμενο αμφισβήτηση τρόπο, τις προθέσεις του και τις ενέργειές του.

    8. Ότι παραπλανά τον προϊστάμενό του περί των πραγματικών προθέσεών του.

    Πολλά από τα παραπάνω αναφερόμενα συνιστούν ανυποταξία ενώπιον του εχθρού, ενώ η καταφορά του κατά του Ι/35 Τάγματος είναι αήθης και αναξιοπρεπής.

    Μου κάνει εντύπωση λοιπόν που βρήκες στο κείμενο ότι φορτώνω στον Πλαστήρα την ευθύνη της ήττας;

    Ασφαλώς και αντιλαμβάνομαι ότι αυτά που γράφω ενοχλούν πολλούς. Δεν είναι εύκολο να σου προσβάλλουν τα «όσια και τα ιερά». Δυστυχώς όμως, ο Πλαστήρας δεν είναι ο υπερήρωας της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Ούτε καν ήρωας. Οι ήρωες πέφτουν. Ο Ελληνικός Στρατός έχει άλλες αγνότερες και ηρωικότερες μορφές για να αναδείξει. Αν θέλει κάποιος, ας συγκρίνει τη δράση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων με αυτή του ηρωικού πράγματι 2/39 Συντάγματος Ευζώνων, το οποίο στη μάχη του Αβγκίν έχασε 4 διοικητές και στη μάχη του Καρακουγιού έχασε τον διοικητή του Συνταγματάρχη Βλάση Καραχρήστο.

    Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας κατ’ επανάληψη υπέπεσε στο έγκλημα της ανυποταξίας ενώπιον του εχθρού. Και όταν πάμε παρακάτω, θα δούμε χειρότερα και ελεεινότερα πράγματα.

    Τα υπόλοιπα που αναφέρεις για τις ΟΜ είναι χωρίς σημασία και δεν έχουν καμία σχέση με το κείμενο.

    Αν έχεις κάτι συγκεκριμένο να αναφέρεις, έχει καλώς. Διαφορετικά μπαίνουμε σε αχρείαστους και άνευ σημασίας διαλόγους.

  9. Konstantinos Travlos says:

    Με σεβασμό Συν Μείον

    Ο Παπούλας (Σαρηγίανης ή Πάλλης) μπορεί να είχαν ότι σχεδία είχαν. Όμως το θέμα παραμένει. Δεν είναι δουλειά του Πλαστηρα να αποφασίσει ποιο σχέδιο μάχης θα ακολουθήσει. Είχε ξεκάθαρες εντολές στα πλαίσια το υπάρχοντος σχεδίου άμυνας. Τις αγνόησε. Αυτό είναι ξεκάθαρο.

    Τώρα επί του άλλου. Η συμπεριφορά του ΤΣ στην πρώτη μέρα, με βάση τα Τουρκικά Αρχεία και όχι μόνο την ΔΙΣ, υποδεικνύει ότι έμαθαν το μάθημα του Σεπτεμβρίου 1921, και δεν τόλμησαν μεγάλες διεισδύσεις (πλην Αλτάϊ και 5 ΙΣΣ) πριν καθηλώσουν όσες περισσότερες μονάδες μπορούσαν. Για αυτό το 70 ΣΠ που ο Πλαστήρας φοβόνταν ουσιαστικά έπαιξε τον ρόλο συνδέσμου και δεν προσπάθησε να περάσει το κενό. Διεισδύσεις έγιναν σε τακτικό μόνο επίπεδο για την εξαπόλυση καλύτερων επιθέσεων στα ΚΑ. Στόχος τον επιθέσεων την πρώτη μέρα ήταν τα ΚΑ. Οι ΜΠ διατάχτηκαν να σπάσουν την ελληνική άμυνα, όχι να την παρακάμψουν. Με βάση τα δεδομένα από την στιγμή που ο ΕΣ αποφάσισε να κρατήσει την γραμμή του, η εντολή ανακατάληψης του Καμελαρ μου φαίνεται τουλάχιστον εμένα του μη ειδικού μέσα στο πνεύμα του αγώνος και τον δυο πλευρών.

    Για τις οχυρώσεις. Μια χαρά επέτρεψαν αντίσταση. Έχω δει της εικόνες, έχω διαβάσει της αναλύσεις σε αυτό εδώ το ιστολογιο, αλλά τόσο από της περιγραφές φίλων που περπάτησαν το πεδίο των μαχών, όσο και από το υλικό που τράβηξαν μου φαίνεται ότι το κεφάλαιο οχυρώσεις στο Αφιόν δεν έχει καλυφθεί πλήρως. Τουλάχιστον κάποια από τα ΚΑ φαίνεται ότι είχαν καλή οχύρωση για τα δεδομένα του αγώνα που αντιμετώπισαν (δεν συγκινούμε με Δυτικό Μέτωπο εδώ, διότι στο κάτω κάτω ο ΤΣ δεν ήταν ο ΓΣ του 1917-1918). Ευελπιστώ να δω με τα ίδια μου τα ματιά της οχυρώσεις στο Καλετζικ αυτό τον μηνά.

  10. .+- says:

    @ Αρματιστής says: 27 Ιουνίου 2019 στο 08:25

    Καλημερα σας.
    σας ευχαριστω πολυ για τις διευκρινησεις σας.
    μου επιτρεπετε μια ερωτηση:
    Με βαση τα οσα εχουν γινει γνωστα απο εσας αλλα και απο την ΓΕΣ/ΔΙΣ και απο αλλου, λαμβανομενου του συσχετισμου ισχυος και της (ανενοχλητης) δρασης του τουρκικου πυροβολικου, ηταν δυνατο να «ξανακερδιθει» και να «κρατηθει» το Κ.Α. στο Καλεντζικ, σε συνεχη βαση για 24 ωρες απο τις υπαρχουσες ελληνικες δυναμεις χωρις να υπερκεραστουν απο τα δεξια, οι οποιες ισοδυναμες περιπου με συνολικα 3,5 – 4 Ταγματα πεζικου, καθως το 1 (Ι/35) ειχε μειωμενη μαχιμη δυναμη κατα 50%;

    Με εκτιμηση
    .+-

  11. .+- says:

    @ Konstantinos Travlos says: 27 Ιουνίου 2019 στο 09:02

    Αξιοτιμε Κε Τραβλέ θα μου επιτρεψετε να διαφωνησω μαζι σας.

    «..Ο Παπούλας (Σαρηγίανης ή Πάλλης) μπορεί να είχαν ότι σχεδία είχαν. Όμως το θέμα παραμένει. Δεν είναι δουλειά του Πλαστηρα να αποφασίσει ποιο σχέδιο μάχης θα ακολουθήσει.
    Είχε ξεκάθαρες εντολές στα πλαίσια το υπάρχοντος σχεδίου άμυνας. Τις αγνόησε. Αυτό είναι ξεκάθαρο. ..»

    Η ΓΕΣ/ΔΙΣ αλλοιως τα λεει!
    Στον τομο αρ. 7 «Υποχωρητικοι αγωνες του Α’ και Β’ ΣΣ» στις σελ. 67, 68, 69 αναφερεται συγκεκρημενα ότι η αποστολη του Αποσπασματος Πλαστηρα ηταν «πρωτιστος» η καλυψη του κενου μεταξυ της Ιης ΜΠ και της IVης ΜΠ και η προστασια της «κυριας γραμμης αντιστασης» που περναει από το υψωμα 1310. Σαν πηγες αναφερονται οι παρακατω φακελοι: Φ.224/ΣΤ/7, Φ.224/ΣΤ/2.
    Αναφερεται μαλιστα ότι Σντ/χης Πλαστηρας σε περιπτωση αναγκης μπορει να χρησιμοποιησει κατά την «κριση» του και το υπολοιπο του αποσπασματος. Δηλαδη, εμμεσα επιβεβαιωνει ότι ο Πλαστηρας ηταν εκεινος που ειχε την ελευθερια των επιλογων και των αποφασεων και τον τελευταιο λογο.
    Θα παρατηρησω ότι τα προηγουμενα ερχονται σε αντιθεση με την ημερησια διαταγη της 08:00 της 13ης αυγουστου (σελ. 70, στον ιδιο τομο) στην οποια δεν αναφερεται καθολου ποια ηταν η κυρια αποστολη που είχε συμφωνηθει νωρητερα και επικυρωθει και την 12η αυγουστου μεταξυ Α’ΣΣ, Σντ/χη Πλαστηρα και Επιτελαρχη της IVης ΜΠ Αντ/χη Τσολακογλου (βλεπε σχετικα στις σελ. 67-69 στον εν λογο τομο) σε περιπτωση εμπλοκης του 5/42 στον τομεα ευθυνης της IVης ΜΠ.
    Αναρωτιεμαι: Ολη η φασαρια λοιπον γινεται γιατι στην διαταγη της 08:00/13-8-1922 δεν αναφερεται ποια ηταν η κυρια αποστολη; Σημειωνω ότι αυτή εχει ηδη καταγραφει σε 2 ξεχωριστα αρχεια της ΓΕΣ/ΔΙΣ.

    «..Οι ΜΠ διατάχτηκαν να σπάσουν την ελληνική άμυνα, όχι να την παρακάμψουν…»
    Σε καθε περιπτωση εψαχναν και εντοπισαν το ποιο αδυνατο σημειο και οχι το ποιο δυνατο. Το «δεξιο» της IVης ΜΠ το αποδεικενειει οπως πεισης και το αριστερο του 1/38 Ευζωνων. απο εκει μπηκε η 1η ΜΙ του Vου ΣΣ.

    «..Για τις οχυρώσεις. Μια χαρά επέτρεψαν αντίσταση…»
    Μια στιγμη, ειναι γνωστο οτι οι οχυρωσεις ειχαν διαφορετικη μορφη αναλογως που ειχαν ανεγερθει με βαση καποιες προτεραιοτητες (τομος 6ος). Στο Κ.Α. στο Καλετζικ διλοχια σκαπανεων μεχρι την τελευταια στιγμη εφτιαχνε οχυρωσεις (τομος 7 οπως προγηγουμενως)

    Με εκτιμηση
    .+-

  12. .+- says:

    Απο απροσεξια στο προηγουμενο σχολιο μου (.+- says: 28 Ιουνίου 2019 στο 00:11)
    η ημερησια διαταγη των 08:00 της 13ης αυγουστου δεν αναγραφεται ορθα οτι προκειται για την διαταγη της IVης ΜΠ. Το ιδιο ισχυει και σε αλλο σημειο στο ιδιο σχολιο μου.
    Ζητω συγνωμη για την απροσεξια.

    .+-

  13. Αρματιστής says:

    @ .+-

    Είναι βέβαιο ότι θέλεις με κάθε τρόπο προσπαθείς δια της πλαγίας να περάσεις το δικό σου.

    Ο Πλαστήρας στις 0800 Ω της 13/8 παίρνει μία διαταγή από το Α΄ Σ.Σ. που τον διατάζει να ανέβη με το Απόσπασμά του στις θέσεις εφεδρείας του Καλετζίκ και να ενεργήσει σύμφωνα με τις διαταγές της IV Μεραρχίας υπό τη διοίκηση της οποίας τίθεται.

    Επομένως τα όποια «σχέδια», ή οι όποιες οδηγίες υπήρχαν μέχρι τότε που αφορούσαν το Απόσπασμα Πλαστήρα μπαίνουν στην άκρη.

    Στις 1000 ώρα ο Πλαστήρας παίρνει την διαταγή της IV Μεραρχίας που τον διατάσσει να αναλάβει τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου Βράχου (ΝΑΙ) δυνάμεων και να αντεπιτεθεί για να ανακαταλάβει το Ποϊραλικαγιά και το Μαύρο Βράχο.

    Τις παραπάνω δύο αποστολές τις αναφέρει ο Πλαστήρας στην Έκθεσή του. Παραθέτει το ακριβές κείμενό τους. Τις αποστολές αυτές τις έχω συμπεριλάβει στο κείμενο (Μέρος ΙΙβi). Το υπόψη κείμενό μου ακολουθεί επακριβώς τη ροή της Έκθεσης Πλαστήρα.

    Επομένως ότι και αν λένε τα σχέδια, ο Πλαστήρας έχει πάρει αποστολή και θα πρέπει να την εκτελέσει.

    Όσο αφορά τη ΔΙΣ που επικαλείσαι:

    Όπως μπορεί να διαπιστώσει κάποιος δεν την χρησιμοποιώ και τούτο επειδή δεν είναι ακριβής. Π.χ. το τεκμήριο Φ.224/ΣΤ/7 σελ. 13-19. Το υπόψη τεκμήριο είναι η Έκθεση του Υποστράτηγου Δημαρά για τα πεπραγμένα της Μεραρχίας του. Στις σελίδες 13-18 αναφέρεται στη διάταξη των Μονάδων της Μεραρχίας του. Στη σελίδα 19 γράφει άλλα και άλλα αντιλαμβάνεται ο συγγραφέας της ΔΙΣ. Για να μη πω ότι εσκεμμένα παραποιεί τα αναφερόμενα στην Έκθεση Δημαρά. Το εσκεμμένα δεν το βάζω τυχαία. Και τούτο επειδή στο σχεδιάγραμμα 12 έχει και τα δύο Τάγματα του Πλαστήρα επί του υψώματος 1710.

    Η Έκθεση Δημαρά στη σελίδα 19 γράφει τα εξής:
    «Επειδή η Μεραρχία προ πολλού είχε μορφώσει την γνώμην ότι εν περιπτώσει εχθρικής επιθέσεως κατά του μετώπου της το κύριον σημείον της προσβολής θα ήτο αυτό το δεξιόν της, εσκόπει να χρησιμοποιήσει το απόσπασμα Πλαστήρα —εφ’ όσον ήθελε διατεθή εις αυτήν υπό του Α΄ Σ.Σ.— εις το σημείον αυτό.»

    Ο συγγραφέας της ΔΙΣ προσέθεσε μετά το τέλος της παραπάνω παραγράφου τη φράση:
    «προς απόφραξιν κυρίως του μεταξύ αυτής και της Ι Μεραρχίας υπάρχοντος κενού»

    Κατά την άποψή μου η προσθήκη αυτή είναι σκόπιμη και έγινε με σαφέστατη πρόθεση.

    Σε κάθε περίπτωση τα σχέδια έχουν την αξία τους μέχρι την έναρξη των επιχειρήσεων. Από την έναρξη των επιχειρήσεων και στη συνέχεια η μάχη διεξάγεται επί τη βάσει των κάθε φορά εκδιδομένων διαταγών, που ενδεχομένως να διαφοροποιούνται σημαντικά από τα σχέδια που εφαρμόζονται.

  14. Αρματιστής says:

    @ .+-

    Έστειλες δύο σχόλια που αποφάσισα να μην αναρτηθούν επειδή προσπαθείς να αποδείξεις με «δικολαβικά μαγειρέματα» ότι ο Πλαστήρας ενήργησε για την κάλυψη του δεξιού της Μεραρχίας υπακούοντας σε διαταγές.

    Ενώ ξέρεις πολύ καλά ποια είναι η πρώτη αποστολή που λαμβάνει ο Πλαστήρας, αυτή από το Α΄ Σ.Σ., που τη σημειώνεις στην αρχή του σχολίου σου [Μέρος ΙΙβi — «Στις 0805 ώρα έλαβε την υπ΄ αριθμό 3267/3 τηλεφωνική διαταγή του Α΄ Σώματος διά της οποίας διατασσόταν η διοίκηση του Αποσπάσματος μετά Τάγματος και Πυροβολαρχίας να κινηθεί στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ και να ενεργήσουν υπό τις διαταγές της IV Μεραρχίας. Σε περίπτωση απολύτου ανάγκης ο διοικητής του Αποσπάσματος μπορούσε να χρησιμοποιήσει και το υπόλοιπο του Αποσπάσματός του.»]

    Στέλνεις ένα σχόλιο στο οποίο ΔΙΑΓΡΑΦΕΙΣ την παραπάνω αποστολή και γράφεις τα δικά σου:

    «Αρα υπαρχουν 2 ολοκληρες ωρες μεσα στις οποιες ο Πλαστηρας ενεργει με βαση τα προηγουμενα (προστασια «δεξιου») καθως η εντολη της Μεραρχιας φτανει στις 10:00» και συνεχίζεις «Για εμενα ειναι το «δεξιο» και οχι το καλετζικ.»

    Θέλω να είμαι ευγενής και αποφεύγω να πω αυτό που πρέπει για αυτά που γράφεις.

    Σου έγραψα και το έχω γράψει και στο κείμενο ότι δεν χρησιμοποιώ το τι λέει η ΔΙΣ για το ζήτημα της μάχης του Καλετζίκ επειδή για πολλούς λόγους κάνει αυτό που ακριβώς κάνεις και εσύ, για να το πω όσο πιο «μαλακά» γίνεται. Για τους κάποιους λόγους ο συγγραφέας της ΔΙΣ Ομηρίδης Σκυλίτσης προσπαθεί να «σώσει» τον Πλαστήρα. Δεν γνωρίζω αν οι λόγοι είναι προσωπικής συμπάθειας του συγγραφέα προς τον Πλαστήρα, ή υπήρξε κατεύθυνση. Υπόψη ότι ο 7ος τόμος της ΔΙΣ κυρώθηκε το 1962 από τον Υπουργό Εθνικής Άμυνας Α. Πρωτοπαπαδάκη.

    Χρησιμοποιείς τα αναφερόμενα στη σελίδα 69 του 7ου τόμου της ΔΙΣ και γράφεις:
    «Νωρητερα το πρωι, μαλλον στις 6:30 πρωι ο επιτελαρχης/IVηςΜΠ ζηταει τηλεφωνικα να καλυφτει το δεξιο της μεραρχιας.»

    Το ακριβές κείμενο στη σελίδα 69 του 7ου τόμου της ΔΙΣ είναι:
    «… η Μεραρχία δια του Επιτελάρχου της ανέφερε εις το Α΄ Σώμα Στρατού περί της τακτικής κατάστασης και εζήτησεν όπως της διατεθή το Απόσπασμα Πλαστήρα προς ενίσχυσιν του δεξιού της και εξασφάλισιν του υπάρχοντος μεταξύ αυτής και της Ι Μεραρχίας κενού.»

    Το δεξιό της Μεραρχίας φθάνει μέχρι ΚΑΙ το ύψωμα 1535. Ανεξάρτητα του τι πιστεύεις εσύ, το κυριαρχούν στην περιοχή ύψωμα είναι το Καλετζίκ. Το Καλετζίκ ελέγχει το ύψωμα 1535. Όταν η Μεραρχία αναφέρεται στο δεξιό της, αναφέρεται στο Καλετζίκ. Αν πέσει το Καλετζίκ υποχωρούν όλοι. Αν πέσει μόνο το 1535 κανένα πρόβλημα αφού κατέχεται το Καλετζίκ. Δες τις φωτογραφίες του κειμένου.

    Ας δούμε τώρα τι γράφουν οι Εκθέσεις Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας, οι συνταχθείσες από τον Υποστράτηγο Δημαρά και τον Επιτελάρχη της Μεραρχίας Ταγματάρχη Τσολάκογλου.

    Έκθεση Δημαρά σελ. 27:
    «Λίαν πρωί και μετά τας πρώτας πληροφορίας η Μεραρχία δια του Επιτελάρχου αυτής ανέφερεν εις το Α΄ Σ. Στρατού την κατάστασιν της στιγμής και ητήσατο όπως διατεθή εις αυτήν το Απόσπασμα Συν/χου Πλαστήρα προς ενίσχυσιν του δεξιού της, εις ό κατά την γνώμην της Μεραρχίας, η επέμβασις έδει να είναι άμεσος και κεραυνοβόλος.»

    Έκθεσις συνταχθείσα από τον Τσολάκογλου σελ. 6:
    «Την 6η ώραν δια του Επιτελάρχου της Μεραρχίας Τσολάκογλου ενέφερεν την κατάστασιν της στιγμής εις το Α΄ Σώμα Στρατού και ητήσατο την ενίσχυσιν του Υποτομέως Καλετζίκ και ιδία του Κ.Α. Καμελάρ δια των εις Έρικμαν δυνάμεων Αποσπάσματος Πλαστήρα, η επέμβασιν των οποίων επεβάλλετο ταχεία και κεραυνοβόλος.»

    Για να τελειώνουμε. Πιστεύω ότι αντιλαμβάνεσαι τις υπάρχουσες διαφορές μεταξύ των Εκθέσεων Πεπραγμένων Δημαρά και Τσολάκογλου , που η ΔΙΣ τις χρησιμοποιεί ως πηγές, και των αναφερομένων στον 7ο τόμο της ΔΙΣ.

    Η φράση «και εξασφάλισιν του υπάρχοντος μεταξύ αυτής και της Ι Μεραρχίας κενού» δεν υπάρχει στις Εκθέσεις Πεπραγμένων.

    Εφόσον θα ήθελες να σχολιάσεις, διάβασε την Έκθεση Πλαστήρα και σχολίασε. Και ότι διαβάζεις κοίταξε να το μεταφέρεις επακριβώς.

    ΥΓ. Ανεξάρτητα των παραπάνω οι τόμοι της ΔΙΣ είναι έγκυρα κείμενα.

  15. Konstantinos Travlos says:

    Με Σεβασμό συν-μείον
    Αν νομίζω ότι αυτή η σειρά κειμένων απέδειξε κάτι είναι ότι τα βιβλία ΔΙΣ δεν αρκούν από μόνα τους για δημιουργία πλήρης εικόνας.
    Το ερώτημα για εμένα είναι απλό
    1. Ο Πλαστήρας διαταχτηκε να αντεπιτεθεί στο Καμελαρ ναι ή όχι?
    2. Αν διατάχθηκε εκτέλεσε την εντολή του ναι ή όχι?
    3. Αν δεν τη εκτέλεσε υπήρχαν ακτανικητοι λόγοι (force maujere) που ευθύνονται?
    4. Ακόμη και σε όλα τα παραπάνω έκανε ο Πλαστήρας ότι ήταν δυνατό για να βοηθήσει τον αγώνα επί Καλετζικ?
    Κατά την γνώμη μου ο Ταξίαρχος έχει συγκεντρώσει αρκετά τεκμήρια που θέτουν υπό σοβαρή κρίση τον Πλαστήρα. Μπορεί να είναι λάθος. Αν πιστεύετε ότι μπορείτε να απαντήσετε τα ερωτήματα αλλιώς και με τεκμήρια σαν αυτά του Ταξιάρχου θεωρώ ότι αξίζει να ετοιμάσετε ενα κείμενο προς δημοσίευση.

  16. Κ/Δ ΚΒ says:

    Σε σχέση με το πώς η ΔΙΣ παρουσιάζει τα δρώμενα, έχω την εντύπωση ότι συμβαίνει το εξής: Ασφαλώς οι συγγραφείς ανατρέχουν στα αρχεία, τα οποία όμως σε ορισμένες περιπτώσεις είναι αντικρουόμενα. Αυτό τους προκαλεί εύλογα ερωτηματικά, αλλά κατά την τελική συγγραφή ακροβατώντας μεταξύ των δεδομένων, δίδουν μια «συμβιβαστική» απόδοση των πραγμάτων. Ένα παράδειγμα στον 7ο Τόμο είναι το εξής: o συγγραφέας έχει ως δεδομένο ότι η IV MΠ διέθεσε το ΙΙ/11 ΤΠ προς ενίσχυση του 35 ΣΠ (σελ. 69), έχει επίσης και την έκθεση του Πλαστήρα που αναφέρει ότι μετά από επιμονή του, εστάλη διλοχία του ΙΙ/11 ΤΠ. Οπότε εκεί γίνονται ζόρικα τα πράγματα και γράφει ότι διατέθηκε «υπό τις διαταγάς» του Πλαστήρας διλοχία του ΙΙ/11 και αμέσως μετά από κάτω γράφει ότι το ΙΙ/11 ΤΠ (μείον διλοχία) ενίσχυσε το Ι/35 ΤΠ επί του Καλετζίκ (σελ. 72). Δεν κάθεται να βασανίσει την σκέψη του ο συγγραφέας, που ακριβώς είχαν ταχθεί η διλοχία (μαζί με τα ευζωνικά τάγματα) και που το υπόλοιπο του ΙΙ/11 ΤΠ (μαζί με το Ι/35 ΤΠ), ούτε να σκεφθεί γιατί άραγε η Έκθεση Πλαστήρα δεν αναφέρει κάτι γι’ αυτό το θέμα και το προσπερνάει. Κάνει δηλαδή έναν συμβιβασμό βάσει μιας υπόθεσης αυτών που γράφουν τα αρχεία και θεωρεί ότι η διλοχία ενίσχυσε το 5/42 ΣΕ, ενώ το υπόλοιπο του τάγματος ενίσχυσε το Ι/35 ΤΠ. Αυτά παρά το γεγονός ότι έχει προηγουμένως γράψει ότι υπό τις διαταγές του Πλαστήρα τέθηκε το ΙΙ/11 ΤΠ (σελ. 70).
    Έτσι νομίζω και στην περίπτωση των διαταγών και της αποστολής που ανατέθηκε στον Πλαστήρα το πρωΐ της 13ης Αυγούστου, έχει κατ’ αρχήν στην διάθεσή του την Έκθεση του Δημαρά και αυτήν του Τσολάκογλου που λένε ότι ζητούν το Απόσπασμα Πλαστήρα για ενίσχυση του δεξιού της IV MΠ και ιδίως του Κ.Α. Καμελάρ. Αφ’ ετέρου όμως βλέπει ότι στην Έκθεση Πλαστήρα αυτός αναφέρεται διαρκώς σε επίθεση που επιθυμεί να εκτελέσει μέσω του κενού των Ι και IV ΜΠ και για να «συμβιβάσει» τα πράγματα αναφέρει ότι ζητήθηκε από το Απόσπασμα Πλαστήρα να ενισχύσει το δεξιό της IV ΜΠ και να εξασφαλίσει το κενό.
    Πιθανόν λοιπόν επειδή οι συντελεστές της ΔΙΣ δεν είναι «υποψιασμένοι» ότι η Έκθεση Πλαστήρα έχει συνταχθεί βάσει σκοπιμοτήτων και δεν μπορούν να φανταστούν ότι ο Πλαστήρας π.χ. δεν ανέβηκε καν στο Καλετζίκ, προσπαθούν να ακροβατίσουν μεταξύ των διαθεσίμων στοιχείων. Απλά, ο Αρματιστής, μπαίνει στον κόπο να διασταυρώσει γενικότερα το θέμα, οπότε τα συμπεράσματά του είναι σίγουρα περισσότερο εμπεριστατωμένα από τον τόμο που έχει τελικά προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό η ΔΙΣ.

  17. Κ/Δ ΚΒ says:

    Μια ασήμαντη ίσως λεπτομέρεια. Ο 11/35 Λόχος που ενίσχυσε το Ι/35 Τάγμα επί του Καλεντζίκ, ήταν λόχος πολυβόλων και η επιτυχής άμυνα κατά την πρώτη ημέρα, ίσως οφείλεται εν πολλοίς στην παρουσία του.

  18. evmeniskardianos says:

    Μνημειώδης και εξαιρετικά και λεπτομερής και κοπιώδης εργασία !!!

    Θερμότατα συγχαρητήρια !

    Παραμένω ενεός από την εξαιρετική και μεθοδική εργασία που περιέχεται στην υπ΄όψιν μελέτη!!!

    Ευμένης Καρδιανός

  19. evmeniskardianos says:

    «Τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος την είχε αναλάβει ο Λοχαγός Ζήσης που θα τραυματιστεί και αυτός…………….»

    Επρόκειτο περί του προαχθέντος μετέπειτα εξ Εφέδρων Στρατηγού Ζήση, – όπως διάβασα στο βιβλίο «Η Ελλάς ο Πόλεμος και η Δόξα της» του Κώστα Κοτζιά υπουργού της Κυβέρνησης Μεταξά και Δημάρχου Αθηναίων-, ο οποίος είχε αναλάβει την διοίκηση της μιάς …. Ταξιαρχίας, η οποία το 1941 , θα υποχωρούσε μαχόμενη κατά των Γερμανών στην Θράκη και θα περνούσε στο τουρκικό έδαφος με ότι αυτό συνεπάγετο;

    Αυτού που όταν πήρε τις διαταγές του, απήντησε στην ντοπιολαλιά της περιοχής καταγωγής του:

    – Ιγω δεν υποχουρώ!

    Ο Στρατηγός Ζήσης, εν τέλει εξετέλεσε τις διαταγές του υποχωρών στο τουρκικό έδαφος, όπου η «ταξιαρχία» του αφοπλίστηκε από τους Τούρκους ο δε ΣτρατηγόςΖήσης αυτοκτόνησε δια του περιστρόφου του!

    Πρόκειται για τυχαία συνονυμία;

    Φιλικά

    Ευμένης Καρδιανός

  20. ἔφεδρος πυροβολητής says:

    @Ἀρματιστή : Ἡ ὅλη πραγματεία Σας,πέραν τῆς προφανοῦς ἀποδείξεως τοῦ θέματός της μέ τίς ἀναφορές στίς πηγές καί τά ἐξ αὐτῶν λυσιτελῆ συμπεράσματα,θά ἦταν,ὡς ἐπιμελέστερα πολλῶν ἄλλων τεκμηριωμένη,χρησιμότατη σέ κάθε βιβλιοθήκη.

  21. Κώστας Σταματίου says:

    Στο Καλετζίκ καιγόταν το σύμπαν και ο Μέραρχος διοικούσε από το Αφιόν .!!!!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s