Ο Συνταγματάρχης Νικόλαος Πλαστήρας και η Προβληματική Δράση του κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία – Μέρος ΙΙβii

Γράφει ο Αρματιστής

(Ταξίαρχος ε.α. Βασίλειος Λουμιώτης)

Η διεξαγωγή της μάχης στο Κέντρο Αντιστάσεως Καμελάρ στις 13 Αυγούστου 1922 υπό την ευθύνη του Συνταγματάρχη Ν. Πλαστήρα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΑΝΑΦΕΡΘΕΝΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΣΤΟ ΜΕΡΟΣ ΙΙβi – ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ – ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

 

ΣΥΝΟΨΗ

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας την 8η ώρα της 13ης Αυγούστου έλαβε διαταγή από το Α΄ Σώμα Στρατού δια της οποίας διατασσόταν μετά Τάγματος και Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του να ανέλθει στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ, δηλαδή επί αυτού τούτου του Καλετζίκ και να ταχθεί υπό τις διαταγές της IV Μεραρχίας. Όταν η παραπάνω δύναμη του Αποσπάσματός του φθάνει περί τη 1030 ώρα στο δεξιό της IV Μεραρχίας ο Πλαστήρας δεν την ανεβάζει στο Καλετζίκ αλλά την εγκαθιστά από το άκρο δεξιό (δυτικό) της IV Μεραρχίας μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί, μη εκτελώντας ούτω την εντολή που έλαβε. Ομοίως μέχρι τη 16η ώρα αποφεύγει να εκτελέσει την εντολή που του εδόθη από την IV Μεραρχία, η οποία επαναλαμβάνοντας την εντολή του Σώματος τον διέτασσε να ανέλθει μετά του Αποσπάσματός του στο Καλετζίκ, να αναλάβει τη διοίκηση όλων των Δυτικά του Μαύρου Βράχου δυνάμεων και να ενεργήσει δραστήρια για την ανακατάληψη των από πρωίας απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν είναι κάποιος άπειρος Αξιωματικός που αδυνατεί να αντιληφθεί τους λόγους που το Α΄ Σώμα Στρατού και η IV Μεραρχία τον διατάσσουν, κατά τρόπο επίμονο, να εγκαταστήσει τη διοίκησή του και το Απόσπασμά του στο Καλετζίκ, που κατά τον ίδιο αποτελεί το «σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν». Το Καλετζίκ αποτελεί τον «πύργο» πάνω στον οποίο στηρίζεται η ακεραιότητα του αμυντικού τομέα της IV Μεραρχίας, αν όχι και του Α΄ Σώματος Στρατού, και η ισχυροποίηση της άμυνάς του αποτελεί αδήριτη ανάγκη. Η πτώση του Καλετζίκ θα συμπαρασύρει σε κατάρρευση την άμυνα της εξέχουσας του Αφιόν Καραχισάρ. Παρά ταύτα το ενδιαφέρον και όλες οι ενέργειές του Συνταγματάρχη Πλαστήρα δεν προσανατολίζονται στην ισχυροποίηση της άμυνας του Καλετζίκ, αλλά στην κάλυψη του δεξιού του και την τήρηση του Αποσπάσματός του μακριά από την κρίσιμη και αιματηρή μάχη που διεξάγεται στο Καλετζίκ. Η άνοδός του στο Καλετζίκ προς αναγνώριση της τακτικής κατάστασης δεν είχε κάποιο θετικό αποτέλεσμα, αφού ουδεμία αναφορά υπάρχει στην Έκθεσή του από την οποία να προκύπτει ότι απέκτησε επίγνωση της επικρατούσας τακτικής κατάστασης επί και προ του Καλετζίκ και ειδικότερα αν έθεσε υπό τις διαταγές του το αμυνόμενο επί του Καλετζίκ Ι/35 Τάγμα και αν ενημερώθηκε από το διοικητή του εν λόγω Τάγματος, Λοχαγό Ανδρεάδη, περί της γενικής κατάστασης του Τάγματος και των εχθρικών δυνάμεων που βρίσκονταν προ των συρματοπλεγμάτων του Καλετζίκ· από την Έκθεση Πλαστήρα απουσιάζει το όνομα του Λοχαγού Ανδρεάδη και οι διαταγές που του έδωσε, όπως επίσης απουσιάζουν οι πληροφορίες για τις εχθρικές δυνάμεις που επιτίθενται κατά του Καλετζίκ, μολονότι το εν λόγω ύψωμα προσφέρει ευρεία και σε μεγάλο βάθος του πεδίου της μάχης. Η απουσία πληροφοριών για αυτά τα σημαντικά ζητήματα θέτει υπό ισχυρή αμφισβήτηση την άνοδο του Πλαστήρα στο Καλετζίκ. Ο Πλαστήρας δεν εγκαθιστά το Σταθμό Διοικήσεώς του επί του Καλετζίκ, όπως προβλέπει η εντολή του, αλλά τον εγκαθιστά κάτω από το Καλετζίκ και σε σημείο που δεν παρέχει εποπτεία του πεδίου της μάχης και ειδικά αυτής που διεξάγεται στους προμαχώνες του Καλετζίκ, στερούμενος έτσι άμεσης επίγνωσης της διεξαγόμενης κύριας μάχης επί αυτού του ζωτικής σημασίας υψώματος. Επίσης δεν υπάρχει κανένα στοιχείο στην Έκθεσή του από το οποίο να προκύπτει ότι ενημέρωσε την IV Μεραρχία περί της διάθεσης του Αποσπάσματός του στο δεξιό (δυτικό) χαμηλό έδαφος του Κ.Α. Καμελάρ. Μολονότι τη 12η και 30΄ ώρα διαθέτει πλήρη και ανέπαφα το 1ο Τάγμα Ευζώνων και το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος, αποφεύγει να τα χρησιμοποιήσει για να εκτελέσει την διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Και ενώ δεν εκτελεί την αντεπίθεση, μετά από μία ώρα αναφέρει στη Μεραρχία ότι επιφυλάσσεται να την εκτελέσει αργότερα· σε ουδεμία όμως προπαρασκευαστική ενέργεια προβαίνει μέχρι και τη 16η ώρα από την οποία να τεκμαίρεται θετικά η πρόθεσή του να εκτελέσει την αντεπίθεση. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μολονότι δηλώνει ότι ουδεμία εμπιστοσύνη διαθέτει στο αξιόμαχο του κατακερματισμένου Ι/35 Τάγματος, που βρίσκεται στα χαρακώματα του Καλετζίκ από την έναρξη του Τουρκικής επιθέσεως, αποφεύγει να το αντικαταστήσει  με το ανέπαφο 1ο Τάγμα Ευζώνων και συνεχίζει να του εμπιστεύεται τα χαρακώματα του Καλετζίκ. Αν τώρα το Καλετζίκ πέσει, την ευθύνη θα την «ρίξει» στο Ι/35 Τάγμα (όπως και θα συμβεί). Ασφαλώς πρόκειται περί αντιφατικών αναφορών στην Έκθεση Πλαστήρα που στερούνται λογικής. Ο Πλαστήρας ζητά επιμόνως από την IV Μεραρχία να του αποσταλεί από το Αφιόν και το 3ο Τάγμα του, όχι όμως για να εκτελέσει δια αυτού την αντεπίθεση, όπως μπορεί να υποτεθεί, αλλά για να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα. Απαξιώνει εσκεμμένα το Ι/35 Τάγμα, μη σεβόμενος τις εκατοντάδες των νεκρών και των τραυματιών του, πράγμα ανέντιμο. Απαξιοί να αναφέρει στον προϊστάμενό του τις προθέσεις του και τις ενέργειές του με τρόπο επίσημο και μη επιδεχόμενο αμφισβήτηση, και τον παραπλανά περί των πραγματικών προθέσεών του. Τέλος η κατάθεση του διοικητή του 1ου Τάγματος του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, Ταγματάρχη Α. Τσιρώνη, στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Κ. Μοσχόπουλου, αποδομεί την αξιοπιστία της Έκθεσής Πλαστήρα.

 

1ο: Η αμυντική μάχη στο Καλετζίκ διεξάγεται από την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως, την 5η πρωινή ώρα, μέχρι και τη 12η ώρα από το 1ο Τάγμα και τον 11ο Λόχο του 35ου Συντάγματος. Οι αναφερόμενες δυνάμεις, παρά τις μεγάλες απώλειες που έχουν υποστεί, κατορθώνουν την 8η πρωινή ώρα να καθηλώσουν τις Τουρκικές δυνάμεις στο αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά (θέση Μάτι του Σ.Σ. Μπέλμα). Το Ι/35 Τάγμα θα ενισχυθεί τη 12η ώρα από το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος Πεζικού (ΙΙ/11 Τάγμα).

Κατ’ αρχάς κρίνεται σκόπιμο να υπενθυμίσουμε, ως σύνδεση με το Μέρος ΙΙα και το Μέρος ΙΙβi του κειμένου, ότι το 1ο Τάγμα του 35ου Συντάγματος Πεζικού (Ι/35 Τάγμα + τον 11/35 Λόχο), παρά τις μεγάλες απώλειες που είχε υποστεί εξ αιτίας του σφοδρού βομβαρδισμού του Τουρκικού Πυροβολικού  —μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβανόταν ο διοικητής του Τάγματος Ταγματάρχης Τζόκας και ο διοικητής του 1ου Λόχου Λοχαγός Παπαχαραλάμπους που τραυματίστηκαν και διακομίστηκαν— συνέχισε να μάχεται επί των χαρακωμάτων του Καλετζίκ. Το Τάγμα κατόρθωσε, την 8η περίπου πρωινή ώρα, να καθηλώσει τις επιτιθέμενες δυνάμεις της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας επί του καταληφθέντος από τους Τούρκους αντερείσματος Ποϊραλικαγιά, ενώ από την 9η ώρα αντιμετώπιζε και την κατά του δεξιού του επίθεση μίας ισχυρής Τουρκικής δύναμης εκ τεσσάρων Ταγμάτων, η οποία παρακάμπτοντας το ύψωμα Καραθανάση από τα δυτικά κατευθύνονταν κατά του Καλετζίκ. Το Ι/35 Τάγμα θα συνεχίσει να μάχεται μόνο και άνευ ενισχύσεως και να τηρεί υπό την κατοχή του το Καλετζίκ μέχρι τη 12η ώρα περίπου, όταν θα ενισχυθεί δια του 2ου Τάγματος του 11ου Συντάγματος Πεζικού (ΙΙ/11 Τάγμα). Τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος την είχε αναλάβει ο Λοχαγός Ζήσης που θα τραυματιστεί και αυτός και θα διακομιστεί οπότε η διοίκηση θα περιέλθει στον ήδη τραυματία Λοχαγό Ανδρεάδη. Το Ι/35 Τάγμα είχε επίσης τεράστιες απώλειες σε Υπαξιωματικούς και Στρατιώτες, νεκρούς ή τραυματίες.

Οι εξακριβωμένες απώλειες του Ι/35 Τάγματος κατά την 13η Αυγούστου ήταν οι εξής:

  • Νεκροί: 5 Αξιωματικοί, 4 Υπαξιωματικοί και 81 Στρατιώτες
  • Τραυματίες: 12 Αξιωματικοί, 10 Υπαξιωματικοί και 251 Στρατιώτες
  • Σύνολο: 17 Αξιωματικοί και 346 Οπλίτες.
  • Επομένως το 50% της δύναμης του Τάγματος είχε τεθεί εκτός μάχης.

2ο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας την 8η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου έλαβε διαταγή από το Α΄ Σώμα Στρατού η οποία του καθόριζε ότι: «Τάγμα και Πυρ/χία Αποσπάσματος ΧΙΙΙ Μεραρχίας μετά Διοικήσεως αποσπάσματος να κινηθή προς  θέσεις εφεδρείας υποτομέως Καλετζίκ όθεν ενεργήσωσιν υπό διαταγάς IV Μεραρχίας. Εν περιπτώσει απολύτου ανάγκης Διοικητής αποσπάσματος δύναται χρησιμοποιήσει και υπόλοιπον αποσπάσματός του». Ο Πλαστήρας προηγήθηκε της δύναμής του προς αναγνώριση της καταστάσεως. Πρώτες αποφάσεις και παρεκκλίσεις του Πλαστήρα από την εντολή που έλαβε από το Α΄ Σώμα Στρατού.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αρχίζει τη συγγραφή της Έκθεσής του αναφέροντας:

«13η Αυγούστου. Από της 4ης Πρωινής ώρας ηκούοντο πυκνοί κανονιοβολισμοί και τυφεκιοβολισμοί εκ της κατευθύνσεως Καλετζίκ Νταγ.» 

Ως εμπειροπόλεμος αξιωματικός είναι βέβαιο ότι αντιλήφθηκε πολύ καλά περί τίνος επρόκειτο. Συγκέντρωση των πυρών 42 πυροβόλων επί ενός στενού μετώπου από το Μαύρο Βράχο μέχρι το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά δεν είχε υπάρξει άλλη φορά στη Μικρά Ασία και μόνο στη μάχη του Σκρα θα είχε ακούσει πάλι αυτή τη βροντή του σφοδρού κανονιοβολισμού.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας την 0805 ώρα της 13ης Αυγούστου έλαβε την ακόλουθη διαταγή από το Α΄ Σώμα Στρατού: «Τάγμα και Πυρ/χία Αποσπάσματος ΧΙΙΙ Μεραρχίας μετά Διοικήσεως αποσπάσματος να κινηθή προς θέσεις εφεδρείας υποτομέως Καλετζίκ όθεν ενεργήσωσιν υπό διαταγάς IV Μεραρχίας.». Η διαταγή αυτή ήταν απολύτως σαφής ως προς τις επιβαλλόμενες υποχρεώσεις του Πλαστήρα. Ο ίδιος μετά Τάγματος και Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του θα έπρεπε να ανέλθει επί του Καλετζίκ και στη συνέχεια θα ενεργούσε υπό τις διαταγές της IV Μεραρχίας.

Ο Πλαστήρας έθεσε αμέσως σε κίνηση το 1ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Παλάντζα και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα για να ανέλθουν δια της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ στο δεξιό της IV Μεραρχίας, ο ίδιος δε προηγήθηκε για αναγνώριση της καταστάσεως και των κατεχόμενων παρά της Μεραρχίας θέσεων.

Όταν έφθασε στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας (δεν αναφέρει το ακριβές σημείο) αντιλήφθηκε ότι εχθρική δύναμη 500 ανδρών (δύναμη Τάγματος) διέρρεε από τη βαθειά γραμμή που άρχιζε από το ύψωμα Καραθανάση προς το Καγιαντιμπί και τη χαράδρα Ακ Ντερέ με σκοπό  (όπως γράφει) να πλευροκοπήσει το δεξιό της παράταξης της IV Μεραρχίας. Για την αντιμετώπιση αυτής της απειλής αποφάσισε να εγκαταστήσει Λόχο του αναμενόμενου 2ου Τάγματος Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα στα υψώματα 1.000 μέτρα ανατολικά του χωριού Καγιαντιμπί και να τηρήσει το υπόλοιπο του Τάγματος σε εφεδρεία όπισθεν του δεξιού του 35ου Συντάγματος.

Στην πραγματικότητα ο Πλαστήρας αποφασίζει να εγκαταστήσει μέρος του Αποσπάσματός του και τη μία εκ των δύο Πυροβολαρχιών του 2 χλμ. εκτός του αμυντικού τομέα της IV Μεραρχίας. Αυτό αναμφισβήτητα βρίσκεται εκτός της εντολής που του ανατέθηκε και γίνεται εν αγνοία της IV Μεραρχίας, η οποία ουδέποτε θα ενημερωθεί. Εφόσον ο Πλαστήρας εκτιμούσε ότι θα προέκυπταν ενδεχόμενοι κίνδυνοι από την Τουρκική δύναμη που κατερχόταν στη χαράδρα Μοναστίρ Ντερέ, θα ήταν εύλογο να εγκαταστήσει μέρος του 2ου Τάγματος Ευζώνων και Ουλαμό της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα επί του υψώματος 1535, από το οποίο θα ασκούσε πλήρη έλεγχο της περιοχής μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί και επιπλέον θα εξασφάλιζε και τις συγκοινωνίες του με το χωριό Έρικμαν. Ο ίδιος όμως με την υπόλοιπη δύναμη του Αποσπάσματός του επιβαλλόταν να ανέλθει στο Καλετζίκ και να ενεργήσει όπως θα του επέβαλε η κατάσταση, ως επί τόπου ανώτερος αξιωματικός, μέχρι να λάβει εντολές από την IV Μεραρχία. Σχετικές πληροφορίες στο σχεδιάγραμμα 9 του Μέρους ΙΙβii.

Κρίνεται σκόπιμο να επισημάνουμε ότι όταν ο Πλαστήρας έφθασε περί την 9η ώρα στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ θα έπρεπε να ανέλθει απ’ ευθείας στο Καλετζίκ από όπου θα διέθετε πλήρη εποπτεία του δεξιού της Μεραρχίας, από το Μαύρο Βράχο μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί και επιπλέον θα μπορούσε να ενημερωθεί για την επικρατούσα τακτική κατάσταση από το διοικητή του Ι/35 Τάγματος. Ο Πλαστήρας πλέον του τι συνέβαινε δυτικά του Καλετζίκ είχε υποχρέωση να αναγνωρίσει και τι συνέβαινε ανατολικά του υψώματος, προς την πλευρά του Μαύρου Βράχου, όπου βρίσκονταν οι καταληφθείσες από τον εχθρός θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ (Μαύρος Βράχος και θέση Μάτι, και μόνο αν ανέβαινε στο Καλετζίκ θα μπορούσε να αναγνωρίσει την επικρατούσα στην ανατολική πλευρά του υψώματος κατάσταση. Παρά ταύτα ο Πλαστήρας δεν ανεβαίνει στο Καλετζίκ αλλά προωθείται μάλλον προς τα υψώματα νότια της αρχής της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ από όπου και θα είδε την εχθρική δύναμη των 500 ανδρών που κατερχόταν προς το Καγιαντιμπί και τη χαράδρα Ακ Ντερέ, δεδομένου η παρατήρηση αυτής της δύναμης από την αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ ήταν μάλλον αδύνατη (βλέπε υψόμετρα στο σχεδιάγραμμα 12). Ο λόγος που ο Πλαστήρας δεν ανέβηκε απ’ ευθείας στο Καλετζίκ, από όπου θα διέθετε ευρεία και σε βάθος παρατήρηση του πεδίου της μάχης, και κατόπιν τούτου θα αποκτούσε και πλήρη επίγνωση της τακτικής κατάστασης, αλλά κινήθηκε προς τα χαμηλά υψώματα του Κ.Α. Καμελάρ, επαφίεται στην κρίση του κάθε αναγνώστη.

Ο γράφων έχει την άποψη ότι η επίκληση από τον Πλαστήρα του κινδύνου υπερκέρασης της IV Μεραρχίας από την εχθρική δύναμη των 500 ανδρών που κατέρχονταν προς το Καγιαντιμπί και τη χαράδρα Ακ Ντερέ, αποτέλεσε το φύλο συκής για να δικαιολογήσει τη μη άνοδο της δύναμής του στο Καλετζίκ. Και τούτο επειδή την 9η περίπου ώρα, που είδε την Τουρκική δύναμη των 500 ανδρών, αμέσως δυτικά του υψώματος Καραθανάση θα πρέπει να είχαν εμφανιστεί και οι αιχμές μίας άλλη ισχυρότερης Τουρκικής δύναμης που κατευθυνόταν προς το Καλετζίκ. Η δύναμη αυτή υποστηριζόταν από 20 Τουρκικά πυροβόλα και δεχόταν τα σφοδρά πυρά της Πυροβολαρχίας του Υπολοχαγού Ραυτόπουλου που ήταν ταγμένη στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα. Επομένως η απειλή κατά του Καλετζίκ ήταν εξαιρετικά σοβαρότερη από αυτή κατά του δεξιού της IV Μεραρχίας, που πέραν των άλλων κινούνταν και εκτός του τομέα της. Περί αυτής όμως της σοβαρότερης απειλής ουδεμία αναφορά υπάρχει στην Έκθεσή Πλαστήρα.

Όσο αφορά τις Τουρκικές ενέργειες κατά του δεξιού της IV Μεραρχίας, σύμφωνα με την Τουρκική ΔΙΣ η 11η Τουρκική Μεραρχία την 0645 ώρα προώθησε τις δυνάμεις της προς βορρά με σκοπό να επιτεθεί με το 127ο Σύνταγμα κατά του Καλετζίκ και με το 70ο Σύνταγμα προς το ύψωμα 1535. Η επίθεση των δύο Τουρκικών Συνταγμάτων άρχισε την 9η ώρα, πλην όμως η προώθηση τους ήταν βραδύτατη εξ αιτίας της αντίδρασης της Πυροβολαρχίας του Υπολοχαγού Ραυτόπουλου. Η 11η Μεραρχία ενίσχυσε το 127ο Σύνταγμα και δια του Τάγματος Εφόδου, αλλά αυτό μόλις και μετά βίας μπόρεσε να πλησιάσει τα συρματοπλέγματα του Καλετζίκ τη 14η ώρα. Επομένως την 9η ώρα ο Πλαστήρας θα έπρεπε να είχε δει και την επίθεση του 127ου Συντάγματος, εφόσον βεβαίως βρισκόταν στο σημείο που είδε την επίθεση του 70ου Συντάγματος. Σχετικές πληροφορίες στο Μέρος ΙΙα, στο Σχεδιάγραμμα 9 του Μέρους ΙΙβii και στο σχεδιάγραμμα 12 του παρόντος κειμένου.

w-3α - Μέρος ΙΙβii _Σχεδιάγρ 12

Σχεδιάγραμμα 12: Το σχεδιάγραμμα απεικονίζει μία σημαντική αλήθεια που αποκρύπτουν οι «βιογράφοι» του Πλαστήρα. Την 9η ώρα, δηλαδή 4 ώρες από την έναρξη της Τουρκικής επίθεσης, δύο Ελληνικά Τάγματα, το Ι/35 επί του Καλετζίκ και ΙΙΙ/4 επί του Μπελέν Τεπέ, συγκρατούσαν 3 Τουρκικές Μεραρχίες που υποστηρίζονταν από 70 πυροβόλα. Απεικονίζει ακόμη και τα ανύπαρκτα αντανακλαστικά των Ελληνικών διοικήσεων, που μετά την παρέλευση 4 ώρων δεν έχουν ακόμη ενισχύσει τους αμυνόμενους. Την 9η ώρα ουδεμία ενίσχυση από τις τοπικές εφεδρείες είχε φθάσει στο Καλετζίκ και στο Μπελέν Τεπέ. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας έφθασε περί την 9η ώρα στην περιοχή των υψωμάτων 1535, 1565, όπου αντιλαμβάνεται ότι μία Τουρκική δύναμη 500 ανδρών (Τάγμα) κατερχόταν από την περιοχή δυτικά του υψώματος Καραθανάση προς το Καγιαντιμπί και τη χαράδρα Ακ Ντερέ. Την Τουρκική αυτή ενέργεια την αναφέρει στην Έκθεσή του. Ουδεμία όμως αναφορά σημειώνει στην Έκθεσή του για μία άλλη ισχυρή Τουρκική δύναμη 4 Ταγμάτων που την ίδια ώρα προελαύνει ελάχιστα ανατολικά της προηγούμενης προς τις νοτιοδυτικές αντηρίδες του Καλετζίκ.

Ο διοικητής της Πυροβολαρχίας του Κ.Α. Καμελάρ Υπολοχαγός Ραυτόπουλος, που ο τομέας βολής του ήταν από το ύψωμα Τοκλού Τεπέ μέχρι το Καγιαντιμπί, αναφέρει στην Έκθεσή του σχετικά με την αναφερόμενη Τουρκική επίθεση τα εξής: «Άμα της εκδηλώσει της εξορμήσεως του εχθρικού πεζικού πάσα βολή αντιπυροβολικού εγκατελήφθη, απάσης της προσπαθείας της πυρ/χίας στραφείσας εναντίον του πεζικού του εχθρού, όπερ κατά μάζας αρκούντως πυκνάς εφέρετο εναντίον ημών και ιδία κατά του δεξιού αυτού, όπερ ηπείλη το μεταξύ IV και Ι Μεραρχιών κενόν.»

Είναι προφανές ότι ο Πλαστήρας επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στην Τουρκική δύναμη που διαρρέει από τη χαράδρα Ακ Ντερέ προς το Καγιαντιμπί και στην κάλυψη του δεξιού του από μία ελάσσονα απειλή ενός Τάγματος Πεζικού και όχι στην ισχυροποίηση της άμυνας του Καλετζίκ.

 

3ο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας διατάζει να ανεβεί στο δεξιό της IV Μεραρχίας και το 1ο Τάγμα Ευζώνων μετά της Πυροβολαρχίας Τούντα, προτιθέμενος να αντεπιτεθεί δια του υπάρχοντος διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών. – Ο σκοπός της αντεπίθεσης δεν διευκρινίζεται.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας προτίθεται να χρησιμοποιήσει το Απόσπασμά του όχι για να εκτελέσει την εντολή που του έχει ανατεθεί, αλλά για να εκτοξεύσει μία αντεπίθεση δια του διακένου μεταξύ των I και IV Μεραρχιών, κατά εχθρικών δυνάμεων που ακόμη δεν έχει αναγνωρίσει και χωρίς να έχει προσδιορίσει τον σκοπό αυτής της αντεπίθεσης, που θα παραμείνει «μυστικός» μέχρι το τέλος. Για να εκτελεστεί η αντεπίθεση αυτή θα πρέπει και το 1ο Τάγμα Ευζώνων μετά της Πυροβολαρχίας Τούντα, όπως και το 2ο Τάγμα Ευζώνων με την Πυροβολαρχία Βλαχάβα, να μην ανέλθουν στο Καλετζίκ, αλλά να παραμείνουν στην περιοχή κάτω από το Καλετζίκ.

Η ως άνω δηλούμενη εγγράφως πρόθεσή του Πλαστήρα, ένα χρόνο μετά την καταστροφή, να εκτελέσει το Απόσπασμά του αντεπίθεση δια του διακένου, αποτελεί άμεση παραδοχή ότι είχε αποφασίσει, από την 9η περίπου ώρα της 13ης Αυγούστου 1922, να μην εκτελέσει την εντολή που είχε λάβει από το Α΄ Σώμα Στρατού, δια της οποίας εντελλόταν να ανέβει μετά του Αποσπάσματός του στο Καλετζίκ. Και τούτο επειδή για να εκτελέσει αυτή την αντεπίθεση θα έπρεπε να κρατήσει το Απόσπασμά του κάτω από το Καλετζίκ. Δυστυχώς αυτά αναφέρονται, καταγράφονται και υπογράφονται χωρίς καμία ντροπή έναντι όλων εκείνων που τίμησαν τον όρκο τους.

w-3β - Μέρος ΙΙβii _ φωτογραφία 7

Φωτογραφία 7: Με τα κόκκινα βέλη σημειώνονται οι κατευθύνσεις επιθέσεως του 70ου και του ενισχυμένου 127ου Συνταγμάτων της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας που εξορμούν δυτικά από το ύψωμα Καραθανάση. Η επίθεση του 127ου Συντάγματος εξελίσσεται σε ένα υψομετρικό επίπεδο ~1550 μέτρων και ως εκ τούτου είναι ορατή από το ύψωμα 1535, όπου την 9η περίπου ώρα εκτιμάται ότι έφθασε ο Πλαστήρας. Το αναφερόμενο ως διάκενο μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών είναι η περιοχή μεταξύ του Καλετζίκ και του Τηλκί Κηρί Μπελ, ανοίγματος 8 περίπου χλμ.. Η αντεπίθεση δια του διακένου που σκεφτόταν να εκτελέσει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δια των δύο Ευζωνικών του Ταγμάτων θα εύρισκε απέναντί του πλην του 70ου και 127ου Τουρκικών Συνταγμάτων και το εφεδρικό 126ο Σύνταγμα της 11ης Μεραρχίας που βρισκόταν στην περιοχή του υψώματος Γιαρικαγιά, όπου και το παρατηρητήριο της Μεραρχίας. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

4ο: Η επίθεση της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας κατά του Καλετζίκ

Σύμφωνα με τα αναφερόμενα στα παραπάνω σχόλια 2 και 3, καθώς και τα αναφερόμενα στην Τουρκική ΔΙΣ για την ενέργεια της 11ης Μεραρχίας, καθίσταται προφανές ότι η δύναμη που Τουρκικού Τάγματος που διέρρεε από το ύψωμα Καραθανάση προς το Καγιαντιμπί και τη χαράδρα Ακ Ντερέ αποτελούσε τη δευτερεύουσα προσπάθεια της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας. Η είσοδος της εν λόγω δύναμης στη χαράδρα Ακ Ντερέ είναι επίσης προφανές ότι δεν συνιστούσε σοβαρή απειλή για την ακεραιότητα του Καλετζίκ, αλλά ούτε και για τις δυνάμεις που ο Πλαστήρας είχε αποφασίσει να εγκαταστήσει στα υψώματα που υπέρκειντο της χαράδρας Ακ Ντερέ και τούτο επειδή η οποιαδήποτε ενέργεια προς βορρά της Τουρκικής αυτής δύναμης με σκοπό την πλευροκόπηση του Καλετζίκ ήταν εκτεθειμένη στα πυρά της Πυροβολαρχίας Ραυτόπουλου που ήταν ταγμένη στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα. Ο Πλαστήρας στην Έκθεσή του ουδεμία αναφορά σημειώνει περί της εκδήλωσης κάποιας σοβαρής επιθετικής ενέργειας από την αναφερόμενη Τουρκική δύναμη, η οποία δεν προσβάλλει δια πυρών ούτε τον Πλαστήρα που έχει φθάσει «ολομόναχος» στην τοποθεσία (όπως γράφει κάποιος από τους βιογράφους του). Η είσοδος του Τουρκικού Τάγματος στη χαράδρα Ακ Ντερέ περισσότερο δείχνει προς την κατεύθυνση της κάλυψης του Τάγματος προκειμένου αυτό να ενεργήσει «εν καιρώ». Άλλωστε και η Τουρκική ΔΙΣ, μετά την πρώτη αναφορά της στο 70ο Σύνταγμα, ξεχνά το 70ο  ΣΠ και ουδέν αναφέρει περί των ενεργειών αυτού, ενώ αναφέρεται διαρκώς στις επαναλαμβανόμενες επιθέσεις που εκτοξεύει το ενισχυμένο 127ο Σύνταγμα για την κατάληψη του Καλετζίκ. Αλλά και ο Πλαστήρας ουδεμία αναφορά σημειώνει στην Έκθεσή του για κάποια σοβαρή επιθετική ενέργεια που εκδήλωσε κατά τη διάρκεια της 13ης Αυγούστου η δύναμη που εισήλθε στη χαράδρα Ακ Ντερέ. Το μόνο που αναφέρει προς το βράδυ (και θα το δούμε στο Μέρος ΙΙγ του κειμένου) είναι ότι η Τουρκική δύναμη που διέρρεε προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ πίεζε ισχυρά το Απόσπασμά του· [« Εκ του υψώματος Καραθανάση εξακολουθούν διαρρέοντα εχθρικά τμήματα προς την χαράδραν Ακ Ντερέ τινά των οποίων εγκαθίστανται προ το τομέως του 2ου Τάγματος (Παλάντζα δεξιόν) και του 1ου Τάγματος Τσιρώνη (κέντρον) πιέζοντας ισχυρώς τα Τάγματά μας και ιδία το δεξιόν.»]. Ο Λοχαγός Τούντας, διοικητής της Πυροβολαρχίας που εγκαταστάθηκε στο ύψωμα 1535, αναφέρει ότι «τας καταληφθείσας θέσεις του το Απόσπασμα ετήρησε μέχρι της 7ης ώρας της 14ης Αυγούστου υπό πίεσιν όχι πολύ σοβαράν». Οι παραπάνω αναφορές παραπέμπουν σε αγώνα τριβής (ανταλλαγή πυρών, ενίοτε σφοδρών) που δεν μπορεί να συγκριθεί με τη μάχη που διεξαγόταν στο Καλετζίκ όπου οι εκεί αμυνόμενες δυνάμεις απέκρουαν συνεχείς επιθέσεις των Τούρκων που υποστηρίζονταν ισχυρά από το Τουρκικό Πυροβολικό. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας όμως υπερτονίζει την απειλή κατά του δεξιού του και αναφέρεται σε ισχυρή πίεση κατά των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων του, επιδιώκοντας να καλύψει την ανυπακοή του.

Ενδεικτικό των όσων αναφέρονται παραπάνω είναι το γεγονός ότι από την 9η περίπου ώρα, που Πλαστήρας έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας, μέχρι και τη 1030 ώρα που έφθασε το Τάγμα Παλάντζα, η Τουρκική δύναμη που είχε εισέλθει στη χαράδρα Ακ Ντερέ σε ουδεμία ενέργεια είχε προβεί για την κατάληψη των υπερκείμενων της χαράδρας υψωμάτων, μολονότι επ’ αυτών δεν υπήρχαν Ελληνικές δυνάμεις, πλην του «ολομόναχου» Πλαστήρα και του Υπασπιστή του.

5ο: Η άνευ οποιασδήποτε σημασίας αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στη μη ύπαρξη τηλεφωνικής επικοινωνίας, από το δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ όπου βρίσκεται, με το A΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία. Η κακόβουλη επίθεσή του κατά του διοικητή του 35ου Συντάγματος Πεζικού.

Η αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στην Έκθεσή του ότι τα τηλέφωνα δεν λειτουργούσαν επειδή είχαν αποκοπεί οι τηλεφωνικές γραμμές, εξ αιτίας ασφαλώς του βομβαρδισμού του Τουρκικού Πυροβολικού, και ότι μέχρι το βράδυ δεν είχαν επισκευαστεί και ούτε λήφθηκε μέριμνα να επισκευαστούν, ο δε διοικητής του 35ου Συντάγματος βρισκόταν σε απόλυτη άγνοια των συμβαινόντων στο Σύνταγμά του, είναι άνευ σημασίας και κακόβουλη όσο αφορά το δεύτερο σκέλος της για τους εξής λόγους:

Πρώτο: Η προσπάθειά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα να επικοινωνήσει με το 35ο Σύνταγμα και την IV Μεραρχία γίνεται ενώ βρισκόταν ακόμη στο άκρο δεξιό της του Τομέα της Μεραρχίας, δηλαδή περί το ύψωμα 1535, όπου βρίσκονταν δύο μάλλον φυλάκια, που επανδρώνονταν από τον 3/35 Λόχο και τα οποία είχαν εγκαταλειφθεί από τις φρουρές τους, όπως αναφέρει ο Λοχαγός Ανδρεάδης που είχε αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος σε αναφορά του προς το 35ο Σύνταγμα. Το Ι/35 Τάγμα μετά την απώλεια του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά και την εγκατάλειψη διαφόρων φυλακίων έχει περιοριστεί στο Καλετζίκ, όπου βρισκόταν ο Σταθμός Διοικήσεως του Τάγματος και το τηλεφωνικό κέντρο. Επομένως η προσπάθειά του να επικοινωνήσει με το A΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία γίνεται από λάθος σημείο.

Δεύτερο: Οι τηλεφωνικές γραμμές κατά τη μάχη καταστρέφονται από το βομβαρδισμό του Πυροβολικού, είτε είναι εναέριες, είτε είναι έρπουσες, είτε είναι θαμμένες σε μικρό βάθος. Στις επιχειρήσεις της Μικράς Ασίας οι τηλεφωνικές γραμμές αποκόπτονταν και από τους Τούρκους χωρικούς. Αυτό ήταν κάτι που συνέβαινε σε όλες τις επιχειρήσεις και για αυτόν τον λόγο οι Μεραρχίες και τα Συντάγματα διέθεταν συνεργεία για την αποκατάσταση των τηλεφωνικών επικοινωνιών, καθώς και κέλητες, διαγγελείς και αγγελιοφόρους για να μεταφέρουν με ταχύτητα διαταγές, μηνύματα και αναφορές. Επομένως ο Πλαστήρας, εφόσον επειγόταν να επικοινωνήσει με τη Μεραρχία και το 35ο Σύνταγμα, θα μπορούσε να στείλει έναν αγγελιοφόρο στο χωριό Έρικμαν, όπου υπήρχε η τηλεφωνική γραμμή του Συντάγματός του που συνδεόταν με το τηλεφωνικό κέντρο του Α’ Σώματος Στρατού.

Τρίτο: Από τη στιγμή που στον Συνταγματάρχη Πλαστήρα ανατέθηκε η διοίκηση όλων των δυτικώς του Μαύρου Βράχου δυνάμεων, ήταν ο ίδιος υπεύθυνος για να επισκευάσει τις τηλεφωνικές γραμμές του τομέα του και όχι ο διοικητής του 35ου Συντάγματος.

Τέταρτο: Αναφέρει ότι οι τηλεφωνικές επικοινωνίες μέχρι το βράδυ δεν είχαν επισκευαστεί, αλλά σε επόμενο σημείο της Έκθεσής του θα αναφέρει ότι τη 13η ώρα επισκευάστηκαν από συνεργεία του Συντάγματός του. Πρόκειται περί μιας εκ των αντιφάσεων της Έκθεσης Πλαστήρα περί των οποίων αναφερθήκαμε.

Πέμπτο: Η αναφορά του Πλαστήρα (που θα την επαναλάβει και λίγο αργότερα) ότι «ο διοικητής του 35ου Συντάγματος διετέλει εν απολύτω αγνοία των συμβαινόντων εις το Σύνταγμά του» είναι κακόβουλη. Ο Πλαστήρας βρίσκεται ακόμη στο δεξιό της IV Μεραρχίας και ως εκ τούτου δεν έχει έρθει σε επαφή με διοικητή του Ι/35 Τάγματος που μάχεται στο Καλετζίκ για να μπορεί να γνωρίζει αυτό που δηλώνει. Επομένως δεν γνωρίζει αν ο διοικητής του 35ου Συντάγματος διέθετε ή δεν διέθετε επίγνωση της επικρατούσας τακτικής κατάστασης στο Καλετζίκ.

Έκτο: Η παραπάνω σχολιαζόμενη αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στην Έκθεσή του πρέπει να ιδωθεί και υπό την σχέση εχθρότητας που υπήρχε μεταξύ του Πλαστήρα και του διοικητή του 35ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχη Ι. Παπαπαναγιώτου. Την άποψη αυτή διατυπώνει ευθέως στην Έκθεσή του για τις ευθύνες του διοικητή της IV Μεραρχίας Υποστράτηγου Δημαρά ο Υποστράτηγος Ι. Νεγρεπόντης, μέλος της Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α., πρώην διοικητής της ΧΙΙΙ Μεραρχίας και του Πλαστήρα και ευμενώς διακείμενος προς τον Πλαστήρα.

 

6ο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας τη 10η ώρα έλαβε εντολή από την IV Μεραρχία υπό τη διοίκηση της οποίας είχε τεθεί δια της οποίας εντελλόταν όπως με «Τάγμα του 5/42 Συν/τος μετά της Διοικήσεως του Συν/τος και Πυρ/χίας δια Μοναστίρ Ντερέ να ανέλθη επί του Καμελάρ Νταγ, όπου η Διοίκησις του ομονύμου Κέντρου αντιστάσεως….», να αναλάβει τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου Βράχου δυνάμεων και να ενεργήσει δραστήρια για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

Η παραπάνω εντολή προσδιόριζε με απόλυτη σαφήνεια τις επιβαλλόμενες και απορρέουσες υποχρεώσεις του Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Ο Πλαστήρας μετά του 2ου Τάγματος Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας Τούντα που αναμένονταν, θα έπρεπε να ανέλθουν στο Καλετζίκ, επί του οποίου ο Πλαστήρας έπρεπε να εγκαταστήσει το Σταθμό Διοικήσεως του. Ο Στρατηγός Δημαράς επαναλάμβανε την εντολή που δόθηκε στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα από το διοικητή του Α΄ Σώματος Στρατού. Ο Πλαστήρας θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει και την υπόλοιπη δύναμη του Αποσπάσματός του, καθώς και τη δύναμη του αναμενόμενου ΙΙ/11 Τάγματος για να εξασφαλίσει την ισχυρή κατοχή του Καλετζικ και ισχυροποιούμενης της άμυνας του Καλετζίκ να αντεπιτεθεί για να ανακαταλάβει τις απωλεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ. Επομένως το μείζον ήταν η εξασφάλιση της κατοχής του Καλετζίκ και το έλασσον η κάλυψη του δεξιού της IV Μεραρχίας.

Η εγκατάσταση της διοικήσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα επί του Καλετζίκ αποτελούσε κρίσιμο στοιχείο της εντολής του. Το Σώμα Στρατού και η Μεραρχία ανέθεταν σε έναν εμπειροπόλεμο Συνταγματάρχη να διοικήσει πλέον των δικών του Μονάδων και τις Μονάδες Πεζικού και Πυροβολικού που βρίσκονταν στο Καλετζίκ, καθώς και το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος που βρισκόταν καθ’ οδόν προς το Καλετζίκ.

Οι απορρέουσες υποχρεώσεις του Συνταγματάρχη Πλαστήρα ήταν να έρθει σε επαφή με το Ι/35 Τάγμα που μέχρι εκείνη τη στιγμή συνέχιζε τη μάχη και τηρούσε υπό την κατοχή του το Καλετζίκ, να το θέσει υπό τη διοίκησή του και να λάβει μέτρα για την ανασυγκρότηση και την ενίσχυση των καταπονημένων δυνάμεων του Τάγματος (ή την αντικατάσταση των τμημάτων που είχαν σοβαρά προβλήματα) προκειμένου το Ι/35 Τάγμα να μπορέσει να συνεχίσει τη μάχη τηρώντας υπό τη κατοχή του το Καλετζίκ.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας έπρεπε επίσης να αναγνωρίσει τις θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ που είχαν απολεσθεί (θέση Μάτι και Μαύρος Βράχος) καθώς και τις επ’ αυτών εγκατεστημένες Τουρκικές δυνάμεις και να λάβει άμεσα τα αναγκαία μέτρα για τη ταχεία εκτόξευση μίας ισχυρής και καλά προετοιμασμένης αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων πριν ο εχθρός ενισχύσει ακόμη περισσότερο τις δυνάμεις του και συνεχίσει την επίθεσή του για την κατάληψη του Καλετζίκ. Ο αντίπαλος επιβαλλόταν να εκβληθεί τάχιστα από το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά που αποτελούσε το «εφαλτήριο» για να ανέβει στο ύψωμα 1710.

Φωτογραφία 8: Έχει ληφθεί από τη νοτιοδυτική πλευρά του Καλετζίκ και από υψόμετρο 1670 μ. περίπου. Φαίνεται η τοποθεσία από το Καλετζίκ μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί και ο απόλυτος έλεγχος που ασκεί το Καλετζίκ σε όλη τη δυτικά αυτού περιοχή μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί. Είναι προφανές ότι η προέλαση προς βορρά (δεξιά για τη φωτογραφία) της Τουρκικής δύναμης που είχε εισέλθει στη χαράδρα Ακ Ντερέ ήταν πρακτικά αδύνατη εφόσον το Καλετζίκ συνέχιζε να παραμένει υπό Ελληνική κατοχή και για αυτό το λόγο η κυρία προσπάθεια της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας προσανατολίστηκε στην κατάληψη του Καλετζίκ. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

 

7ο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας επεκτείνει το δεξιό του τομέα της IV Μεραρχίας δια του 2ου Τάγματος Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί.

Τη 1030 ώρα έφθασε στην τοποθεσία το 2ο Τάγμα Ευζώνων και κατέλαβε δι’ ενός Λόχου τα υψώματα ανατολικά του Καγιαντιμπί. Εγγύς του Λόχου τάχθηκε η Πυροβολαρχία Βλαχάβα που άρχισε να πλαγιοβάλει τις εντός της χαράδρας Ακ Ντερέ Τουρκικές δυνάμεις. Ένας ακόμη Λόχος Ευζώνων του Τάγματος εγκαταστάθηκε σε θέσεις μάλλον φυλακίων, που πιθανόν ήταν εγκατεστημένα στα υψώματα 1535 και 1565, και είχαν εγκαταληφθεί από τον 3/35 Λόχο όπως προκύπτει από την αναφορά που υπέβαλε ο Λοχαγός Ανδρεάδης στο 35ο Σύνταγμα (βλέπε Μέρος ΙΙα). Το υπόλοιπο του 2ου Τάγματος τηρήθηκε σε εφεδρεία, μάλλον εγγύς του υψώματος 1535 (βλέπε Μέρος ΙΙβi, σχεδιάγραμμα 9).

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μη εκτελώντας την εντολή που του ανατέθηκε δείχνει να μην αντιλαμβάνεται τις υποχρεώσεις που του επέβαλε η εντολή του και ότι η ισχυροποίηση της άμυνας του Καλετζίκ ήταν ζήτημα μείζονος σημασίας από την κάλυψη του δεξιού του. Ενδεχομένως και να απέφυγε συνειδητά να εκτελέσει την εντολή του για να προφυλάξει το Σύνταγμα του από μεγάλες απώλειες. Σε κάθε περίπτωση η μη εκτέλεση της εντολής που του ανατέθηκε συνιστά το έγκλημα της ανυπακοής ενώπιον του εχθρού. 

Το ελάχιστο που μπορούσε να κάνει ο Πλαστήρας, εφόσον εκτιμούσε ότι έπρεπε να καλυφθεί το δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας, ήταν να τάξει έναν ενισχυμένο Λόχο με πολυβόλα, ενδεχομένως και έναν Ουλαμό της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα επί του δεσπόζοντος υψώματος 1535, που βρισκόταν εντός του τομέα της IV Μεραρχίας, και με την υπόλοιπη δύναμη του Αποσπάσματός του να ανέλθει στο Καλετζίκ. Η απόφασή του να εγκαταστήσει ένα Λόχο Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα 2 χλμ εκτός του Τομέα της IV Μεραρχίας είναι προφανές ότι βρισκόταν εκτός της εντολής που του είχε δοθεί. Η εντολή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα ήταν να ανέλθει στο Καλετζίκ, επί του οποίου έπρεπε να εγκαταστήσει τη διοίκησή του και να εξασφαλίσει την άμυνα αυτού του ζωτικής σημασίας υψώματος, η απώλεια του οποίου θα οδηγούσε στην κατάρρευση όλου του μετώπου του Α΄ Σώματος Στρατού. Τη 1030 ώρα είχαν παρέλθει πεντέμισι ώρες από την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως και η κατάσταση των αμυνομένων επί του Καλετζίκ θα πρέπει να είχε αποβεί εξαιρετικά κρίσιμη. Έμπειρος Συνταγματάρχης ήταν και δεν δικαιολογούνταν να μην αντιλαμβάνεται τις επιβαλλόμενες και απορρέουσες υποχρεώσεις από την εντολή του. Σε κάθε περίπτωση ήταν υποχρεωμένος να ενημερώσει αμέσως και δια του προσφορότερου μέσου, το Α΄ Σώμα και την IV Μεραρχία σχετικά με τις ενέργειες του και τις ενέργειες του εχθρού.

Διευκρίνιση: Για τον μη στρατιωτικό αναγνώστη, πρέπει στο σημείο αυτό να διευκρινιστεί το εξής: Η παράλειψη της ενημέρωσης του προϊσταμένου κλιμακίου για μία επιχειρησιακή εξέλιξη (όπως, π.χ., η διάθεση των δυνάμεων αντεπιθέσεως για την κάλυψη άλλων αναγκών) δεν είναι μία «διοικητική» αμέλεια στην οποία ενδέχεται να υποπέσει κάποιος υπό την πίεση της στιγμής. Η παράλειψη της ενημερώσεως του προϊσταμένου για (σοβαρά) επιχειρησιακά ζητήματα σημαίνει ότι το προϊστάμενο κλιμάκιο αγνοεί την εξέλιξη της μάχης και δεν μπορεί να αντιδράσει σε αυτήν. Για τον λόγο αυτόν, η «ενημέρωση του προϊσταμένου κλιμακίου» είναι μία σχεδόν «αυτόματη» ενέργεια ενός στρατιωτικού στον οποίον έχει ανατεθεί αποστολή, και η εκδοχή «ξέχασε να ενημερώσει», και μάλιστα για κρίσιμη επιχειρησιακά εξέλιξη (όπως η διάθεση της δυνάμεως αντεπιθέσεως σε άλλα καθήκοντα) δεν είναι ρεαλιστικό ενδεχόμενο.

Φωτογραφία 9: Λήψη από το νότιο άκρο και εγγύς της πετρώδους κορυφής του Καλετζίκ. Πίσω αριστερά είναι το βορειοδυτικό αντέρεισμα επί του οποίου ήταν ταγμένη ή Πυροβολαρχία Κ.Α. Καμελάρ υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

 

8ο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ανέρχεται στο Καλετζίκ προς αναγνώριση της κατάστασης δυτικά του Μαύρου Βράχου.  Τα αποτελέσματα της αναγνώρισης που εκτέλεσε κρίνονται μη ουσιώδη.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετά και τη λήψη της διαταγής της IV Μεραρχίας, κινήθηκε για να ανέβη στο Καλετζίκ προς αναγνώριση της κατάστασης δυτικά του Μαύρου Βράχου, αφήνοντας στον υπασπιστή του την εγκατάσταση του 2ου Τάγματος Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας στις θέσεις που υπέδειξε. Φθάνοντας επί του Καλετζίκ διαπίστωσε ότι οι θέσεις του Ι/35 Τάγματος βάλλονταν σφοδρώς από το Τουρκικό Πυροβολικό, οι προκεχωρημένες θέσεις του Ι/35 Τάγματος είχαν εγκαταλειφθεί από το πρωί, το ηθικό των ανδρών ήταν «λίαν καταπεπτωκός», κανένας σύνδεσμος δεν υπήρχε μεταξύ των τμημάτων που κατείχαν τα Σημεία Στηρίγματος και της διοικήσεως του Συντάγματος και ο διοικητής του 35ου Συντάγματος δεν βρισκόταν εκεί για να τον ενημερώσει.

Η παραπάνω αναφορά είναι εντελώς αόριστη και σε καμία περίπτωση δεν περιγράφει την τακτική κατάσταση που επικρατούσε την ώρα εκείνη επί και προ του Καλετζίκ. Απουσιάζουν δηλαδή από την Έκθεση Πλαστήρα εκείνες οι πληροφορίες που θα προέκυπταν από την αναγνώριση που (θα) εκτέλεσε και θα τον βοηθούσαν να αποκτήσει πλήρη επίγνωση της επικρατούσας τακτικής κατάστασης. Ειδικότερα απουσιάζουν από την Έκθεσή του οι πληροφορίες για τις φίλιες δυνάμεις, δηλαδή για το Ι/35 Τάγμα Πεζικού και επίσης δεν καταγράφονται στην Έκθεσή του, συνοπτικά βεβαίως, πληροφορίες για τις Τουρκικές δυνάμεις που βρίσκονται προ του μετώπου του Καλετζίκ. Ειδικότερα:

Πρώτο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας για να ενημερωθεί για τη γενική κατάσταση του Ι/35 Τάγματος, αλλά και για τις Τουρκικές δυνάμεις που βρίσκονταν προ των συρματοπλεγμάτων του Καλετζίκ, θα έπρεπε να συναντήσει τον τραυματία σε δύο σημεία Λοχαγό Ανδρεάδη που είχε αναλάβει τη διοίκηση του Τάγματος μετά τον τραυματισμό και τη διακομιδή του διοικητή του Τάγματος Ταγματάρχη Τζόκα και των Λοχαγών Παπαχαραλάμπους και Ζήση. Όμως στην Έκθεση Πλαστήρα το όνομα του Λοχαγού Ανδρεάδη δεν υπάρχει, όπως και δεν υπάρχει κάποια ουσιώδης πληροφορία για τη γενική κατάσταση του Ι/35 Τάγματος, δηλαδή για τη δύναμη και τη διάταξη του Τάγματος, τις απώλειες, τις απαιτήσεις για αναχορηγία πυρομαχικών και τα λοιπά προβλήματα που αντιμετώπιζε. Μία μόνο αναφορά υπάρχει στην Έκθεσή Πλαστήρα και αυτή αφορά το «καταπεπτωκός ηθικό» του Τάγματος, περί του οποίου θα αναφερθούμε στη συνέχεια.

Δεύτερο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ουδεμία πληροφορία σημειώνει στην Έκθεσή του για τις εχθρικές δυνάμεις που βρίσκονται στην περιοχή μεταξύ του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά, του Μαύρου Βράχου του υψώματος Μπέη Τεπέ και του Τοκλού Τεπέ, όπου σύμφωνα με την Τουρκική ΔΙΣ ήταν αναπτυγμένα 7 τουλάχιστον Τάγματα Πεζικού (βλέπε Μέρος ΙΙβi, σχεδιάγραμμα 9). Οι δυνάμεις αυτές έχουν καταλάβει το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά και το Μαύρο Βράχο και εναντίον τους θα πρέπει να αντεπιτεθεί  για να ανακαταλάβει τις απολεσθείσες θέσεις του Σ.Σ. Μπέλμα. Επομένως η περιοχή που αναφέραμε θα έπρεπε να αποτελέσει αντικείμενο λεπτομερούς αναγνώρισης του Πλαστήρα προκειμένου να καταστρώσει το σχέδιο της αντεπίθεσης.

Τρίτο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ενώ βρίσκεται στο Καλετζίκ και διαθέτει πλέον πανοραμική παρατήρηση του πεδίου της μάχης, ουδεμία πληροφορία σημειώνει στην Έκθεσή του για την ισχυρή Τουρκική δύναμη που κατευθύνεται από την περιοχή του υψώματος Καραθανάση προς το Καλετζίκ. Αν ανέβηκε πρέπει να είδε την αναφερόμενη Τουρκική δύναμη και θα έπρεπε να το αναφέρει στην Έκθεσή του, σε συνδυασμό βεβαίως με το πως αποφάσισε να την αντιμετωπίσει. Αν την είδε και δεν το αναφέρει, η παράλειψή του γίνεται με σκοπό να δικαιολογήσει τη μη άνοδο του Αποσπάσματός του στο Καλετζίκ. Η άλλη εκδοχή είναι ότι δεν ανέβηκε. Παρά την «αβλεψία» του Πλαστήρα, τις πυκνές μάζες του εχθρικού Πεζικού που επιτίθενται κατά του δεξιού (δυτικού) του Καλετζίκ τις βλέπει ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος και τις προσβάλλει δια των πυροβόλων της Πυροβολαρχίας του.

Η μη αναφορά του Πλαστήρα στα παραπάνω ουσιώδη ζητήματα, οδηγεί αβίαστα στη βάσιμη υποψία ότι ο Πλαστήρας ουδέποτε ανέβηκε στο Καλετζίκ.

Η μόνη ουσιώδους σημασίας πληροφορία που προέκυψε από την άνοδό του Πλαστήρα στο Καλετζίκ και σημειώνεται στην Έκθεσή του, είναι αυτή που αναφέρεται στο «λίαν καταπεπτωκός ηθικό» των ανδρών του Ι/35 Τάγματος. Εφόσον ο Πλαστήρας διαπίστωσε πράγματι αυτό που αναφέρει, όφειλε να αντικαταστήσει άμεσα το Ι/35 Τάγμα με δύναμη του Αποσπάσματός του. Αλλά αυτό θα αποφύγει να το κάνει μέχρι το τέλος της μάχης του Καλετζίκ, πλην της αντικατάστασης του 3ου Λόχου του Ι/35 Τάγματος, περί της οποίας θα αναφερθούμε στη συνέχεια.

Ο Πλαστήρας θα αναφέρεται συνεχώς με μειωτικούς χαρακτηρισμούς για το Ι/35 Τάγμα και το αξιόμαχό του και δεν έχει να πει κανένα καλό λόγο για αυτό το Τάγμα που παρά τον καταπελτισμό του Τουρκικού Πυροβολικού που δέχθηκε επί μιάμιση ώρα μετά την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως και παρά τις μεγάλες απώλειες που είχε υποστεί σε αξιωματικούς και οπλίτες —τις σορούς των οποίων θα έβλεπε διάσπαρτες εφόσον είχε ανέβει επί του Καλετζίκ, όπως και τις δεκάδες των τραυματιών να αιμορραγούν—  συνέχιζε να παραμένει ακλόνητο επί των θέσεών του. Ο Πλαστήρας, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, θα αναφέρει συνεχώς στην έκθεσή του ότι το Ι/35 Τάγμα, επί του οποίου «ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε», συνεχίζει να βρίσκεται στα χαρακώματα του Καλετζίκ και να διεξάγει την αμυντική μάχη. Σε κάθε περίπτωση, οι αναφορές του Πλαστήρα για την κατάσταση του ηθικού και του αξιόμαχου του Ι/35 Τάγματος είναι άδικες και ανέντιμες. Σίγουρα η μαχητική ικανότητα του Ι/35 Τάγματος μετά τις πολύ μεγάλες απώλειες που είχε υποστεί και τη συνεχή έκθεσή του στο βομβαρδισμό του Τουρκικού Πυροβολικού είχε μειωθεί δραματικά. Παρά ταύτα το Ι/35 Τάγμα την 8η ώρα είχε κατορθώσει να καθηλώσει στο αντερείσματος Ποϊραλικαγιά την 5η Τουρκική Μεραρχία και από την 9η ώρα αντιμετώπιζε και την επίθεση της 11ης Μεραρχίας που κατευθυνόταν από την περιοχή του υψώματος Καραθανάση κατά των νοτιοδυτικών αντηρίδων και δεχόταν τα πυρά της «Πυροβολαρχίας Ραυτόπουλου». Και αυτή είναι η πραγματικότητα. Το Καλετζίκ, που αποτελούσε τον κύριο σπόνδυλο του αμυντικού τομέα της IV Μεραρχίας, παρέμεινε υπό την κατοχή των Ελληνικών όπλων μέχρι τη 12η ώρα χάρη στην αυτοθυσία των ανδρών του κατακερματισμένου Ι/35 Τάγματος.

Για να μπορεί να εκφράσει κάποιος τόσο μειωτικές κρίσεις για μία Μονάδα που είχε χάσει το μείζον της μάχιμης δύναμης της και συνέχιζε να μάχεται υπό το πυρ 50 Τουρκικών πυροβόλων, θα έπρεπε και ο ίδιος να είχε αντιμετωπίσει ανάλογη κατάσταση και να είχε ανταπεξέλθει ικανοποιητικά. Αλλά μέχρι τη 13η Αυγούστου 1922 καμία απολύτως Ελληνική Μονάδα δεν είχε βρεθεί σε ανάλογη κατάσταση με αυτή που αντιμετώπιζε το Ι/35 Τάγμα και κατόπιν τούτου στο Ι/35 Τάγμα και τους γενναίους άνδρες του αρμόζουν μόνο έπαινοι. Τα όποια προβλήματα λιποψυχίας παρουσιάστηκαν δεν μπορούν να αμαυρώσουν την γενική εικόνα.

Η αναφορά του ότι «ουδείς απολύτως σύνδεσμος υπήρχε μεταξύ των κατεχόντων τα σημεία στηρίγματος τμημάτων και της διοικήσεως του Συντάγματός των» γίνεται ασφαλώς με σκοπό να μειώσει ηθικά το διοικητή του 35ου Συντάγματος. Όπως όμως αναφέραμε στο Μέρος ΙΙα, ο διοικητής του 35ου Συντάγματος, διέθετε τουλάχιστον μέχρι τη 0930 ώρα που η ευθύνη του Κ.Α. Καμελάρ περιήλθε στον Πλαστήρα, σύνδεσμο με το Ι/35 Τάγμα και επίγνωση της τακτικής κατάστασης, την οποία και ανέφερε στη Μεραρχία. Η αναφορά του στην IV Μεραρχία ότι η Τουρκική επίθεση υποστηριζόταν από 70 πυροβόλα και ότι οι Τούρκοι επιτέθηκαν κατά του Μαύρου Βράχου και του Σ.Σ. Μπέλμα (αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά) δια «δισχιλίων ανδρών» ήταν απόλυτα ακριβής. Ομοίως ακριβής ήταν και η αναφορά του στη Μεραρχία ότι την 8η ώρα οι Τούρκοι καθηλώθηκαν επί του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά, πράγμα που αναφέρεται και στην Τουρκική  ΔΙΣ (βλέπε Μέρος ΙΙα). Όλως αντιθέτως και μέχρι το τέλος της μάχης, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ουδεμία αναφορά θα υποβάλει στην IV Μεραρχία περί των εχθρικών δυνάμεων.  Ο εχθρός θα παραμείνει ο μεγάλος απών στην Έκθεση Πλαστήρα.  Από τη στιγμή όμως που ο Πλαστήρας αναφέρεται απαξιωτικά στη διοικητική ικανότητα του διοικητή του 35ου Συντάγματος και του εκτελούντος χρέη διοικητή του Ι/35 Τάγματος, εκ των πραγμάτων θέτει σε κρίση και τη δική του διοικητική ικανότητα. Τα ερωτήματα που τίθενται εν προκειμένω είναι αμείλικτα:

  • Κατανόησε τις επιβαλλόμενες και απορρέουσες υποχρεώσεις της εντολής που του ανέθεσε αρχικά το Α΄ Σώμα Στρατού και η IV Μεραρχία στη συνέχεια; Αν κατανόησε την εντολή του για ποιο λόγο δεν την εκτέλεσε; Θεωρούσε τον εαυτό του ότι βρίσκεται υπεράνω του στρατιωτικού νόμου;
  • Ο ίδιος ως διοικητής από τη 10η ώρα όλων των δυτικώς του Μαύρου Βράχου δυνάμεων ήρθε σε προσωπική επαφή με τον τραυματία σε δύο σημεία Λοχαγό Ανδρεάδη που είχε αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος;
  • Αποκατέστησε τουλάχιστο σύνδεσμο και επικοινωνία Λοχαγό Ανδρεάδη;  Ποιες ήταν οι διαταγές του προς το Λοχαγό Ανδρεάδη;
  • Απέκτησε επίγνωση της επικρατούσας τακτικής κατάστασης στο πεδίο μάχης του Καλετζίκ;
  • Ποια μέτρα έλαβε για να ενισχύσει την άμυνα του Καλετζίκ από τη στιγμή που διαπίστωσε ότι το ηθικό του Ι/35 Τάγματος ήταν καταπεπτωκός;

Δυστυχώς ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας όχι μόνο δεν αποκατέστησε σύνδεσμο και επικοινωνία με το Λοχαγό Ανδρεάδη που είχε αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος, αλλά ούτε καν συνάντησε τον εν λόγω αξιωματικό, αν ανέβηκε όπως ισχυρίζεται στο Καλετζίκ. Τα ονόματα των Λοχαγών Ανδρεάδη και Βογιώτη, που ανέλαβε τη διοίκηση του Τάγματος μετά τη διακομιδή του Λοχαγού Ανδρεάδη, απουσιάζουν από την Έκθεση Πλαστήρα. Ο Πλαστήρας θα μάθει ότι το Ι/35 Τάγμα στερείται Ταγματάρχη μόλις τη 18η ώρα, όπως θα δούμε στο επόμενο κείμενο. Κανένα μέτρο δεν έλαβε για να ανασυγκροτήσει το κατακερματισμένο Ι/35 Τάγμα και καμία διαταγή δεν έδωσε προς αυτό. Αν κάτι είχε κάνει, θα το ανέφερε στην Έκθεσή του. Ο Πλαστήρας δεν απέκτησε επίγνωση της τακτικής καταστάσεως που  επικρατούσε στη περιοχή του Καλετζίκ και για αυτό στην Έκθεσή του καταχωρείται μία απολύτως αόριστη αναφορά που δεν λέει τίποτα το ουσιαστικό.

Τα όσα αναφέραμε παραπάνω οδηγούν στην βάσιμη υποψία ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν ανέβηκε στο Καλετζίκ και απλά έγραψε στην Έκθεσή του μία αόριστη αναφορά για να δημιουργήσει την εντύπωση ότι επί του Καλετζίκ δεν υπήρχε έλεγχος, έλεγχο τον οποίο αποκατέστησε ο ίδιος με την εκεί παρουσία του. Η υποψία αυτή ενισχύεται από τα αναφερόμενα από την κατάθεση του διοικητή του 1ου Τάγματος Ευζώνων, Ταγματάρχη Τσιρώνη, στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α..

 

9ο: Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος δεν μετέβη στο Καλετζίκ προς ενημέρωση του Πλαστήρα

Ο Πλαστήρας αναφέρει ότι επί του Καμελάρ δεν βρισκόταν ο διοικητής του 35ου Συντάγματος για να τον ενημερώσει, όπως προέβλεπε η διαταγή της Μεραρχίας, αλλά ότι κατόπιν επιμόνων αιτήσεων του απέστειλε τον υπασπιστή του. Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος παραδέχεται ότι δεν μετέβη στο Κ.Α. Καμελάρ και ότι έστειλε τον Υπασπιστή του Λοχαγό Πίπερο για να ενημερώσει τον Πλαστήρα και ότι ο Υπασπιστής του συνάντησε τον Πλαστήρα ύστερα από πολλές ώρες αναζήτησης περί την περιοχή του Καγιαντιμπί.

Στη σχολιαζόμενη αναφορά του Πλαστήρα προξενεί εντύπωση ότι ο υπασπιστής του 35ου Συντάγματος εστάλη «κατόπιν επιμόνων αιτήσεών του». Οπωσδήποτε γεννάται το ερώτημα για το πώς έστειλε τις επίμονες αιτήσεις του με τις τηλεφωνικές επικοινωνίες εκτός λειτουργίας.

Εν πάσει περιπτώσει ο διοικητής του 35ου Συντάγματος όφειλε να εκτελέσει τη διαταγή της IV Μεραρχίας και να μεταβεί στο Καλετζίκ για να ενημερώσει το Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Σε περίπτωση που για αντικειμενικούς λόγους κωλυόταν (κατά την άποψη του γράφοντος κωλυόταν δεδομένου ότι είχε και την ευθύνη του Πριονοειδούς Βράχου) έπρεπε να πάρει την έγκρισή της Μεραρχίας για να μη μεταβεί στο Καλετζίκ. Ασφαλώς ο Αντισυνταγματάρχης Παπαπαναγιώτου ελέγχεται για τη μετάβασή του στο Καλετζίκ προς ενημέρωση του Πλαστήρα. Ανεξάρτητα τούτου ο Πλαστήρας δεν μπορεί να επικαλείται το γεγονός ότι δεν ενημερώθηκε από το διοικητή του 35ου Συντάγματος για να δικαιολογήσει τις δικές του παραλείψεις. Ήταν αξιωματικός που διέθετε μακρά πολεμική εμπειρία και δεν είχε ανάγκη ενημερώσεων για να αντιληφθεί την επικρατούσα τακτική κατάσταση που επικρατούσε στο Καλετζίκ.

Φωτογραφία 10: Η ανατολική πλευρά του Καλετζίκ από το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά (θέση Μάτι). Τα τρία Τουρκικά Τάγματα που από την 7η πρωινή ώρα είχαν καταλάβει το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά είχαν καθηλωθεί επί του υψώματος και μέχρι τη 12η ώρα συγκρατούνταν επ’ αυτού χάρη στην ηρωική αντίσταση του κατακερματισμένου Ι/35 Τάγματος. Τη 12η ώρα εισήλθε στα χαρακώματα του Καλετζίκ το ΙΙ/11 Τάγμα. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

 

10ο: Το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος και η κατά τον Πλαστήρα «Διλοχία» του ΙΙ/11 Τάγματος 

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει ότι «κατόπιν αιτήσεως μας αποστέλλεται παρά της Μεραρχίας μία διλοχία του 11ου Συν/τος υπό τον λοχαγόν Κόκκινον επί του Κέντρου αντιστάσεως Καμελάρ. Το ηθικόν των ανδρών της διλοχίας ήτο πολύ καλόν και επ΄ αυτών στηρίζομεν την αντί πάσης θυσίας τήρησιν του Κέντρου τούτου.». Αυτή η αναφορά είναι εξαιρετικά προβληματική για τους εξής λόγους:

Πρώτο: Με κατεστραμμένες τις τηλεφωνικές γραμμές, όπως αναφέρει ο Πλαστήρας στην Έκθεσή του, ήταν αδύνατη η επικοινωνία με τη Μεραρχία και η υποβολή οποιουδήποτε αιτήματος. Επομένως … λόγια και μόνο λόγια.

Δεύτερο: Όπως αναφέρθηκε στο Μέρος ΙΙα του κειμένου κατόπιν διαταγής της IV Μεραρχίας, που εκδόθηκε τη 0615 ώρα, διατέθηκε στο 35ο Σύνταγμα Πεζικού το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος Πεζικού (ΙΙ/11 Τάγμα Πεζικού) και όχι Διλοχία. Το ΙΙ/11 Τάγμα τέθηκε σε κίνηση τη 0630 ώρα για να μεταβεί στον Υποτομέα Καλετζίκ. Την 7η ώρα και ενώ βρισκόταν εν κινήσει, διατάχθηκε από το διοικητή του 35ου Συντάγματος να ανέλθει στο Κ.Α. Καμελάρ, να αναλάβει υπό τη διοίκησή του το Ι/35 Τάγμα και να αντεπιτεθεί για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Σ.Σ. Μπέλμα. Η διαταγή επαναλήφθηκε και τη 0820 ώρα.

Τρίτο: Η αναφορά στην Έκθεση Πλαστήρα ότι  «κατόπιν αιτήσεως μας αποστέλλεται παρά της Μεραρχίας μία διλοχία του 11ου Συν/τος …» δεν προσδιορίζει το που βρίσκεται εκείνη τη στιγμή η «Διλοχία». Σε κάθε περίπτωση το «αποστέλλεται» δεν σημαίνει ότι ή «Διλοχία» βρισκόταν επί του Καλετζίκ και ότι ο Πλαστήρας συναντήθηκε με το διοικητή της. Αν τον συναντούσε δεν θα μιλούσε στην Έκθεσή του για «Διλοχία του 11ου Συντάγματος υπό τον Λοχαγόν Κόκκινον» όταν εξακριβωμένα η IV Μεραρχία διέθεσε στο 35ο Σύνταγμα το ΙΙ/11 Τάγμα που διοικούνταν από τον Ταγματάρχη Μιχαήλ Κόκκινο.

Τέταρτο: Όπως αναφέραμε στο Μέρος ΙΙβi, το ΙΙ/11 Τάγμα εισήλθε στα χαρακώματα του Καλετζίκ τη 12η ώρα.

Πέμπτο: Ο Πλαστήρας ουδεμία αναφορά σημειώνει στην Έκθεσή του για την είσοδο στον αγώνα του ΙΙ/11 Τάγματος Πεζικού, για το αν αποκατέστησε επικοινωνία με το διοικητή του και αν τον έθεσε υπό τις διαταγές του, για το αν τον διέταξε να αναλάβει και τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος, για τον τομέα ευθύνης που του ανέθεσε στη γραμμή μάχης του Καλετζίκ και τέλος αν του έδωσε κάποια διαταγή για τη διεξαγωγή του αμυντικού αγώνα. Στην Έκθεση Πλαστήρα το ΙΙ/11 Τάγμα θα παραμείνει απών μέχρι τη 1830 ώρα, αλλά θα το θυμηθεί και πάλι ως Διλοχία.

Έκτο: Από αναφορά στην Έκθεσή Πλαστήρα, που γίνεται αργότερα, σχετικά με έγγραφη διαταγή που έδωσε ο Πλαστήρας την 20η ώρα στο Λοχαγό Γεωργουσόπουλο, του 1ου Τάγματος Ευζώνων, να αναλάβει και τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος επειδή αυτό στερούταν διοικητή βαθμού Ταγματάρχη, προκύπτει ότι ο διοικητής του ΙΙ/11 Τάγματος Ταγματάρχης Κόκκινος δεν είχε αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος όπως προέβλεπε η διαταγή που έλαβε από το διοικητή του 35ου Συντάγματος. Επίσης προκύπτει ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μέχρι την 20η ώρα δεν είχε αντιληφθεί ότι το Ι/35 Τάγμα στερούταν Ταγματάρχη, πράγμα που παραπέμπει ότι σε ουδεμία επαφή εξ όψεως ή δια τηλεφώνου είχε έρθει μέχρι τη 14η ώρα με τον εκτελούντα χρέη διοικητή του Ι/35 Τάγματος Λοχαγό Ανδρεάδη και μετά τη 14η ώρα με το Λοχαγό Λάζαρο Βογιώτη που ανέλαβε τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος, λόγω της διακομιδής του Λοχαγού Ανδρεάδη.

 

11ο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας εγκαθιστά τον Σταθμό Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ και όχι επί του Καλετζίκ

Η εντολή που δόθηκε από την IV Μεραρχία στον Πλαστήρα επέβαλε την εγκατάσταση της διοικήσεώς του στη θέση του Σταθμού Διοικήσεως του Ι/35 Τάγματος [«… ώρα 8η. Αρ. Ε.Π. 5414/1291/3 Διαταγή Επιχειρήσεων. … το Απόσπασμα Πλαστήρα τίθεται υπό τας διαταγάς μου. Τάγμα του 5/42 Συν/τος μετά της Διοικήσεως του Συν/τος και Πυρ/χίας δια Μοναστίρ Ντερέ θα ανέλθη επί του Καμελάρ Νταγ όπου η Διοίκησις του ομονύμου Κέντρου αντιστάσεως. … »].

Ο Πλαστήρας παρά την εντολή που έλαβε εγκατέστησε το Σταθμό Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ, δηλαδή σε απόσταση 1.700 μέτρων από την κορυφή του Καλετζίκ και 240 μέτρα χαμηλότερα, πράγμα που σημαίνει ότι από τη θέση που βρισκόταν δεν διέθετε εποπτεία του πεδίου της μάχης και ειδικά της μάχης που διεξαγόταν επί του Καλετζίκ. Τα περί της θέσης εγκατάστασης του Σταθμού Διοικήσεώς τα αναφέρει ο ίδιος στην Έκθεσή του: «Περί την 12ην και 30΄ ώραν αφικνείται εις τον Σταθμόν Διοικήσεως του ημετέρου Αποσπάσματος (αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ) το 1ον Τάγμα Τσιρώνη μετά της Πυροβολαρχίας Τούντα».

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας εγκαθιστώντας το Σταθμό Διοικήσεώς του  στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ, παραιτείται της διεύθυνσης της μάχης που διεξάγεται στο Καλετζίκ.

 

12ο: Η «πανικόβλητη φυγή» του 3/35 Λόχου παίρνει επικές διαστάσεις

Τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα σχετικά με την φυγή του 3/35 Λόχου με επικεφαλής της φυγής τον διοικητή του Λόχου και (τους) τέσσερις αξιωματικούς του, την επαναφορά του στις θέσεις του από τον Υπασπιστή του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων και την αντικατάστασή του στη συνέχεια από Λόχο του 1ου Τάγματος Ευζώνων, είναι εξαιρετικά προβληματικά. Ακολουθεί η σχετική αναφορά του Πλαστήρα στην έκθεσή του:

«Περί την 12η ώραν ο Υπασπιστής ημών, αναμένων την άφιξιν του ετέρου Τάγματος του Συν/τος παρά την έναρξιν της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ αντιλαμβάνεται ότι ο Διοικητής του 3ου Λόχου του 35ου Συν/τος, ευρισκομένου δυτικώς του Σ. Στηρίγματος Καλετζίκ μετά 4 αξιωματικών του λόχου, επί κεφαλής απάντων των ανδρών των, κατέρχονται πανικόβλητοι εκ των θέσεών των … με κατεύθυνσιν προς Έρικμαν με την ψευδή δικαιολογίαν … ότι ο λόχος εστερείτο φυσιγγίων ενώ έβλεπε τις εις την θέσιν Διοικήσεως του λόχου σωρείαν κιβωτίων φυσιγγίων.»

Εύλογα θα προκληθεί το ερώτημα για το που βρίσκονται τα προβλήματα στην παραπάνω αναφορά:

  • Πρώτο στο ότι μετά από μάχη 7 ωρών ο 3/35 Λόχος διέθετε 5 ακόμη αξιωματικούς, δηλαδή τη προβλεπόμενη δύναμη αξιωματικών από τους πίνακες συνθέσεως, και ότι όλοι οι αξιωματικοί έστρεψαν την πλάτη στον εχθρό. Υπόψη ότι μέχρι εκείνη την ώρα το Ι/35 Τάγμα είχε χάσει το διοικητή του και 3 Λοχαγούς.
  • Δεύτερον, στην τοπογραφία του χώρου. Ο 3/35 Λόχος ήταν ταγμένος σύμφωνα με την αναφορά του Λοχαγού Ανδρεάδη, αλλά και την Έκθεση Πλαστήρα στο άκρο δεξιό της παράταξης του Ι/35 Τάγματος. Επομένως και η θέση διοικήσεως του Λόχου θα βρισκόταν λίγο πιο πίσω από τη γραμμή μάχης. Η αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ όπου περίμενε ο Υπασπιστής την άφιξη του 1ου Τάγματος Ευζώνων βρίσκεται σε υψόμετρο 1470 μέτρων περίπου και σε απόσταση 1000 μ. από τη θέση  που ήταν ταγμένος ο 3/35 Λόχος. Κατόπιν τούτων είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον το πώς ο Υπασπιστής του 5/42 Σ.Ε. έβλεπε το σωρό με τα κιβώτια των φυσιγγίων στη θέση διοικήσεως του 3/35 Λόχου.
  • Τρίτο, στα αναφερόμενα από τον διοικητή του 35ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχη Ι. Παπαπαναγιώτου στην εφημερίδα ΣΚΡΙΠ στις 8 Ιουλίου 1924, όταν αυτός έλαβε γνώση των αναφερομένων από τον Πλαστήρα στην Έκθεσή του για τον 3/35 Λόχο του Συντάγματός του,  όπου γράφει τα εξής:

«ο 3ος λόχος του 35ου Συν/τος αφήκε επί του Καμελάρ νεκρούς τον ανθυπολοχαγόν του Βούρον Αλκ. και τον ανθυπασπιστήν του Παπαδάκην Δ. απεκόμισε δε τραυματίαν τον ανθυπασπιστήν του Αγγελόπουλον. Επίσης έσχεν ικανόν αριθμόν νεκρών και τραυματιών οπλιτών επί του υπ’ αρ. 1 Σ.Σ. Κατσίμπαλη όπερ υπεστήριζεν. Αν ο Πλαστήρας αντελήφθη ως λέγει τον διοικητήν του 3 λόχου εφ. Υπολ. Σπανδάγον Νικ. κακώς ενεργούντα ή αδρανούντα, ώφειλε να επέμβη αμέσως κατ’ εκείνην την στιγμήν και να ενεργήση αναλόγως μετά ταύτα ως υπεύθυνος διοικητής των επί του Καμελάρ δυνάμεων. Αλλ’ ο Πλαστήρας εκράτησε και το μικροεπεισόδιον εκείνο, αν αληθεύη, ως όπλον ίνα το χρησιμοποιήση κατόπιν επισήμως εν τη εκθέσει του, δυσφημών το Σύνταγμά μου.»

  • Τέταρτο, στο βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού «Νίκος Βασιλικός, Το Ημερολόγιο της Μικρασιατικής Εκστρατείας» η συγγραφή του οποίου στηρίζεται στο ημερολόγιο του πατέρα του Νίκου Βασιλικού,  που κατά τα φαινόμενα ήταν στρατιώτης του 3/35 Λόχου. Το εν λόγω βιβλίο έχει τη μορφή ιστορικού μυθιστορήματος και γράφτηκε πολλές δεκαετίες μετά τα ιστορικά γεγονότα στα οποία αναφέρεται, και ασφαλώς είναι επηρεασμένο από τις προσωπικές απόψεις του συγγραφέα, συνεπώς δεν μπορεί να θεωρηθεί ιστορικό τεκμήριο. Εν τούτοις, παρουσιάζει ενδιαφέρον για το παρόν κείμενο αφ’ ενός επειδή επιβεβαιώνει τα αναφερόμενα από τον διοικητή του 35ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχη Ι. Παπαπαναγιώτου για τις απώλειες του 3ου Λόχου του 35ου Συντάγματος, αφ’ ετέρου επειδή διαψεύδει -εμμέσως πλην σαφώς- τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα τόσο για την εγκατάλειψη των φυλακίων χωρίς η δύναμη αυτών να πιεστεί από τον εχθρό όσο και για την άτακτη φυγή του 3ου Λόχου με επικεφαλής τον διοικητή του Λόχου και τους αξιωματικούς του:

«Ο διοικητής του Λόχου υπολοχαγός Σπανδάγος, περίφροντις και νευρικός βηματίζει ανήσυχος στην κατασκήνωσή μας που είναι 250 μέτρα πίσω από τα χαρακώματα της πρώτης γραμμής … Ότε απότομον συγκλονιστικόν barrage βαρέος πυροβολικού ανατρέπει τα πάντα. … Αντιλαλούν φρικιαστικώς αι χαράδραι του Καλετζίκ … Βομβαρδίζονται καταιγιστικώς τα χαρακώματα, αι εφεδρείαι, αι θέσεις του πυροβολικού μας. Τα χαρακώματα ανασκάπτονται, τα συρματοπλέγματα υφίστανται τεράστια ρήγματα … Μετά δεκάλεπτον αγώνα κλονίζεται το 5ον Φυλάκιον του Λόχου μας, αναγκασθέν να αποσυρθεί κατόπιν της υποχωρήσεως ολοκλήρου του τάγματός μας. Ο διοικητής του Φυλακίου ανθυπασπιστής Παπαδάκης καθώς και οι περισσότεροι άνδρες πίπτουν μαχόμενοι. … Ο Λόχος και γενικώς η παράταξίς μας πιέζεται δεινώς και εις την δευτέραν γραμμήν αμύνης. … Η κατάστασις περιέρχεται εις κρίσιμον σημείον, ότε καταφθάνει … ο ηρωικός Πλαστήρας. … Καθ’ οδόν περισυλλέγει τους φυγάδας τους Συντάγματός μας … Τα υπολείμματα του Λόχου μας συγκεντρούμενα τίθενται υπό τας διαταγάς του Πλαστήρα και παραμένουν εν εφεδρεία όπισθεν εδαφικής πτυχώσεως εις απόστασιν 500 περίπου μέτρων από της γραμμής των μαχομένων. … Υφιστάμεθα τρομακτικάς απωλείας διαρκώς κατατριβόμενοι. Εκ των φίλων μου φονεύονται ο ανθυπασπιστής Αγγελόπουλος, Κυριαζής, Μαυρουδής, Κρυσταλλίδης, Παριανός, Δαγλαρίας, Γαρουφαλίδης και άλλοι. Ο Λόχος μου καθ’ όλην την ημέραν είχε εκτός μάχης περί τους 85. …».

Το βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού μολονότι εκτοξεύει τον Πλαστήρα στον Όλυμπο, διαψεύδει στις σελίδες 179 και 180 τα αναφερόμενα στην Έκθεση του περί της φυγής σύσσωμου του 3ου Λόχου με επικεφαλής τον διοικητή του και τους αξιωματικούς του. Πολύ απλά, από τον 3ο Λόχο κάποιοι «έφυγαν». Δυστυχώς, οι φυγάδες δεν έλειψαν από κανέναν στρατό, ούτε και από το Σύνταγμα Ευζώνων του Πλαστήρα. Αναφέρει ακόμη ότι ο 3/35 Λόχος είχε περί τους 85 άνδρες εκτός μάχης. Δηλαδή το μισό της δύναμης του Λόχου. Η άποψή μου είναι ότι ο Πλαστήρας επιδιώκει με τα αναφερόμενα στην Έκθεση του να μειώσει τη συνεισφορά του Ι/35 Τάγματος στη μάχη που δινόταν επί του Καλετζίκ και να μείνει το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων ως μόνος ηρωικός και ακλόνητος υπερασπιστής του εν λόγω υψώματος, όπως αναφέρουν οι βιογράφοι του Πλαστήρα.

 

13ο: Η απαξίωση του ηρωικού αγώνα του 1ου Τάγματος του 35ου Συντάγματος Πεζικού – ο ρόλος των βιογράφων και αγιογράφων του Πλαστήρα.

Οι απαξιωτικές αναφορές του Πλαστήρα για το Ι/35 Τάγμα —που θα παραμείνει μαχόμενο επί των χαρακωμάτων του Καλετζίκ μέχρι την επομένη— θα συνεχίσουν να εκτοξεύονται σε κάθε ευκαιρία χωρίς να υπάρχει αντίλογος, αφού ένα σημαντικό μέρος των αξιωματικών του Τάγματος έπεσε επί του πεδίου της μάχης, τους δε λοιπούς (τραυματίες ή διασωθέντες) κανένας δεν τους κάλεσε για να «μαρτυρήσουν» για αυτά που είδαν και βίωσαν στο Κ.Α. Καμελάρ στις 13 και 14 Αυγούστου 1922. Πιθανόν κάποιοι να επιδίωξαν μετά το 1922 να διαγραφεί από την ιστορική μνήμη η συνεισφορά του Ι/35 Τάγματος Πεζικού στη μάχη που διεξήχθη στο Κ.Α. Καμελάρ, για τους λόγους που ο καθείς μπορεί να αντιληφθεί.

Σε αυτό το σημείο είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον να δούμε το πώς γράφεται η ιστορία από τους βιογράφους του Πλαστήρα, αλλά και από άγνωστους στο ευρύ κοινό στρατιωτικούς:

Από τον βιογράφο του Πλαστήρα Κώστα Χατζηαντωνίου:

«… Ο Πλαστήρας έφθασε στη δεύτερη γραμμή στις 10 το πρωί ολομόναχος για να διαπιστώσει ότι τα ορύγματα ήταν άδεια, είχε εγκαταληφθεί και αυτή. … Ο Συνταγματάρχης Παπαπαναγιώτου από τον οποίο ο Πλαστήρας θα λάμβανε πληροφορίες για την κατάσταση, είχε εξαφανιστεί ενώ το 35ο Σύνταγμα είχε αποσυντεθεί. … Την κρίσιμη στιγμή, περί τις 12:00 αφίχθη και το Ι/42 Τάγμα (Τσιρώνης) του οποίου η μέχρις εσχάτων άμυνα στο ύψωμα 1310 όπως και η αντίσταση του Λόχου Γεωργουσόπουλου στο ύψωμα Κατσίμπαλη υπήρξαν από τις πιο μεγαλειώδεις στιγμές της τριετούς εκστρατείας.»

Από στρατιωτικό συγγραφέα της Μεγάλης Στρατιωτικής και Ναυτικής Εγκυκλοπαίδειας:

«Τη χαραυγήν όμως της 13ης Αυγούστου εξαπολύεται σφοδρότατη επίθεσις των Τούρκων υποστηριζομένων υπό ισχυροτάτων πυρών πυροβολικού κατά του κέντρου αντιστάσεως Καμελάρ (Δ. τμήμα IV Μερ.). Και το μεν κέντρον αντιστάσεως Καμελάρ (τάγμα του 35ου Σ. Πεζ.) εγκαταλείπει τας θέσεις του άνευ σχεδόν αντιστάσεως, καμφθέν υπό μόνου του καταιγισμού του εχθρικού πυρ/κού και υποχωρεί ατάκτως προς τα οπίσω, χωρίς δε να σταματήση ούτε επί της δευτέρας τοποθεσίας (υψώματα βορείως Μαύρου Βράχου), εν διαλύσει κατέρχεται προς την πεδιάδα Τσακίρκιοϊ. Πυροβόλα, πολυβόλα και λοιπά υλικά περιέρχονται εις χείρας εχθρού εις την περιοχήν ταύτην. Κατόπιν τούτου διατάσσεται την 7ην ώραν το απόσπασμα Πλαστήρα (2 ταγ. Μετά Μ. Ορ. Πυρ.), τεθέν υπό τας διαταγάς IV Μεραρχίας, να ανακαταλάβη το κέντρον αντιστάσεως Καμελάρ. Το απόσπασμα τούτο καταλαμβάνει την δευτέραν γραμμήν αντιστάσεως (υψώματα Β. Μαύρου Βράχου μέχρι βράχων Α. Καγιάν Τιμπί), και αποκρούει τας επιθέσεις του εχθρού καθ’ όλην την ημέραν, προξενούν εις αυτόν μεγάλας απωλείας αλλά και τούτο υφιστάμενον τρομακτικάς απωλείας, (και οι δύο ταγματάρχαι Τσιρώνης και Παλάντζας, οι εξ εκ των διοικητών λόχων πολλοί αξιωματικοί και αρκετοί οπλίται εκτός μάχης). Επί του λοιπού μετώπου της IV Μερ. ουδέν εδαφικόν κέρδος επέτυχεν η εχθρική επίθεσις.» 

Το παραπάνω, παντελώς ανιστόρητο, απόσπασμα προέρχεται από κείμενο στο λήμμα «Αφιόν Καραχισάρ» της Μεγάλης Στρατιωτικής και Ναυτικής Εγκυκλοπαίδειας. Το κείμενο υπογράφεται από τον Ταγματάρχη Πεζικού Γρηγόριο Χονδρό, αξιωματικό πλαστηριακών πεποιθήσεων, που ήταν αναπληρωματικό μέλος του στρατοδικείου που δίκασε τους «Έξι» και μέλος του στρατοδικείου που δίκασε τον πρίγκιπα Ανδρέα. Το κείμενο για τις μάχες του Αφιόν και ειδικότερα τη μάχη της 13ης Αυγούστου 1922 είναι ενδεικτικό της προσπάθειας που έγινε για την εκμηδένιση της συνεισφοράς του Ι/35 Τάγματος στη μάχη του Κ.Α. Καμελάρ και την απαλοιφή της θυσίας των μαχητών του από την ιστορία, και από την άλλη πλευρά για την ανάδειξη σε έπος της δράσης του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων και του διοικητή του Συνταγματάρχη Ν. Πλαστήρα, ο οποίος βρισκόταν πάντοτε εκεί που ο Στρατός θριάμβευε. Η Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαίδεια συντάχθηκε κατά την περίοδο αμέσως μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, όταν στα πολιτικά πράγματα της Χώρας κυριαρχούσε η Βενιζελικών πεποιθήσεων στρατιωτική παράταξη, εξέχων μέλος της οποίας ήταν ο Πλαστήρας, που είχε κηρυχθεί από την Εθνοσυνέλευση (αν και κινηματίας) Άξιος της Πατρίδας. Είναι παγκοίνως γνωστό ότι ο Νικόλαος Πλαστήρας ακόμη και μετά την αποστρατεία του απολάμβανε ασυλίας και τεράστιου κύρους, τέτοιου ώστε και μετά την παρέλευση 10 ετών από την αποστρατεία του να είναι σε θέση να οργανώσει το 1933 και πάλι στρατιωτικό κίνημα.

Από το βιβλίο του Γιάννη Καψή «Χαμένες Πατρίδες»:

[ … Ο Κεμάλ … Κάλεσε τον διοικητή της 57ης Ρεσάτ Μπέη, έναν από τους καλύτερους αξιωματικούς του, και του έδωσε μια μόνο διαταγή: Να καταλάβει το Χασάν Μπελ σε μια ώρα … ο Ρεσάτ … έδωσε το λόγο της στρατιωτικής του τιμής στον Κεμάλ, ότι σε μια ώρα θα πατούσε το Χασάν Μπελ. — Το 5/42 Ευζώνων. Οι άντρες της 57ης όρμησαν αλαλάζοντας. Αλλά τους περίμενε οδυνηρή έκπληξη. Εκεί ψηλά στη κορυφή του Χασάν Μπελ ήταν γαντζωμένη μια φούχτα Τσολιάδων. Δεν ήταν ημίθεοι οι πολεμιστές εκείνοι, ο αρχηγός τους δεν είχε τελειώσει τη Βερολίνιο Ακαδημία Πολέμου. Είχε, όμως, αριστεύσει στο μεγάλο σχολείο της μάχης. Οι Τσολιάδες εκείνοι ήταν οι άνδρες του 5/42. Διοικητής τους ήταν ο Πλαστήρας. Αν το γνώριζε αυτό ο Ρεσάτ, ασφαλώς δεν θα έδινε το λόγο του στον Κεμάλ. Οι Τσολιάδες του Πλαστήρα πηδούν από τα οχυρώματά τους, σαν δαίμονες, οι ξιφολόγχες τους ξεσχίζουν αλύπητα τις σάρκες των Τούρκων. Για λίγα λεπτά, οι απότομες πλαγιές του Χασάν Μπελ παρακολουθούν μια τιτανομαχία. Αλλ’ οι Τούρκοι δεν κρατούν για πολύ, φεύγουν πανικόβλητοι. … Η 57η Μεραρχία ανασυντάσσεται, μεταφέρει τις εφεδρείες της κι ορμά με λύσσα, ζητώντας εκδίκηση. Τι μεγάλη τύχη για τους λεβέντες του 5/42! Στις δραματικές εκείνες στιγμές, την ώρα που τα τμήματά μας υποχωρούν πανικόβλητα, τους δίνεται η ευκαιρία να διακριθούν — να ξεχωρίσουν. Αλλ’ ας αφήσουμε τον ίδιο τον Κεμάλ ν’ αφηγηθεί τη μάχη εκείνη στον λόγο του μπροστά στην Εθνοσυνέλευση, επέτειο της νίκης, όπως τον μετέδωσε ο τότε ανταποκριτής του «Ελεύθερου Βήματος» στο Παρίσι διακεκριμένος δημοσιογράφος κ. Γ. Φτέρης, σε μετάφραση από την εφημερίδα Χρόνος. — «Από το Τουρκικόν Στρατηγείον παρηκολούθουν την αδιάκοπον υποχώρησιν τον ελληνικού Στρατού. Τίποτε, πλέον δεν μπορούσε να τον συγκράτηση. Το ηθικόν τον είχεν εκμηδενισθή, όταν έξαφνα Τούρκος αξιωματικός τού ιππικού έφερε στο Στρατηγείον τήν απροσδόκητον πληροφορίαν, ότι έσημειώθη εις ένα σημείον άκαμπτος ελληνική αντίστασις. Τό σημείο εκείνο ελέγετο ‘Ερικνεν – κορυφή 1.310 τού Χασάν Μπελ – και είχε μεγάλην στρατηγικήν σπουδαιότητα. …. Ό Ρεσάτ μπέης, … μου είχε δώσει τόν λόγον του ότι θα το καταλάβη αντί πάσης θυσίας. ‘Εν τούτοις, η ελληνική αντίστασις συνεχίζεται, … Ο Κεμάλ διατάζει τον διοικητή της 57ης να επιτεθεί ξανά κι ο Ρεσάτ, μπαίνοντας επικεφαλής των ανδρών του, εξαπολύει νέες, πιο λυσσασμένες επιθέσεις κατά του ‘Ερικνεν. Αλλ’ οι Τσολιάδες μας αμύνονται σαν ημίθεοι του Ομήρου. Μία ιστορία χιλιάδων χρόνων ζωντανεύει μέσα στη ψυχή τους και την χαλυβδώνει. Κι’ ό Ρεσάτ -καταλήγει ο Κεμάλ- ταπεινωμένος, πού μέσα στην γενικήν αποσύνθεσιν τού εχθρού δέν μπόρεσε νά κάμψη τήν αντίστασιν μιας χούφτας γενναίων, τινάζει τα μυαλά του στον αέρα. — Η μοίρα της Ελλάδας, τόσο σκληρή κι ανελέητη για τη Φυλή μας, τις ημέρες εκείνες, είχε και στιγμές οίκτου. Μια απ’ αυτές ήταν κι η μάχη του ‘Ερικνεν. Και το 5/42 μια φωτεινή αχτίδα στο σκοτάδι της συμφοράς. Από την ημέρα εκείνη το Σύνταγμα Πλαστήρα αναλαμβάνει χρέη «ποιμενικού κυνός». Ακολουθεί, συντεταγμένο και πειθαρχημένο, την πανικόβλητη Στρατιά. Κι αποκρούει τις επιθέσεις των λυσσασμένων τσακαλιών. …. Η 4η Μεραρχία υποχωρεί, ίσως μάλιστα, να τρεπόταν σε φυγή, αν δεν ενισχυόταν από το 5/42, που σκαρφαλώνει στο Έρικνεν και δίνει ένα σκληρό μάθημα στους Τούρκους.] 

Ένα μόνο σχόλιο για το παραπάνω άθλιο ψευδογράφημα: Το Χασάν Μπελ ήταν ένα χαμηλό ύψωμα και όχι κάποια απάτητη υψοκορφή, ανήκε στον Τομέα της Ι Μεραρχίας, βρισκόταν 20 περίπου χιλιόμετρα δυτικά του Καλετζίκ και η τιμή της διατήρησης του στα Ελληνικά χέρια μέχρι την αποχώρηση του Α΄ Σώματος Στρατού από την εξέχουσα του Αφιόν ανήκει στο 5ο Δυτικοθεσσαλιώτικο Σύνταγμα Πεζικού. Ηγέτης της μάχης ήταν ο Ταγματάρχης ΠΖ Χαράλαμπος Κατσιμήτρος και, μετά τον τραυματισμό του και τη διακομιδή του, ο Λοχαγός Γαλής, που ανέλαβε τη διοίκηση των ΙΙ/5 και ΙΙΙ/5 Ταγμάτων. Για το πώς «παντρεύτηκε» το Χασάν Μπελ με το Καλετζίκ (ή Ερκμέν 1310 κατά τους Τούρκους – Έρικνεν κατά τον Γ.Κ.) και για το πώς «διακτινίστηκε» ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στο φανταστικό ύψωμα «’Ερικνεν – κορυφή 1310 του Χασάν Μπελ» θα έπρεπε να ερωτηθούν ο ιστοριογράφος του παραπάνω ψευδογραφήματος και ο δημοσιογράφος του Ελευθέρου Βήματος Γ. Φτέρης, και οι δύο «αείμνηστοι» από πολλά χρόνια.

Δυστυχώς πάνω σε τέτοιας μορφής αναληθή μέχρι αθλιότητας δημοσιεύματα οικοδομήθηκε ο μύθος του Πλαστήρα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα που (ηθελημένα;) αγνοούσε την αλήθεια των πραγμάτων είναι ότι η πρώτη παρουσίαση της Έκθεσης Πλαστήρα στο ευρύ κοινό, και για την ακρίβεια η δημοσίευσή της στην εφημερίδα «Ελεύθερος Λόγος» στις 26 Ιουνίου 1924, συνοδεύτηκε με φωτογραφία του Πλαστήρα έφιππου και με λεζάντα «Ο Μαύρος Καβαλάρης εις το Ακτσάλ Νταγ κατά την μάχη της 3 Ιουλίου 1921». Κατά την εν λόγω όμως μάχη, όπως είχαμε αναφέρει στο Μέρος Ι, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αρνήθηκε να επιτεθεί κατά του Ακτσάλ Νταγ, δηλώνοντάς στο διοικητή της ΧΙΙΙ Μεραρχίας ότι «αρνείται να κάψει τους Ευζώνους του. Αυτά συμβαίνουν όταν χάνεται το μέτρο.

 

Παρένθεση στον σχολιασμό της Έκθεσης Πλαστήρα:

Στο σημείο αυτό κρίνεται σκόπιμο να διακόψουμε τον σχολιασμό της Έκθεσης Πλαστήρα και να αναφερθούμε στην κατάθεση του διοικητή του 1ου Τάγματος Ευζώνων Ταγματάρχη Ανδρέα Τσιρώνη στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Κωνσταντίνου Μοσχόπουλου.

 

14ο: Η κατάθεση του διοικητή του 1ου Τάγματος του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, Ταγματάρχη Αν Τσιρώνη στην Ανακριτική Επιτροπή Ελέγχου Δοσιλόγων Μικράς Ασίας

Η απάντηση του Ταγματάρχη Τσιρώνη στην πρώτη ερώτηση του προέδρου της Ανακριτικής Επιτροπής Στρατηγού Μοσχόπουλου αναφορικά με το πότε ενίσχυσε το 35ο Σύνταγμα και ποιες διαταγές έλαβε από τον διοικητή του, παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον, και θέτει νέα δεδομένα. Η απάντηση του Ταγματάρχη Τσιρώνη ήταν η εξής:

«Ενίσχυσα το 35ον Συν/μα εις το δεξιόν της παρατάξεώς του περί την 12ην ώραν της 13ης Αυγούστου. Η μεν πρώτη διαταγή μοι εδόθη προφορικώς καθ’ οδόν ότε επανερχόμην εξ Αφιόν Καραχισάρ και ήτις ήτο η εξής. Διαταγαί εδόθησαν εις τον Επιτελή σας, πηγαίνετε να παραλάβετε το Τάγμα και θα μεταβήτε στο δεξιό της παρατάξεως, ένθα εστάλη και ο Ταγματάρχης Παλάντζας με το Τάγμα του. Την 10ην ώραν, αν ενθυμούμαι καλώς, να εκκινήσετε. Εκεί θα σας δώσω διαταγάς λεπτομερείς. Τον Συν/χην Πλαστήραν συνήντησα καθ’ οδόν μεταβαίνοντα εις Αφιόν Καραχισάρ καθ’ ήν στιγμήν επανερχόμην εκείθεν εγώ την ώραν ακριβώς δεν ενθυμούμαι καθ’ ην τον συνήντησα. Όντως μεταβάς εις το Τάγμα μου εύρον τούτο έτοιμον προς εκκίνησιν. Την διαταχθείσαν ώρα εξεκίνησα και περί την 12ην έφθασα επί της γραμμής του μαχομένου Λόχου του 35ου Συν/τος. Κατά την εκεί μετάβασίν μου συνήντησα τον τότε Συνταγματάρχην κ. Πλαστήραν, όστις είχε επανέλθη από ώρας εξ Αφιόν Καραχισάρ, όστις μοι είπε· οι άνδρες του 35ου Συν/τος φεύγουσι οι άτιμοι, πήγαινε εις την θέσιν και υπέδειξε την θέσιν, να προβής εις την αντικατάστασιν του λόχου του 35ου Συν/τος …».

Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτει ότι το πρωί της 13ης Αυγούστου που άρχισε η Τουρκική επίθεση, αυτός βρισκόταν για κάποιο άγνωστο λόγο στο Αφιόν Καραχισάρ και κάποια ώρα (που δεν την θυμάται) ξεκίνησε για να επιστρέψει στο χ. Έρικμαν. Κατά την επιστροφή του διασταυρώθηκε με τον διοικητή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα που μετέβαινε στο Αφιόν Καραχισάρ ο οποίος τον διέταξε να πάει να παραλάβει το Τάγμα του και «τη 10η ώρα (να μεταβή) στο δεξιό της παρατάξεως, ένθα εστάλη και ο Ταγματάρχης Παλάντζας με το Τάγμα του». Στην πρόταση αυτή βρίσκεται και η μεγάλη σημασία της κατάθεσης Τσιρώνη που ανατρέπει τις βεβαιότητες της Έκθεσης Πλαστήρα. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτει ευθέως και σαφώς ότι διασταυρώθηκε με τον διοικητή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα επί της οδού Έρικμαν – Αφιόν μετά την 8η και 10΄ ώρα που το 2ο Τάγμα Ευζώνων, υπό τον Ταγματάρχη Παλάντζα, είχε αναχωρήσει από το χωριό Έρικμαν για να μεταβεί στο δεξιό της παράταξης της IV Μεραρχίας. Επομένως, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετά την 8η και 10΄ ώρα ξεκίνησε από το χωριό Έρικμαν για να μεταβεί στο Αφιόν Καραχισάρ και όχι για να ανέλθει στο δεξιό της IV Μεραρχίας όπως αναφέρει στην Έκθεσή του. Η κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη «κρεμάει στα μανταλάκια» την Έκθεση Πλαστήρα και επιβεβαιώνει την εκφρασθείσα κατ’ επανάληψη γνώμη ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας στο χρόνο που αναφέρει, αλλά πολύ αργότερα και ότι δεν ανέβηκε στο Καλετζίκ όπως αναφέρει στην Έκθεσή του.

Ο λόγος που ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετέβη μετά τη 8η και 10΄ ώρα (αλλά σε άγνωστο χρόνο) στο Αφιόν Καραχισάρ, ενώ ήδη το 2ο Τάγμα Ευζώνων του Αποσπάσματός του βρισκόταν στη πεδίο της σύγκρουσης και το 1ο Τάγμα ήταν και αυτό έτοιμο για μεταβεί, είναι άγνωστος, δεδομένου ότι ο Πλαστήρας πότε δεν μίλησε για αυτό.

Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτει ότι όταν τη 12η ώρα έφθασε (στο άκρο δεξιό της IV Μεραρχίας) συνάντησε τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα ο οποίος εν τω μεταξύ είχε επιστρέψει από ώρας από το Αφιόν. Επομένως ο Ταγματάρχης Τσιρώνης επαναβεβαιώνει τη μετάβαση του Πλαστήρα στο Αφιόν.

Η κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου θέτει υπό ισχυρή αμφισβήτηση πολλά από τα αναφερόμενα από το Συνταγματάρχη στην Έκθεσή του και ειδικότερα το αν βρέθηκε στις τοποθεσίες που αναφέρει και στο χρόνο που αναφέρει, όπως:

Πρώτο: Ότι προπορεύτηκε του Τάγματος Παλάντζα προς αναγνώριση της κατάστασης.

Δεύτερο: Ότι περί την 9η ώρα έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας και διαπίστωσε ότι ένα Τουρκικό Τάγμα κατερχόταν από την περιοχή του υψώματος Καραθανάση προς το Καγιαντιμπί και τη χαράδρα Ακ Ντερέ με σκοπό να πλευροκοπήσει την παράταξη της  IV Μεραρχίας. Και τούτο επειδή δεν αντιλήφθηκε ότι την ίδια περίπου ώρα μία άλλη ισχυρή δύναμη 4 Ταγμάτων παρέκαμπτε το ύψωμα Καραθανάση και λάβαινε κατεύθυνση για να επιτεθεί κατά του Καλετζίκ.

Τρίτο: Ότι μετά τη 10η περίπου ώρα ανέβηκε στο Καλετζίκ. Και τούτο επειδή απουσιάζει από την Έκθεσή του μία συνοπτική αλλά και ουσιαστική αναφορά για την επικρατούσα τακτική κατάσταση επί και προ του Καλετζίκ. Ειδικότερα απουσιάζουν από την Έκθεσή του πληροφορίες για τη γενική κατάσταση του Ι/35 Τάγματος Πεζικού (διοικητής, δύναμη, διάταξη, απώλειες, προβλήματα κ.λπ.) και επίσης δεν καταγράφονται στην Έκθεσή του πληροφορίες για τις Τουρκικές δυνάμεις που βρίσκονται προ του μετώπου του Καλετζίκ (σχετικές πληροφορίες στο σχόλιο υπ’ αριθμό 8).

Πόσο αληθή μπορεί να είναι αυτά που καταθέτει ο Ταγματάρχης Τσιρώνης που ανατρέπουν βεβαιότητες και δημιουργούν νέα δεδομένα; Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης κατά κάποιο τρόπο «δίνει στεγνά τον Πλαστήρα». Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας σύμφωνα με την κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη απουσίαζε από τη θέση του για άγνωστο λόγο και άγνωστο χρόνο και καλύπτει την απουσία του με αόριστες αναφορές στην Έκθεσή του. Μπορεί ο Ταγματάρχης Τσιρώνης να θέλει να βλάψει τον πρώην διοικητή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα; Η άποψή μου είναι ότι ο Ταγματάρχης Τσιρώνης τρία χρόνια μετά την καταστροφή και ενώπιος μίας νέας Ανακριτικής Επιτροπής που ερευνούσε εκ νέου τα γεγονότα με σκοπό την παραπομπή των υπεύθυνων της ήττας στην τακτική δικαιοσύνη με τον χαρακτηρισμό τους ως δοσίλογων, κατέθεσε αυτά που πραγματικά γνώριζε.

Η άποψή μου, που δεν είναι μόνο αποτέλεσμα της κατάθεσης Τσιρώνη αλλά κυρίως προέρχεται από τη μελέτη της Έκθεσης Πλαστήρα, είναι ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απουσίαζε από τη περιοχή της μάχης για κάποιο χρονικό διάστημα που δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια. Η άγνοια του για κρίσιμα στοιχεία της μάχης, η παντελής απουσία πληροφοριών για τον εχθρό και τις ενέργειές του καθώς και η κυριαρχούσα στην Έκθεσή του αοριστία δείχνουν προς την κατεύθυνση της απουσίας του από το χώρο για σημαντικό χρόνο.

Φωτογραφία 11: Ο Μαύρος Βράχος από το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά. Η γραμμή με τις μεγάλες πέτρες ορίζει τη γραμμή των χαρακωμάτων. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

 

 

15ο: Το 1ο Τάγμα Ευζώνων δεν χρησιμοποιείται για την εκτέλεση της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

Τη 1230 ώρα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε καλύψει με επαρκείς δυνάμεις το δεξιό πλευρό του, που κατά τον ίδιο απειλούταν με πλευροκόπηση. Την ίδια περίπου ώρα, ή τη 12η ώρα (σύμφωνα με την κατάθεση Τσιρώνη), έφθασαν στο Σταθμό Διοικήσεως του Αποσπάσματος Πλαστήρα στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ το 1ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Τσιρώνη και η δεύτερη Πυροβολαρχία της ΧΙΙΙα ΜΟΠ υπό το Λοχαγό Τούντα. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε πλέον στη διάθεσή του ένα δικό του ανέπαφο, ακμαίο και με υψηλό ηθικό Τάγμα δια του οποίου θα μπορούσε να εκτελέσει την εντολή που του ανατέθηκε. Ήτοι να ανέλθει στο Καλετζίκ με τη δύναμη που είχε φθάσει και να αντεπιτεθεί για την ανακατάληψη του Ποϊραλικαγιά και του Μαύρου Βράχου. Στην αντεπίθεση θα συμμετείχε ασφαλώς και το ΙΙ/11 Τάγμα που είχε εμπλακεί  στη μάχη τη 12η ώρα  και ήταν ακόμη ανέπαφο, καθώς και οι δυνάμεις του Ι/35 Τάγματος που μάχονταν στο αριστερό (ανατολικό) του Καλετζίκ. Όμως ο Πλαστήρας δεν σκέπτεται να εκτελέσει αυτή την αντεπίθεση, που η εκτέλεση της και δυνατή ήταν και ικανή να ανατρέψει τις επί του Ποϊραλικαγιά Τουρκικές δυνάμεις, πράγμα που θα είχε αποφασιστική σημασία στην έκβαση της όλης μάχης. Όχι μόνο δεν αποφασίζει την εκτέλεση της αντεπίθεσης, αλλά ούτε και ως σκέψη δεν την αναφέρει στην Έκθεσή του και κατόπιν τούτου δεν ανεβάζει τη δύναμη που έφθασε στο Καλετζίκ. Διατάζει το Λοχαγό Τούντα να τάξει την Πυροβολαρχία του στο ύψωμα 1535 και τον Ταγματάρχη Τσιρώνη να αντικαταστήσει τον 3ο Λόχο του Ι/35 Τάγματος που είχε καμφθεί με ένα Λόχο Ευζώνων του Τάγματός του.

Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης στην κατάθεση του αναφέρει ότι αντικατέστησε τον 3/35 Λόχο με ένα Ουλαμό (δύο Διμοιρίες) του Τάγματός του και πολυβόλα, τον δε 3/35 Λόχο το συγκέντρωσε πίσω από το ύψωμα 1710 σε εφεδρεία και τον ανεφοδίασε με πυρομαχικά. Η «παραφωνία» μεταξύ του Συνταγματάρχη και του Ταγματάρχη του είναι προφανής. Ο Πλαστήρας επιδιώκει να «μεγαλώσει» την συνεισφορά του Αποσπάσματός του στην άμυνα του Καλετζίκ, αλλά ο Τσιρώνης ως ο πλέον αρμόδιος την προσγειώνει στην πραγματικότητα. Ο Ουλαμός Ευζώνων του Τάγματος Τσιρώνη τάχθηκε στις «ανενόχλητες» από τον εχθρό θέσεις που κατείχε προηγουμένως ο 3/35 Λόχος στο άκρο δεξιό της αμυντικής γραμμής του Καλετζίκ. Με άλλα λόγια ο Ουλαμός Ευζώνων δεν ενεπλάκη σε σοβαρή μάχη.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει στην Έκθεσή του ότι τη 1330 ώρα, λόγω της συγκέντρωσης Τουρκικών δυνάμεων προ του Καλετζίκ, διέταξε τον Ταγματάρχη Τσιρώνη να εγκαταστήσει ένα ακόμη Λόχο του στο βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα (ύψ. 1685),. Σύμφωνα με άλλη αναφορά στην Έκθεση Πλαστήρα, που γίνεται αργότερα, ο Λόχος που εγκαταστάθηκε στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα ήταν ο 3ος υπό το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο. Ο Τσιρώνης που είναι ο αρμόδιος διοικητής του Τάγματος δεν αναφέρει τίποτε σχετικό για αυτό το ζήτημα.

Με βάση τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα, στο Καλετζίκ εγκαταστάθηκαν από το Τάγμα Τσιρώνη ένας Λόχος που αντικατέστησε τον 3ο Λόχο του Ι/35 Τάγματος και ο 3ος Λόχος υπό το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο. Επομένως ο Τσιρώνης απέμεινε με ένα Λόχο, δηλαδή με το ένα τρίτο της δύναμης του. Η μείωση ήταν πάρα πολύ μεγάλη για να την ξεχάσει. Σύμφωνα όμως με την κατάθεση Τσιρώνη στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α., από το Τάγμα του εγκαταστάθηκε στο Καλετζίκ μόνο ο Ουλαμός Ευζώνων που αντικατέστησε τον 3/35 Λόχο.

Προκύπτει ένα ακόμη ζήτημα από τα αναφερόμενα από τον Πλαστήρα για την εγκατάσταση δύο Λόχων του Τσιρώνη στο βορειοδυτικό τμήμα του Καλετζίκ. Ο Πλαστήρας στον ίδιο περίπου χρόνο καλεί τον Τσιρώνη για να τον κατατοπίσει για τη συμμετοχή του στην αντεπίθεση που σχεδίαζε να εκτελέσει δια του υπάρχοντος διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών. Κατόπιν τούτου προκύπτουν δύο ερωτήματα: α) Ποιος διοικεί τους δύο Λόχους του Τσιρώνη που κατά τον Πλαστήρα εγκαταστάθηκαν στο Καλετζίκ, με τον Τσιρώνη να βρίσκεται κάτω από το Καλετζίκ και να ετοιμάζεται  να αντεπιτεθεί; β) Ποιες ήταν οι πιθανότητες επιτυχίας της αντεπίθεσης δια του διακένου που προετοίμαζε ο Πλαστήρας όταν  το Τάγμα του Τσιρώνη θα συμμετείχε με ένα μόνο Λόχο; Τα ερωτήματα ασφαλώς δεν είναι «ακαδημαϊκά» και έχουν απάντηση.

Ο κάθε ένας μπορεί να κρίνει την αξιοπιστία των αναφερομένων από τον Πλαστήρα και τον Τσιρώνη. Ο γράφων έχει τη γνώμη ότι ο διοικητής του Τάγματος γνωρίζει καλύτερα από το Συνταγματάρχη του το ΠΟΥ, ΠΟΤΕ, ΠΩΣ και για ΠΟΙΟ ΣΚΟΠΟ χρησιμοποίησε τις δυνάμεις του Τάγματός του. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης κατέθεσε στην Α.Ε.ΕΔ.Μ.Α.  ότι εγκατέστησε στο Καλετζίκ έναν Ουλαμό Ευζώνων προς αντικατάσταση του 3/35 Λόχου και τίποτε περισσότερο.

Τη 14η ώρα ο Τσιρώνης τραυματίζεται, αλλά παραμένει στο πεδίο της μάχης μέχρι τη 1830 ώρα που διακομίζεται στο Αφιόν Καραχισάρ.

Αργότερα ο Πλαστήρας, όπως θα αναφέρουμε στο Μέρος ΙΙγ, θα αναφέρει στην Έκθεσή του ότι 1ο Τάγμα Ευζώνων του Τσιρώνη βρίσκεται κάτω από το Καλετζίκ, στο κέντρο της παράταξης, δηλαδή μεταξύ του Καλετζίκ και του 2ου Τάγματος Ευζώνων του Ταγματάρχη Παλάντζα.

Ανεξάρτητα των παραπάνω ο οποιοσδήποτε μπορεί να αντιληφθεί ότι από τη στιγμή που ο Πλαστήρας δεν ανεβάζει «ολόκληρο» το ανέπαφο 1ο Τάγμα Ευζώνων στο Καλετζίκ, έχει αποφασίσει οριστικά να μην εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Και όχι μόνο. Έχει αποφασίσει να κρατήσει μακριά από το σφαγείο του Καλετζίκ το σύνολο της δύναμης του Αποσπάσματός του.

 

16ο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας τηρεί σε ετοιμότητα το 1ο Τάγμα Ευζώνων για να αντεπιτεθεί δια του διακένου μεταξύ των I και IV Μεραρχιών

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας (που φαίνεται ότι δεν είχε παραιτηθεί της «πρόθεσής» του να εκτοξεύσει μία αντεπίθεση δια του διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών) κάλεσε περί τη 1330 ώρα τον Ταγματάρχη Τσιρώνη και του είπε ότι αναμένει διαταγές για την εκτόξευση μίας αντεπίθεσης δια του διακένου στην οποία θα συμμετείχαν πλην των Ταγμάτων του Αποσπάσματός του και μία άλλη δύναμη που συγκεντρωνόταν σε κάποιο δάσος στο διάκενο μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών, την οποία όμως δύναμη δεν έβλεπε ο Τσιρώνης («ότι εις τι δάσος δεξιά ημών ευρισκόμενον εις τον χώρον του διακένου Ι και IV Μεραρχίας συνεκεντρούτο δύναμις, μεθ’ ής θα ενεργούμεν ταυτοχρόνως, εγώ ουδαμού διέκρινα την ύπαρξιν Ταγμάτων εις το δάσος»).

Αναφορικά με τη δύναμη που κατά τον Πλαστήρα συγκεντρωνόταν σε κάποιο δάσος στο διάκενο μεταξύ των I και IV Μεραρχιών, προφανώς αναφερόταν στα ΙΙΙ/4 και ΙΙ/22 Τάγματα της Ι Μεραρχίας που είχαν υποχωρήσει από το Μπελέν Τεπέ λίγο νότια του Καγιαντιμπί. Οίκοθεν προκύπτει το ερώτημα αν ο Πλαστήρας είχε έρθει σε συνεννόηση με τα δύο αυτά Τάγματα για την εκτόξευση της αντεπίθεσης δια του διακένου.

Η άποψή του γράφοντος  περί της εν λόγω αντεπίθεσης για την οποία δεν είχε καθοριστεί σκοπός, δεν είχε ενημερωθεί η IV Μεραρχία, δεν είχε γίνει κανένας συντονισμός με την Ι Μεραρχία, δεν αναφέρεται καμία προετοιμασία για την εκτέλεσή της, της οποίας η εκτέλεση δεν θα είχε σαν αποτέλεσμα την ανακατάληψη του Μαύρου Βράχου και του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά και η οποία ουδέποτε εκτοξεύτηκε, κατατίθεται ευθέως. Αποτέλεσε μέρος της κατά τα άλλα έωλης επιχειρηματολογίας του Πλαστήρα για να δικαιολογήσει την απόφασή του να μην ανεβάσει το Απόσπασμά του στο Καλετζίκ.

Τελικά η εν λόγω αντεπίθεση δεν εκτελέστηκε με τον Πλαστήρα να απαντάει σε σχετική ερώτηση του Τσιρώνη ότι η εκτέλεσή της αναβλήθηκε για την επομένη.

Είναι ενδιαφέρον ότι, την ίδια περίπου ώρα που ο Πλαστήρας κάλεσε τον Τσιρώνη για να τον «κατατοπίσει» για την αναφερόμενη αντεπίθεση, είχε αποκατασταθεί η τηλεφωνική επικοινωνία με την IV Μεραρχία και ο Πλαστήρας της ανέφερε ότι  «επιφυλασσόταν να ενεργήση βραδύτερον την αντεπιθετικήν επιχείρησιν προς ανάκτησιν των απωλεσθεισών θέσεων και περαιτέρω εκμετάλλευσιν της επιτυχίας του δια καταδιώξεως.». Είναι βέβαιο ότι άλλη αντεπίθεση είχε διατάξει και ανέμενε την εκτέλεσή της η IV Μεραρχία και άλλη εννοούσε ο Πλαστήρας.

 

17ο: Το 1ο Τάγμα Ευζώνων εγκαθίσταται κάτω από το Καλετζίκ  και στο κέντρο του Υποτομέα Πλαστήρα

Με βάση την κατάθεση του Ταγματάρχη από το 1ο Τάγμα Ευζώνων διατέθηκε επί του Καλετζίκ ένας Ουλαμός Ευζώνων (δύο Διμοιρίες) με αριθμό πολυβόλων και επομένως το υπόλοιπο Τάγμα τηρήθηκε σε θέσεις κάτω από το Καλετζίκ προετοιμαζόμενο για την αντεπίθεση δια του διακένου.

Ο Λοχαγός Αν. Τούντας διοικητής της Πυροβολαρχίας της ΧΙΙΙα ΜΟΠ που ανήλθε στο Κ.Α. Καμελάρ μαζί με το 1ο Τάγμα Ευζώνων και τάχθηκε σύμφωνα με την Έκθεση Πλαστήρα επί του υψώματος 1535, καταθέτοντας στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Κωνσταντίνου Μαζαράκη Αινιάν την 1η Ιουνίου 1923, ανέφερε ότι «το Απόσπασμα (Πλαστήρα) τεθέν εις την διάθεσιν της IV Μεραρχίας την πρωΐαν της 13ης Αυγούστου μέχρι της 9ης ώρας είχε καταλάβει θέσεις εις το δεξιόν της παρατάξεως της IV Μεραρχίας. Τας καταληφθείσας θέσεις του το Απόσπασμα ετήρησε μέχρι της 7ης ώρας της 14ης Αυγούστου υπό πίεσιν όχι πολύ σοβαράν. Την ώραν περίπου ταύτην λόγω ανατροπής του 35ου Συν/τος το απόσπασμα ηναγκάσθη να συμπτύξη το αριστερόν του εις γραμμήν 800 περίπου μέτρα δυτικώς των αρχικών του θέσεων ως ατάκτως λόγω της επιδράσεως ην έσχε εκ της εν διαλύσει ανατροπής του 35ου Συν/τος».

Επομένως ο Λοχαγός Τούντας, που κατά την Έκθεση Πλαστήρα είχε ταχθεί στο ύψωμα 1535, θεωρεί ότι το Απόσπασμα Πλαστήρα τάχθηκε ολόκληρο στο δεξιό της IV Μεραρχίας και ουδεμία νύξη κάνει για την εγκατάσταση δύναμης του 1ου Τάγματος Ευζώνων στο Καλετζίκ, το οποίο την επομένη έπεσε λόγω της ανατροπής του 35ου Συντάγματος (ασφαλώς εννοεί το Ι/35 Τάγμα). Για τον Τούντα στο Καλετζίκ βρισκόταν μόνο το 35ο Σύνταγμα και καμία άλλη δύναμη. Αναφέρει ακόμη ότι το Απόσπασμα Πλαστήρα στις θέσεις που είχε εγκατασταθεί δεν δεχόταν ισχυρή πίεση. Αυτό το αναφέρει και η Τουρκική ΔΙΣ. Κατά του Καλετζίκ ενεργούσε η 5η Τουρκική Μεραρχία και το ενισχυμένο 127ο Σύνταγμα της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας, ενώ κατά του υψώματος 1535 το 70ο Σύνταγμα. που το έχει ξεχάσει και η Τουρκική ΔΙΣ.

Ο Συνταγματάρχης Ν. Πλαστήρας σε άλλο σημείο της Έκθεσής του αναφέρει ότι «Εκ του υψώματος Καραθανάση εξακολουθούν διαρρέοντα εχθρικά τμήματα προς την χαράδραν Ακ Ντερέ τινά των οποίων εγκαθίστανται προ το τομέως του 2ου Τάγματος (Παλάντζα δεξιόν) και του 1ου Τάγματος Τσιρώνη (κέντρον) πιέζοντας ισχυρώς τα Τάγματά μας και ιδία το δεξιόν.» [Έκθεση Πεπραγμένων Αποσπάσματος Πλαστήρα», ΔΙΣ. Φ.354/ΣΤ/2, σελ. 6]

Είναι προφανές ότι και ο Πλαστήρας δηλώνει εμμέσως πλην σαφώς ότι και το Τάγμα Τσιρώνη δεν εγκαταστάθηκε επί του Καλετζίκ, αλλά μεταξύ του Τάγματος Παλάντζα και του Καλετζίκ και ότι τουλάχιστον το Τάγμα Τσιρώνη δεν δεχόταν ισχυρή όχληση από τον εχθρό. Ακόμη όμως και στην περίπτωση που επί του Καλετζίκ είχαν εγκατασταθεί δύο Λόχοι του Τσιρώνη, το μεγαλύτερο μέρος του Αποσπάσματος Πλαστήρα (τα δύο τρίτα του Πεζικού και όλο το Πυροβολικό) δεν είχε εγκατασταθεί στο Καλετζίκ και επομένως ο Πλαστήρας δεν είχε εκτελέσει την εντολή που του είχε δοθεί περί ανόδου του ιδίου και του Αποσπάσματός του στο Καλετζίκ.

 

18ο σχόλιο: Η εκτέλεση της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ βρισκόταν εκτός των προθέσεων του Συνταγματάρχη Πλαστήρα

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας όταν μετά τη 13η ώρα αποκαθίστανται οι τηλεφωνικές επικοινωνίες, αναφέρει στην Έκθεσή του ότι ζήτησε επιμόνως από την IV Μεραρχία να του διατεθεί και το 3ο Ευζωνικό του Τάγμα που συνέχιζε να βρίσκεται στο Αφιόν, όχι όμως για να εκτελέσει δι’ αυτού τη διαταχθείσα αντεπίθεση, όπως θα μπορούσε να υποθέσει κάποιος, αλλά «ίνα αντικαταστήσωμεν δι’ αυτού το επί του Καλετζίκ 1ον Τάγμα 35ου Συντάγματος επί του οποίου ουδεμίαν εμπιστοσύνην είχομεν, επρόκειτο δε περί του σπουδαιότερου σημείου της οχυρώσεως Αφιόν Καραχισάρ.»

Κατ’ αρχάς η παραπάνω δήλωση είναι άδικη, κατάπτυστη και αναληθής.

Άδικη και κατάπτυστη:

Για τους λόγους που προσδιορίσαμε στο 1ο σχόλιο. Τη 13η ώρα το 1ο Τάγμα και ο 11ος Λόχος του 35ου Συντάγματος συμπλήρωναν οκτώ ώρες παραμονής στα χαρακώματα του Καλετζίκ κάτω από τον ισχυρό καταπελτισμό του Τουρκικού Πυροβολικού, ενώ κανένας Εύζωνας του Πλαστήρα δεν είχε δει ακόμη πραγματική μάχη. Με ποιο σθένος μπορεί και καταφέρεται ο Πλαστήρας απαξιωτικά για αυτό το Τάγμα που είχε ματώσει και μάτωνε ακατάπαυστα στα χαρακώματα του Καλετζίκ, όταν ο ίδιος προφύλασσε τη δική του δύναμη από τη φθορά μακριά από το Καλετζίκ; Πράγμα που είχε κάνει χωρίς αιδώ και και κατά τη μάχη του Ακτσάλ Νταγ (που ποτέ δεν δόθηκε) και στη συνέχεια φωτογραφιζόταν περήφανος επί του Ακτσάλ. Και τότε λίγα χιλιόμετρα ανατολικότερα η V Μεραρχία είχε 300 νεκρούς και 1.200 τραυματίες (βλέπε Μέρος Ι).

Αναληθής:

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αποκρύπτει από το μελλοντικό ακροατήριο των ανδραγαθημάτων του ότι τη 13η ώρα είχε στη διάθεση του το ανέπαφο 1ο Τάγμα Ευζώνων, το οποίο μολονότι δεν το χρησιμοποιεί για να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, αποφεύγει να το τάξει στα χαρακώματα του Καλετζίκ και να αποσύρει από αυτά το Ι/35 Τάγμα, επί του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε. Κατά το γράφοντα είναι βέβαιο ότι δεν προβαίνει σε αυτή την αντικατάσταση (που ούτως ή άλλως ήταν επιβεβλημένη λόγω της μεγάλης φθοράς που είχε υποστεί το Ι/35 Τάγμα) επειδή θέλει να διατηρήσει το Σύνταγμά του κατά το δυνατόν άθικτο. Κατόπιν τούτου συνεχίζει να κρατά το Ι/35 Τάγμα στα χαρακώματα, μολονότι ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε στο αξιόμαχο του. Πρόκειται για μία εκ των πολύ ισχυρών αντιφάσεων της Έκθεσης Πλαστήρα.

Σε κάθε περίπτωση η παραπάνω αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα καθιστά πρόδηλο ότι η εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ βρισκόταν εκτός των προθέσεών του, αφού ο ίδιος αναφέρει στην Έκθεσή του ότι και το 3ο Τάγμα του που ζητά επιμόνως να του στείλουν από το Αφιόν, δεν το θέλει για να εκτελέσει την αντεπίθεση, αλλά για να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα.

Η γνώμη μου είναι ότι ο Πλαστήρας επεδίωκε με κάθε τρόπο να συγκεντρώσει τα Τάγματα του Συντάγματός του και να τα κρατήσει μακριά από την άγρια και φονική μάχη που διεξαγόταν επί του Καλετζίκ και ασφαλώς δεν είχε καμία διάθεση να εμπλακεί σε μία αντεπίθεση που θα προκαλούσε σοβαρές απώλειες στη δύναμή του. Αυτό αποδεικνύεται και ότι από το ότι από την ώρα που έφθασε στο δεξιό της τοποθεσίας της IV Μεραρχίας σε καμία ενέργεια δεν προβαίνει για την προετοιμασία και την οργάνωση της διαταχθείσας και επιβαλλόμενης αντεπίθεσης, μολονότι ο εχθρός βρισκόταν μερικές δεκάδες μέτρα κάτω από το Καλετζίκ και ήταν σχετικά εύκολο να εκδιωχθεί από το ύψωμα Ποϊραλικαγιά διά μίας ορμητικής και καλά προετοιμασμένης αντεπίθεσης που θα υποστηρίζονταν ισχυρά από το Πυροβολικό.

 

19ο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν ενημερώνει την IV Μεραρχία με επίσημο τρόπο περί των ενεργειών του και των αποφάσεων του

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, σύμφωνα με τα αναφερόμενα στην Έκθεσή του, φαίνεται ότι μέχρι τη 16η ώρα επικοινώνησε με την IV Μεραρχία δύο μόνο φορές και αυτές μετά τη 13η ώρα που αποκαταστάθηκαν οι τηλεφωνικές επικοινωνίες.

Η πρώτη φορά είναι αυτή μετά την αποκατάσταση των τηλεφωνικών επικοινωνιών, όταν την ενημέρωσε για την κατάσταση. Η αναφορά αυτή είναι τελείως αόριστη επειδή δεν αναφέρει το περιεχόμενο της αναφερόμενης ενημέρωσης και ειδικά για το ΠΟΥ ο Πλαστήρας είχε εγκαταστήσει το Απόσπασμά του. Στην περίπτωση που ο Πλαστήρας θα ενημέρωνε τη Μεραρχία με επίσημη τηλεφωνική αναφορά, δηλαδή με αναφορά που θα είχε ημερομηνία ώρα και αριθμό πρωτοκόλλου όπως επιβαλλόταν να είχε κάνει, ότι διέθεσε τις δυνάμεις του μακριά από το Καλετζίκ, είναι βέβαιο ότι η Μεραρχία θα τον επιτιμούσε που δεν εκτέλεσε την εντολή της και  και ενδεχομένως να απευθυνόταν στο Α΄ Σώμα Στρατού για να του αφαιρεθεί η διοίκηση του Συντάγματός του.

Η δεύτερη αναφορά του Πλαστήρα είναι αυτή που σημειώνει και πάλι ο ίδιος στην Έκθεσή του, δια της οποίας ζήτησε επιμόνως να του αποσταλεί και το 3ο Τάγμα του από το Αφιόν για να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα. Βεβαίως το δεύτερο δεν θα το ανέφερε. Αλλά και περί αυτής της αναφοράς ουδέν σημειώνει η Μεραρχία στην Έκθεσή της.

Η Μεραρχία στη δική της Έκθεσή  σημειώνει ότι ο Πλαστήρας της ανέφερε ότι «επιφυλασσόταν να ενεργήση βραδύτερον την αντεπιθετικήν επιχείρησιν προς ανάκτησιν των απωλεσθεισών θέσεων και περαιτέρω εκμετάλλευσιν της επιτυχίας του δια καταδιώξεως.». Ουδεμία αναφορά υπάρχει στην Έκθεσή της περί της πρόθεσης του Πλαστήρα να αντεπιτεθεί δια του διακένου.

Κατόπιν των ανωτέρω προκύπτει ότι ελάχιστα γνωρίζουμε για την αμφίδρομη επικοινωνία μεταξύ του Πλαστήρα και της IV Μεραρχίας και τούτο επειδή ο Πλαστήρας απέφυγε επιμελώς να απευθυνθεί στη Μεραρχία με επίσημο και μη επιδεχόμενο αμφισβήτηση τρόπο.

Το μόνο επίσημο που υπάρχει, είναι η έγγραφη εντολή που έδωσε η IV Μεραρχία στον Πλαστήρα, την οποία αυτός απέφυγε επιμελώς να εκτελέσει.

 

20ο: Η αντεπίθεση δια του διακένου ματαιώνεται

Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης αναφέρει στην κατάθεσή του ότι πριν την 18η ώρα (η ώρα που διακομίστηκε) ρώτησε τον Πλαστήρα περί της αντεπιθέσεως (δια του διακένου) και αυτός του απάντησε ότι αναβλήθηκε για την επομένη. Όμως όπως θα αναφέρουμε στο Μέρος ΙΙγ του κειμένου, τη 1830 ώρα ο Πλαστήρας έδωσε διαταγή στο διοικητή της «Διλοχίας» του ΙΙ/11 Τάγματος, Ταγματάρχη Κόκκινο, «άμα της επελεύσει του σκότους να αντεπιτεθεί». Είναι προφανές ότι άλλα λέει στον Ταγματάρχη Τσιρώνη, άλλα αναφέρει στην IV Μεραρχία και άλλα αποφασίζει να κάνει. Αυτά δεν δείχνουν συγκροτημένη σκέψη.

 

21ο σχόλιο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ουδεμία πληροφορία σημειώνει στην Έκθεση του περί της προσωρινής κατάληψης από τους Τούρκους, περί τη 1430 ώρα, του Καλετζίκ 

Τη 1430 ώρα σύμφωνα με την Τουρκική ΔΙΣ το ενισχυμένο 127ο Σύνταγμα της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας απέκοψε τα συρματοπλέγματα στο νοτιοδυτικό τμήμα του Καλετζίκ και δια εφόδου κατέλαβε τα χαρακώματα της πρώτης γραμμής. Οι Ελληνικές δυνάμεις αντεπιτέθηκαν δια του εφεδρικού 5/42 Συντάγματος Ευζώνων και ανακατέλαβαν τις θέσεις τους.

Ζητήματα που προκύπτουν από τη παραπάνω αναφορά της Τουρκικής ΔΙΣ:

Πρώτο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ουδέν αναφέρει στην Έκθεσή του περί αυτής της Τουρκικής επίθεσης. Είναι η πρώτη Τουρκική επίθεση που εκτοξεύεται από το πρωί όταν καταλήφθηκαν ο Μαύρος Βράχος και το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά και είναι η πρώτη στενή εμπλοκή Ελληνικών και Τουρκικών δυνάμεων από τη 10η ώρα που ο Πλαστήρας ανέλαβε την ευθύνη του Τομέα δυτικά του Μαύρου Βράχου μέχρι το Καγιαντιμπί. Ο Πλαστήρας όμως δεν αναφέρει κάτι σχετικό για αυτή την Τουρκική επίθεση στην Έκθεσή του. Βεβαίως και το έχουμε αναφέρει, μπορεί αυτή η Τουρκική επίθεση να ταυτίζεται με αυτή που αναφέρει ο Πλαστήρας στην Έκθεσή του ότι εκτοξεύτηκε τη 1610 ώρα.

Δεύτερο: Είναι ενδιαφέρον ότι η Τουρκική ΔΙΣ θεωρεί ότι το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων βρισκόταν επί του Καλετζίκ και στο (δικό της) Σχεδιάγραμμα υπ’ αριθμό 21 το σημειώνει επί του Καλετζίκ. Πολύ πιθανόν επειδή οι Τούρκοι συνάντησαν μεγάλη αντίσταση από τους αμυνόμενους επί του Καλετζίκ να πίστεψαν ότι βρίσκονταν επί του υψώματος οι Εύζωνοι του Πλαστήρα. Σύμφωνα με τα γραφόμενα σε διάφορα πονήματα οι Τούρκοι είχαν σχηματίσει μία ισχυρή άποψη για τη μεγάλη ικανότητα δύο Ελλήνων αξιωματικών. Του Υποστράτηγου Τρικούπη και του Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Δυστυχώς και οι δύο φέρουν βαρύτατες ευθύνες για την ήττα και την καταστροφή του Στρατού.

Τρίτο: Είναι ενδιαφέρον ότι στο σχεδιάγραμμα 12 του 7ου τόμου της ΔΙΣ με τίτλο «Υποχωρητικοί Αγώνες των Α΄ και Β΄ Σωμάτων Στρατού», και τα τρία Τάγματα Ευζώνων του Πλαστήρα τοποθετούνται επί του Καλετζίκ, μόνο που η αρίθμηση των Ταγμάτων είναι λάθος. Τα αναφέρει ως ΙΙ/42, ΙΙ/42 και Ι/48. Βεβαίως στην περιοχή δεν υπήρχε το 48 Σύνταγμα. Πολύ πιθανόν η Τουρκική ΔΙΣ να συμβουλεύτηκε το αναφερόμενο σχεδιάγραμμα. Είναι ενδιαφέρον επίσης ότι από το σχεδιάγραμμα 12 απουσιάζει το ΙΙ/11 Τάγμα.

 

22ο: Η IV Μεραρχία ήταν απούσα από τη μάχη στο Καλετζίκ

Η διοίκηση της IV Μεραρχίας θα πρέπει να είχε αντιληφθεί ότι αφού η διαταχθείσα παρ’ αυτής αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ δεν είχε εκτοξευτεί μέχρι και τη 13η ώρα από το Απόσπασμα Πλαστήρα και ότι ο Πλαστήρας της ανέφερε ότι επιφυλασσόταν να την εκτελέσει αργότερα, μία δήλωση ασφαλώς όχι δεσμευτική, δημιουργούνταν σοβαροί κίνδυνοι για την ακεραιότητα του αμυντικού της τομέα. Παρ’ όλα αυτά, η διοίκηση της IV Μεραρχίας δεν αντιδρά αποφασιστικά στο «επιφυλασόταν» του Πλαστήρα και συνεχίζει να αναμένει μοιρολατρικά το πότε θα «ευδοκήσει» ο Πλαστήρας να εκτελέσει την εντολή της. Η διοίκηση της IV Μεραρχίας, όπως και αυτή της Ι Μεραρχίας και ακόμη περισσότερο του Α΄ Σώματος Στρατού, έχουν βρεθεί εκτός ισορροπίας από τον στρατηγικό αιφνιδιασμό που υπέστησαν από το μέγεθος της εχθρικής ισχύος που συγκεντρώθηκε νοτιοανατολικά του Αφιόν και αντιδρούν μοιρολατρικά ή σπασμωδικά στις αναφορές που τους υποβάλλονται. Ο διοικητής της IV Μεραρχίας αδυνατεί να διαβάσει τη μάχη και να αντιληφθεί ότι ο κύριος αγώνας διεξάγεται στο Καλετζίκ και δευτερευόντως στον Πριονοειδή Βράχο, και ως εκ τούτου θα πρέπει να στρέψει την προσοχή του και το ενδιαφέρον του στο Καλετζίκ και να διαθέσει εκεί ό,τι δυνάμεις μπορεί να εξοικονομήσει, καθώς και τα πυρά του Βαρέως Πυροβολικού του και ότι ο ίδιος με αριθμό επιτελών του θα πρέπει να μεταφέρει το Σταθμό Διοικήσεώς του στο Καλετζίκ και να επιληφθεί προσωπικά της διεύθυνσης της μάχης. Από την άλλη πλευρά βεβαίως, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας φαίνεται να τηρεί στο σκοτάδι την IV Μεραρχία περί της διάθεσης των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων στο δεξιό (δυτικό) του Καλετζίκ μέχρι το Καγιαντιμπί. Ούτε όμως και η IV Μεραρχία σημειώνει την ύπαρξη τέτοιας ενημέρωσης στην Έκθεσή της, πράγμα που οδηγεί στην εκτίμηση ότι ουδέποτε έλαβε σχετική πληροφόρηση από τον Πλαστήρα και κατόπιν τούτου μπορεί να είναι ήσυχη ότι επί του Καλετζίκ βρίσκονται επαρκείς δυνάμεις που εξασφαλίζουν την άμυνά του.

Σε κάθε περίπτωση ο Πλαστήρας είχε υποχρέωση να ενημερώσει από πολύ νωρίς την IV Μεραρχία, με την υποβολή επίσημης αναφοράς (που θα διαβιβαζόταν είτε με αγγελιοφόρο, είτε τηλεφωνικά), περί της διάθεσης του 2ου Τάγματος Ευζώνων για την επέκταση του δεξιού της, και στη συνέχεια να την ενημερώσει ότι με μέρος του 1ου Τάγματος Ευζώνων ενίσχυσε το Καλετζίκ, ότι κατόπιν αυτής της διάθεσης των δυνάμεων του Αποσπάσματός του δεν ήταν σε θέση να εκτελέσει την αποστολή που του ανατέθηκε και ότι επιβαλλόταν να του αποσταλεί άμεσα το 3ο Τάγμα Ευζώνων για να μπορέσει να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Αυτή ήταν μία λογική σειρά ενεργειών. Τέτοια αναφορά όμως δεν υπάρχει στην Έκθεση Πλαστήρα και ούτε όμως καταγράφεται και στην Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας.

 

ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ ΕΠΙ ΤΩΝ ΑΝΑΦΕΡΘΕΝΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΜΕΧΡΙ ΤΗ 16η ΩΡΑ

1η: Το Καλετζίκ διατηρείται στα Ελληνικά χέρια από την έναρξη της Τουρκικής επίθεσης μέχρι τη 12η ώρα, χάρη στον ηρωικό αγώνα του 1ου Τάγματος του 35ου Συντάγματος Πεζικού, το οποίο έχει καθηλώσει τις Τουρκικές δυνάμεις στο αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά. Τη 12η ώρα θα εισέλθει στη μάχη και το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος Πεζικού. Το Ι/35 Τάγμα θα παραμένει μαχόμενο στα χαρακώματα του Καλετζίκ μέχρι και την επομένη.

Ο αμυντικός αγώνας επί υψώματος Καλετζίκ, όπου έχει περιοριστεί το Κ.Α. Καμελάρ, από την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως την 5η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου 1922 μέχρι και τη 12η ώρα περίπου, διεξάγεται αποκλειστικά και μόνο από 1ο Τάγμα του 35ου Συντάγματος Πεζικού (Ι/35 Τάγμα) — ενισχυμένου με τον 11/35 Λόχο του ΙΙΙ/35 Τάγματος. Περί τη 12η ώρα εισήλθε στα χαρακώματα του Καλετζίκ το 2ο Τάγμα του εφεδρικού 11ου Συντάγματος Πεζικού (ΙΙ/11 Τάγμα). Μέχρι τη 13η περίπου ώρα ο αμυντικός αγώνας επί του Καλετζίκ συνέχισε να διεξάγεται από τα Ι/35 και ΙΙ/11 Τάγματα τα οποία πέραν των δυνάμεων της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας που διατηρούν καθηλωμένη στο αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά, κατόρθωσαν να επιβραδύνουν την προσπέλαση του ενισχυμένου 127ου Συντάγματος Πεζικού της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας που από την περιοχή του υψώματος Καραθανάση προήλευνε προς το Καλετζίκ.

Το 1ο Τάγμα του 35ου Συντάγματος Πεζικού τίμησε τα όπλα του. Ο υπηρετών τότε στο στρατηγείο του Α΄ Σώματος Στρατού Λοχαγός Κωνσταντίνος Κανελλόπουλος, διευθυντής αργότερα επί δεκαετία της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, γράφει σχετικά:

«Την άμυναν επί του Καλετζίκ εξετέλει το 35ον Σ. Πεζικού, Σύνταγμα πεπειραμένον και στερεόν, εις ό έλαχε η τιμή να βαστάση το βάρος μεγάλου μέρους της κυρίας Τουρκικής προσπάθειας. Το Σύνταγμα τούτο όντως εκράτησεν υψηλά την τιμήν των όπλων και ετήρησε τα χαρακώματά του επί πολλάς αγωνιώδεις ώρας κατά πολλαπλασίου εχθρού και υπό τον καταπελτισμόν ισχυρότατου και καλώς βάλλοντος πυροβολικού.» Κ. Κανελλόπουλος «Η Μικρασιατική Ήττα», σελ. 107

Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχης Ι. Παπαπαναγιώτου έγραφε αργότερα στον Αθηναϊκό τύπο:

«Το Ι Τάγμα και ο 11 Λόχος του 35ου συν/τος πεζ. συνετρίβησαν επί του Καμελάρ αντιτάξαντα σάρκας κατά σιδήρου»

 

2η: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας φθάνει περί την 9η ώρα στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ και επικαλούμενος την απειλή πλευροκόπησης της IV Μεραρχίας από ένα Τουρκικό Τάγμα αποφασίζει να μην ανέλθει στο Καλετζίκ μετά του 2ου Τάγματος Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα, όπως του καθόριζε η εντολή του, αλλά να εγκαταστήσει την εν λόγω δύναμη δυτικά και κάτω από το Καλετζίκ, μέχρι και τους Βράχους του Καγιαντιμπί. Η απόφαση αυτή του Πλαστήρα σηματοδοτεί την αρχή της συνειδητής παραίτησής του από τη διεύθυνση της μάχης που διεξάγεται στο Καλετζίκ.

Η εντολή που ανατέθηκε στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα από το Α΄ Σώμα Στρατού απέβλεπε αφ’ ενός στην ανάληψη της ευθύνης της άμυνας του Καλετζίκ από έναν εμπειροπόλεμο Συνταγματάρχη που θα μπορούσε να διοικήσει αποτελεσματικά τις δυνάμεις των διαφόρων Συνταγμάτων που κατευθύνονταν από το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία στο εν λόγω ύψωμα για να συμμετάσχουν στην άμυνά του. Και τούτο επειδή η ενδεχόμενη απώλεια του υψώματος, εξ αιτίας της ισχυρής Τουρκικής πίεσης που δεχόταν το αμυνόμενο επί του υψώματος Ι/35 Τάγμα από την 5η πρωινή ώρα, θα είχε σαν αποτέλεσμα την άμεση εγκατάλειψη της τοποθεσίας της εξέχουσας από το Α΄ Σώμα Στρατού.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας που φθάνει πρώτος (όπως ισχυρίζεται στην Έκθεσή του) στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ, με πρόσχημα την απειλή ενός Τουρκικού Τάγματος που απειλεί με πλευροκόπηση την IV Μεραρχία (!), όπως ο ίδιος εκτίμησε, αποφάσισε να καλύψει το δεξιό της Μεραρχίας με το αναμενόμενο 2ο Τάγμα Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα και να επεκτείνει την εν λόγω κάλυψη 2 χλμ εκτός του τομέα της Μεραρχίας, μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί. Είναι προφανές ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αποφασίζει να μην εκτελέσει την εντολή που του ανέθεσε το Α΄ Σώμα Στρατού, δηλαδή να μην ανέλθει μετά των Μονάδων του Αποσπάσματός του που τον ακολουθούν στο Καλετζίκ, αλλά να τις εγκαταστήσει κάτω από το Καλετζίκ, εκτός του τομέα της IV Μεραρχίας, μέχρι και τους Βράχους του Καγιαντιμπί, για την αντιμετώπιση μίας ήσσονος απειλής που προερχόταν από ένα Τουρκικό Τάγμα. Σχετικές πληροφορίες στο σχόλιο υπ’ αριθμό 2 του παρόντος κειμένου.

Ο Πλαστήρας είναι ασφαλώς ένας έμπειρος αξιωματικός που ανδρώθηκε στα πεδία των μαχών της δεύτερης και τρίτης δεκαετίας του 20ου αιώνα και σίγουρα αντιλαμβάνεται τη κρίσιμη σημασία που έχει το Καλετζίκ για την ακεραιότητα του αμυντικού τομέα της IV Μεραρχίας και ότι η εντολή που του ανατέθηκε είχε σαν σκοπό να θωρακίσει την άμυνα του Καλετζίκ. Παρά ταύτα αυτός αποφασίζει συνειδητά να εγκαταστήσει τις δυνάμεις του χαμηλά και μακριά από το φλεγόμενο Καλετζίκ, μολονότι ήταν αδύνατο να μην είχε αντιληφθεί ότι εκεί διεξαγόταν η κύρια μάχη. Άλλωστε είχε εκτελέσει επανειλημμένα αναγνωρίσεις της περιοχής με τους αξιωματικούς του και γνώριζε την κρίσιμη σημασία που κατείχε το Καλετζίκ για την διατήρηση αρραγούς του Τομέα της IV Μεραρχίας, αλλά και τα δραματικά αποτελέσματα που θα είχε η πτώση του Καλετζίκ για την άμυνα της εξέχουσας του Αφιόν Καραχισάρ. Ασφαλώς προκύπτει το ερώτημα γιατί ο Πλαστήρας έλαβε την απόφαση να μη συμμορφωθεί με τις υποχρεώσεις που του επέβαλλε με σαφή με απόλυτα σαφή τρόπο η εντολή του. Η άποψη του γράφοντος είναι ότι Πλαστήρας είχε καμφθεί ηθικά πριν ακόμη φθάσει στο δεξιό της IV Μεραρχίας και είχε προαποφασίσει να κρατήσει το Σύνταγμά του μακριά από το σφαγείο του Καλετζίκ.

Σε κάθε περίπτωση διαπιστώνεται ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είτε δεν αντιλαμβάνεται τις υποχρεώσεις που του επιβάλλει η εντολή που του ανατέθηκε, είτε τις αντιλαμβάνεται αλλά αδυνατεί να εκτιμήσει τους επαπειλούμενους κινδύνους για την άμυνα της εξέχουσας του Αφιόν από την ενδεχόμενη απώλεια του Καλετζίκ λόγω της μη άμεσης ενίσχυσης της αμυνόμενης επί του υψώματος δύναμης, είτε συνειδητά αποφασίζει να παραβλέψει την εντολή του και να μην εγκαταστήσει τη δύναμη του στο Καλετζίκ προκειμένου να την προφυλάξει.

 

3η: Τίθενται υπό αμφισβήτηση τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα αναφορικά με το ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας προπορεύτηκε του Αποσπάσματός του και ανήλθε στο Κ.Α. Καμελάρ περί την 9η ώρα προς αναγνώριση της τακτικής κατάστασης.

Η παντελής απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στην Έκθεσή Πλαστήρα για μία ισχυρή Τουρκική δύναμη εκ τριών Ταγμάτων Πεζικού (αρχικά), που την 9η πρωινή ώρα εμφανίζεται δυτικά του υψώματος Καραθανάση και κινείται επιθετικά προς το Καλετζίκ, υποστηριζόμενη από το Τουρκικό Πυροβολικό και δεχόμενη τα πυρά της Πυροβολαρχίας Ραυτόπουλου από το Καλετζίκ, δημιουργεί την υποψία ότι τα αναφερόμενα από τον Πλαστήρα περί ανόδου του στο δεξιό της IV Μεραρχίας και στη συνέχεια στο Καλετζίκ δεν είναι αληθή. Και τούτο επειδή περί την 9η ώρα, που εκτιμάται ότι ο Πλαστήρας έφθασε στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας, η σημαντικότερη Τουρκική ενέργεια που διεξάγεται δυτικά του Καλετζίκ δεν είναι η διαρροή και εξαφάνιση της Τουρκικής δύναμη των 500 ανδρών από το ύψωμα Καραθανάση προς το Καγιαντιμπί και τη χαράδρα Ακ Ντερέ, αλλά η αναφερόμενη Τουρκική δύναμη που σε πυκνούς σχηματισμούς (κατά μάζας κατά τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο) επιτίθεται κατά του Καλετζίκ. Η ισχυρή αυτή Τουρκική ενέργεια διεξάγεται παράλληλα και ταυτόχρονα με αυτή που κατέρχεται προς τη χαράδρα Ακ Ντερέ και θα ήταν αδύνατο  να διαφύγει της προσοχής του Συνταγματάρχη Πλαστήρα, εφόσον βεβαίως βρισκόταν στο δεξιό της IV Μεραρχίας όπως αναφέρει στην Έκθεσή του. Η υποψία περί της μη παρουσίας του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας, στο χρόνο τουλάχιστον που αναφέρει στην Έκθεση του, παίρνει σοβαρότερες διαστάσεις από τα αναφερόμενα στην κατάθεση του διοικητή του 1ου Τάγματος Ευζώνων Ταγματάρχη Τσιρώνη στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α., όπου αναφέρει αμέσως και σαφώς ότι μετά την αναχώρηση του 2ου Τάγματος Ευζώνων από το χωριό Έρικμαν για να ανέβη στο δεξιό της παράταξης της IV Μεραρχίας, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας κινήθηκε για να μεταβεί στο Αφιόν Καραχισάρ. Σχετικές πληροφορίες στα σχόλια υπ’ αριθμό 2 και 14.

 

4η: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, ένα χρόνο μετά την καταστροφή, δηλώνει ευθέως στην Έκθεσή του ότι είχε αποφασίσει να μην εκτελέσει την εντολή που είχε λάβει από το Α΄ Σώμα Στρατού, ήτοι να μην ανεβάσει το Απόσπασμά του στο Καλετζίκ, αλλά να το κρατήσει χαμηλά κάτω από το Καλετζίκ, επικαλούμενος αρχικά ως δικαιολογία την απειλή πλευροκόπησης του δεξιού της IV Μεραρχίας από ένα Τουρκικό Τάγμα Πεζικού και στη συνέχεια την πρόθεσή του να εκτοξεύσει μία αντεπίθεση, δια του υπάρχοντος διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών, εναντίον Τουρκικών δυνάμεων που ακόμη δεν είχε αναγνωρίσει και την επίτευξη κάποιου σκοπού, που δεν τον αναφέρει.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετά την απόφαση που έλαβε περί της εγκατάστασης του 2ου Τάγματος Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ και κάτω από το Καλετζίκ, ειδοποίησε να ανέλθει στην τοποθεσία και το 1ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Τσιρώνη και η Πυροβολαρχία Τούντα, προτιθέμενος, όπως αναφέρει, να αντεπιτεθεί δια του υπάρχοντος κενού μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών. [«Ειδοποιούμεν και το έτερον εις Έρικμαν παραμένον Τάγμα μας μετά της Πυρ/χίας Τούντα ν’ ανέλθωσι, προτιθέμενοι να ενεργήσωμεν αντεπίθεσιν διά του υπάρχοντος κενού μεταξύ IV και Ι Μεραρχίας.»]. Η παραπάνω δηλούμενη πρόθεση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα για την εκτέλεση μίας αντεπίθεσης δια του διακένου, που επαναλαμβάνεται και στη συνέχεια προς τον Ταγματάρχη Τσιρώνη, είναι πρόδηλο ότι αποκλίνει εντελώς από την εντολή που του ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού. Ο Πλαστήρας είναι Συνταγματάρχης του Ελληνικού Στρατού και δυστυχώς σκέφτεται ως αντάρτης που δεν σέβεται και δεν υπακούει σε κανένα νόμο. Ο κάθε Αξιωματικός, πολύ περισσότερο ένας Αξιωματικός με περγαμηνές, έχει καθήκον να υπακούει στους ανωτέρους του, να εκτελεί τις εντολές που του ανατίθενται και να επιβάλει το σεβασμό του νόμου και της πειθαρχίας στους κατωτέρους του.

Όσο αφορά την αντεπίθεση που προτίθεται να εκτελέσει δια του διακένου, πέραν του ότι αυτή βρίσκεται εντελώς εκτός της εντολής που του έχει ανατεθεί, είναι μία αντεπίθεση που βρίσκεται στον αέρα. Ο Πλαστήρας ενώ ακόμη βρίσκεται στο δεξιό της IV Μεραρχίας προτίθεται (αποφασίζει) να εκτελέσει μία αντεπίθεση δια του διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών μολονότι δεν έχει ανέλθει ακόμη στο Καλετζίκ και δεν έχει έρθει σε επαφή με τον επί τόπου διοικητή του Ι/35 Τάγματος για να ενημερωθεί για την εν γένει τακτική κατάσταση και ως εκ τούτου στερείται οποιασδήποτε στοιχειώδους επίγνωσης της επικρατούσας τακτικής κατάστασης στην περιοχή δυτικά του Μαύρου Βράχου. Επίσης από τη θέση που βρίσκεται (υψόμετρο ~1535 μέτρα) δεν βλέπει τις εχθρικές δυνάμεις που βρίσκονται πίσω από τα υψώματα Καλετζίκ (υψ. 1710 μ.), Τοκλού Τεπέ (ύψ. 1730), Μπέη Τεπέ (ύψ. 1800 μ.) και Καραθανάση (ύψ. 1650 μ.). Επομένως αγνοεί την κατάσταση των αμυνομένων επί του Καλετζίκ δυνάμεων τις οποίες επιβάλλεται να ενισχύσει και να αναλάβει τη διοίκησή τους και αγνοεί επίσης ποιος είναι και τι κάνει ο εχθρός που βρίσκεται πίσω από τα υψώματα που αναφέραμε.  Υπό αυτές τις συνθήκες προτίθεται να εκτοξεύσει μία αντεπίθεση, μολονότι στερείται των βασικών πληροφοριών που απαιτούνται για να μπορεί να λάβει απόφαση. Τα συμπεράσματα επαφίενται στην κρίση των αναγνωστών. Η άποψη του γράφοντος είναι ότι η αναφερόμενη «αντεπίθεση» εφευρέθηκε μάλλον μετά την καταστροφή για να δικαιολογηθεί η μη εκτέλεση της εντολής που ανατέθηκε στον Πλαστήρα, σε συνεννόηση βεβαίως με τον Τσιρώνη.

Σχετικές πληροφορίες στα σχόλια υπ’ αριθμό 2 και 3 και στα σχεδιαγράμματα 9 και 11 του Μέρους ΙΙβii.

 

5η: Η αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στα περί της διακοπής των τηλεφωνικών επικοινωνιών με το Σώμα και τη Μεραρχία είναι άνευ σημασίας.

Η υπόψη αναφορά είναι προσχηματική και άνευ ουσιαστικής αξίας. Σκοπός της είναι να προσθέσει «δυσκολίες» στην εκτέλεση της αποστολής του Πλαστήρα και να «κοντύνει» το διοικητή του 35ου Συντάγματος Πεζικού.  Οι τηλεφωνικές επικοινωνίες και γενικά οι επικοινωνίες διακόπτονται για διάφορους λόγους κατά τη μάχη. Άλλωστε και μετά την αποκατάσταση των τηλεφωνικών επικοινωνιών με την IV Μεραρχία ο Πλαστήρας ουδέν ουσιαστικό της ανέφερε για την επικρατούσα τακτική κατάσταση και από την άλλη της απέκρυψε ότι εγκατέστησε το Σύνταγμά του στο δεξιό χαμηλό του Κ.Α. Καμελάρ και όχι επί του Καλετζίκ. Η μόνη ουσιαστική ενημέρωση που είχε η IV Μεραρχία από τον Πλαστήρα, όταν αποκαταστάθηκαν οι τηλεφωνικές επικοινωνίες, ήταν ότι επιφυλασσόταν να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων αργότερα. Ήταν μία δήλωση όχι δεσμευτικού χαρακτήρα, που θα έπρεπε να εμβάλει σε σοβαρές ανησυχίες τη Μεραρχία.

 

6η: Η αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα κατά το χρόνο που βρισκόταν στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ, ότι «ο διοικητής του 35ου Συντάγματος διετέλει εν απολύτω αγνοία των συμβαινόντων εις το Σύνταγμά του», είναι σίγουρα κακόβουλη δεδομένου ότι δεν είχε έρθει ακόμη σε τηλεφωνική επαφή με το διοικητή του Συντάγματος (δεν θα έρθει ποτέ) και σε άμεση προσωπική επαφή με το διοικητή του Ι/35 Τάγματος που βρισκόταν στο Καλετζίκ και επομένως ήταν αδύνατο να γνωρίζει αυτά που δηλώνει.

Σχετικές πληροφορίες στο σχόλιο υπ’ αριθμό 5. Σε κάθε περίπτωση και ο Πλαστήρας θα κριθεί, με βάση την Έκθεσή του και πληροφορίες από άλλες πηγές, για τον αν ο ίδιος απέκτησε επίγνωση της τακτικής κατάστασης επί του Καλετζίκ.

 

7η: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν εκτέλεσε την εντολή που έλαβε από το Α΄ Σώμα Στρατού αρχικά και την IV Μεραρχία στη συνέχεια, δια της οποίας εντελλόταν να ανέλθει (ο ίδιος) στο Καλετζίκ μετά Τάγματος και Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του, να αναλάβει τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου Βράχου δυνάμεων και να ενεργήσει δραστήρια για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, ήτοι να αντεπιτεθεί το ταχύτερο δυνατό.

Περί τη 10η ώρα και ενώ ακόμη δεν έχουν φθάσει στο δεξιό της IV Μεραρχίας το 2ο Τάγμα Ευζώνων και η Πυροβολαρχία Βλαχάβα, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας λαμβάνει τη διαταγή επιχειρήσεων της IV Μεραρχίας, η οποία, επαναλαμβάνοντας τη δοθείσα εντολή στον Πλαστήρα από το Α΄ Σώμα Στρατού, τον διατάσσει να ανέλθει μετά του Αποσπάσματός του στο Καλετζίκ, παρά τη θέση διοικήσεως του Κ.Α. Καμελάρ, να αναλάβει τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου Βράχου δυνάμεων και να ενεργήσει δραστήρια για να ανακαταλάβει τις απωλεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ. Είναι πρόδηλο και στον πλέον αδαή περί τα στρατιωτικά, ότι το Α΄ Σώμα Στρατού και η IV Μεραρχία απέβλεπαν, δια της εντολής που έδωσαν στον Πλαστήρα, στην ισχυρή κάλυψη του Καλετζίκ, αναγνωρίζοντας την κρίσιμη σημασία του υψώματος για την καθόλου άμυνα της εξέχουσας του Αφιόν. Οι εντολές του Σώματος και της Μεραρχίας προς το Συνταγματάρχη Πλαστήρα ήταν απόλυτα σαφείς και δεν επιδέχονταν καμία αμφισβήτηση ως προς το περιεχόμενό τους. Η υποχρέωσή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα να ανέλθει στο Καλετζίκ μετά του μείζονος τουλάχιστον του Αποσπάσματός του και να εγκαταστήσει το Σταθμό Διοικήσεώς του επί του Καλετζίκ ήταν επιβαλλόμενη και δεν του άφηνε κανένα περιθώριο να ενεργήσει διαφορετικά.

Παρά ταύτα ο Πλαστήρας εμμένει στην απόφασή που είχε λάβει, όταν έφθασε στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ, και εγκατέστησε, δια του υπασπιστή του, το 2ο Τάγμα Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα, όταν περί τη 1030 ώρα έφθασαν στην τοποθεσία, από το ύψωμα 1535 μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί, όπου εκεί τάχθηκαν Λόχος Ευζώνων και η Πυροβολαρχία και η Πυροβολαρχία Βλαχάβα.  Σχετικές πληροφορίες στο σχεδιάγραμμα 9 του Μέρους ΙΙβii και στο σχόλιο υπ’ αριθμό 7 του παρόντος κειμένου.

Η μη εκτέλεση από τον Πλαστήρα της εντολής που έλαβε από το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία, συνιστά το έγκλημα της ανυπακοής ενώπιον του εχθρού.

Σε κάθε περίπτωση η απόφαση του Πλαστήρα να εγκαταστήσει το 2ο Τάγμα Ευζώνων από το ύψωμα 1535 μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί για να καλύψει το δεξιό της IV Μεραρχίας, από ένα Τουρκικό Τάγμα που είχε εισέλθει στη χαράδρα Ακ Ντερέ, ήταν υπερβολική όσο αφορά το μέγεθος της δύναμης που διέθεσε στην κάλυψη του δεξιού του, αφού το αναφερόμενο Τουρκικό Τάγμα σε ουδεμία επιθετική ενέργεια προβαίνει για την προώθησή του προς βορρά, μολονότι στα υπερκείμενα της χαράδρας υψώματα μέχρι την 11η ώρα δεν βρίσκονται Ελληνικές δυνάμεις. Όσο εύλογη και αν φαίνεται σε πολλούς η αναφερόμενη ενέργεια του Πλαστήρα, είναι προφανές ότι βρισκόταν εκτός της εντολής του. Αν ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας θεωρούσε ότι θα έπρεπε να καλύψει το δεξιό του, τότε θα μπορούσε να εγκαταστήσει επί του υψώματος 1535 έναν ενισχυμένο Λόχο, ακόμη και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα, αλλά ο ίδιος και το υπόλοιπό του Αποσπάσματός του θα έπρεπε να ανέβουν στο Καλετζίκ. Υπόψη ότι η περιοχή από το Καλετζίκ μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί βαλλόταν δραστικά από την Πυροβολαρχία του Υπολοχαγού Ραυτόπουλου που ήταν εγκατεστημένη στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα.

 

8η: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας εγκατέστησε το Σταθμό Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ, μη εκτελώντας ούτω την εντολή του Α΄ Σώματος Στρατού και της IV Μεραρχίας δια της οποίας του επιβαλλόταν να εγκαταστήσει τη διοίκησή του επί του Καλετζίκ. Κατ’ αυτό τον τρόπο παραιτήθηκε συνειδητά της ευθύνης διεύθυνσης της μάχης που διεξαγόταν στα χαρακώματα του Καλετζίκ, πράγμα απαράδεκτο, αν όχι ανήκουστο.

Η εντολή που δόθηκε από την IV Μεραρχία στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα ήταν απολύτως διαυγής ως προς τις υποχρεώσεις που του επέβαλε. «Δια της υπ’ αριθ. 3267/3 διαταγής Α΄ Σ. Στρατού το Απόσπασμα Πλαστήρα τίθεται υπό τας διαταγάς μου. Τάγμα του 5/42 Συν/τος μετά της Διοικήσεως του Συν/τος και Πυρ/χίας δια Μοναστίρ Ντερέ θα ανέλθη επί του Καμελάρ Νταγ (όπου η Διοίκησις του ομονύμου Κέντρου αντιστάσεως…». Είναι προφανές ότι ο διοικητής της Μεραρχίας προσδιορίζει με απόλυτη σαφήνεια στον Πλαστήρα ότι θα πρέπει να ανέλθει στο Καλετζίκ και να εγκαταστήσει τη διοίκησή του εκεί που βρίσκεται ο Σταθμός Διοικήσεως του Ι/35 Τάγματος, το οποίο διοικεί τις δυνάμεις του Κ.Α. Καμελάρ. Ο Πλαστήρας όμως εγκατέστησε το Σταθμό Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ, σε υψόμετρο 1470 μέτρων, και όχι επί του Καλετζίκ (υψόμετρο 1710 μ.) όπως καθοριζόταν στην εντολή του και επομένως στερήθηκε της εποπτείας του πεδίου της μάχης που θα του παρείχε το Καλετζίκ και ως εκ τούτου και της δυνατότητας ελέγχου και διεύθυνσης της κύριας μάχης που διεξαγόταν στο Καλετζίκ. Κατόπιν τούτου ο Πλαστήρας αποφάσισε να αποκοπεί από τη διεύθυνση της μάχης που διεξαγόταν στο Καλετζίκ και ειδικά από την πλευρά του Μαύρου Βράχου και του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά, που είχαν καταληφθεί από τις δυνάμεις της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας, και κατά των οποίων όφειλε να αντεπιτεθεί για να ανακαταλάβει τις απολεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ.

 

9η: Η κυρία προσπάθεια της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας κατευθύνεται στην κατάληψη του Καλετζίκ.

Σύμφωνα με τα αναφερόμενα στην Τουρκική ΔΙΣ η κυρία προσπάθεια της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας προσανατολίστηκε στην κατάληψη του Καλετζίκ και για αυτό το λόγο το 127ο Σύνταγμα που επιτίθεται προς τη δυτική πλευρά του Καλετζίκ προικοδοτείται με επιπλέον Πεζικό και υποστηρίζεται από το διαθέσιμο Πυροβολικό της Μεραρχίας, ενώ η προσπάθεια του 70ου Συντάγματος που ενεργεί προς τη γενική κατεύθυνση αντέρεισμα Καραθανάση – ύψωμα 1535 είναι η δευτερεύουσα. Η είσοδος της δύναμης του 70ου Συντάγματος στη χαράδρα Ακ Ντερέ και η μη εκδήλωση από αυτή κάποιας σοβαρής επιθετικής ενέργειας προς βορρά καθ’ όλη τη 13η Αυγούστου παραπέμπει στην εκτίμηση ότι η αποστολή του ήταν να συγκρατήσει Ελληνικές δυνάμεις προ του μετώπου του και να τηρεί ετοιμότητα για την εκμετάλλευση ενδεχόμενης επιτυχίας στο Καλετζίκ. Άλλωστε η οποιαδήποτε προώθηση του 70ου Συντάγματος προς βορρά ήταν εκτεθειμένη στην προσβολή του δεξιού πλευρού του από φονικά πυρά που θα εκτοξεύονταν από τα όπλα που ήταν ταγμένα στο υπερέχον υψομετρικά Καλετζίκ.  Η Τουρκική ΔΙΣ «αγνοεί» ακόμη και την ύπαρξη του 70ου Συντάγματος καθ’ όλη τη 13η Αυγούστου. Τα παραπάνω επιβεβαιώνονται και από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα ο οποίος στην Έκθεσή του δεν σημειώνει την εκδήλωση κάποιας σοβαρής επιθετικής ενέργειας κατά του Αποσπάσματός του από την Τουρκική δύναμη που βρίσκεται στη χαράδρα Ακ Ντερέ, αλλά και από το διοικητή της Πυροβολαρχίας που τάχθηκε κατά τον Πλαστήρα στο ύψωμα 1535, Λοχαγό Τούντα, ο οποίος αναφέρει ότι «τας καταληφθείσας θέσεις του το Απόσπασμα ετήρησε μέχρι της 7ης ώρας της 14ης Αυγούστου υπό πίεσιν όχι πολύ σοβαράν».

 

 

Φωτογραφία 12: Πανοραμική παρατήρηση από το Καλετζίκ του προ του μετώπου του υψώματος πεδίου της μάχης. (Η φωτογραφία -χωρίς υπομνηματισμό- είναι ευγενική παραχώρηση του κ. Halil Onur Buyuran.)

 

10η: Η αναφερόμενη από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα άνοδός του στο Καλετζίκ αφ’ ενός δεν είχε κάποιο ουσιαστικό αποτέλεσμα επί της διεξαγωγής της μάχης και αφ’ ετέρου λόγω της απουσίας από την Έκθεση του σημαντικών πληροφοριών, που λογικά θα προέκυπταν από την αναγνώριση που (θα) εκτέλεσε για να αποκτήσει επίγνωση της επικρατούσας τακτικής κατάστασης επί και προ του Καλετζίκ, ως επίσης και της απουσίας από την Έκθεσή του οποιασδήποτε αναφοράς για τις αποφάσεις που θα έπρεπε να είχε λάβει για να αντιμετωπίσει τις απειλές κατά του Καλετζίκ και για να επιλύσει προβλήματα των αμυνομένων, θέτουν υπό ισχυρή αμφισβήτηση την άνοδό του στο Καλετζίκ.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετά τις αποφάσεις που έλαβε για την εγκατάσταση του 2ου Τάγματος και της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα από το ύψωμα 1535 μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί, ανέβηκε στο Καλετζίκ για να αναγνωρίσει την κατάσταση. Από την αναγνώριση που εκτέλεσε διαπίστωσε ότι οι θέσεις του Ι/35 Τάγματος βάλλονταν σφοδρώς από το Τουρκικό Πυροβολικό, οι προκεχωρημένες θέσεις του Ι/35 Τάγματος είχαν εγκαταλειφθεί από το πρωί, το ηθικό των ανδρών ήταν «λίαν καταπεπτωκός», κανένας σύνδεσμος δεν υπήρχε μεταξύ των τμημάτων που κατείχαν τα Σημεία Στηρίγματος και της διοικήσεως του Συντάγματος και ο διοικητής του 35ου Συντάγματος δεν βρισκόταν εκεί για να τον ενημερώσει.Ευζώνων

Οι παραπάνω διαπιστώσεις του Πλαστήρα ήταν άνευ σημασίας και δεν αποτελούν το αποτέλεσμα της αναγνώρισης που διεξάγει ένας ανώτερος αξιωματικός για να αποκτήσει στοιχειώδη επίγνωση της τακτικής κατάστασης. Μόνο η αναφορά στο ηθικό των αμυνομένων τμημάτων κρίνεται ουσιώδης. Η διαπίστωση του Πλαστήρα ότι το ηθικό των αμυνομένων ήταν καταπεπτωκός, εύλογο αποτέλεσμα της δοκιμασίας που είχαν υποστεί, επέβαλε στον Πλαστήρα να λάβει άμεσα μέτρα για την ενίσχυση των αμυνομένων και την αντικατάσταση των τμημάτων που έχουν υποστεί μεγάλη φθορά από άλλα ανέπαφα. Επί των ζητημάτων αυτών ουδεμία αναφορά υπάρχει στην Έκθεσή του σχετικά με τις αποφάσεις που έλαβε (εφόσον έλαβε) για την αντιμετώπιση των απειλών και την επίλυση των προβλημάτων που αντιμετώπιζε το ακέφαλο ουσιαστικά Ι/35 Τάγμα. Στην πραγματικότητα δεν θα λάβει καμία απόφαση και δεν θα κάνει τίποτε και κατόπιν τούτου η αναφορά του στο καταπεπτωκός ηθικό των ανδρών του Ι/35 Τάγματος περισσότερο ακούγεται ως προσβολή.

Σε κάθε περίπτωση η άνοδος του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στο Καλετζίκ, εάν όντως έγινε, ήταν άνευ ουσιαστικού αποτελέσματος. Το διοικητή της Πυροβολαρχίας του Κ.Α. Καμελάρ, Υπολοχαγό Ραυτόπουλο, που λογικά βρισκόταν στο δρόμο της ανόδου του στο Καλετζίκ και θα τον συνάντησε πρώτο, δεν τον αναφέρει. Τον τραυματία σε δύο σημεία Λοχαγό Ανδρεάδη που είχε αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος και με τον οποίο έπρεπε να συναντηθεί προκειμένου να ενημερωθεί για την κατάσταση του Τάγματος και τις προ του Καλετζίκ εχθρικές δυνάμεις, δεν τον αναφέρει. Όπως και δεν αναφέρει αν τον έθεσε υπό τη διοίκησή του και το τις διαταγές ή  οδηγίες του έδωσε. Την Τουρκική δύναμη που κινούταν από την περιοχή του υψώματος Καραθανάση προς τη νοτιοδυτική πλευρά Καλετζίκ υπό την υποστήριξη του Τουρκικού Πυροβολικού και την αντίδραση της Πυροβολαρχίας Ραυτόπουλου δεν την αναφέρει στην Έκθεσή του, μολονότι ευρισκόμενος στο Καλετζίκ διέθετε ανεμπόδιστη και σε μεγάλο βάθος παρατήρηση της περιοχής από το ύψωμα Τοκλού Τεπέ μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί. Τις εχθρικές δυνάμεις που είχαν καταλάβει το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά και τον Μαύρο Βράχου δεν τις αναγνώρισε και δεν τις αναφέρει στην Έκθεσή του, μολονότι εναντίον τους θα έπρεπε να επιτεθεί για να ανακαταλάβει τις απολεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ. Τις διάσπαρτες επί του Καλετζίκ σωρούς των πεσόντων δεν τις είδε και τις οιμωγές των τραυματιών δεν τις άκουσε. Οι άνδρες του Ι/35 Τάγματος που βρίσκονταν στα χαρακώματα του Καλετζίκ από την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως και είχαν καθηλώσει τον εχθρό στο Ποϊραλικαγιά, δεν του ενέπνευσαν εμπιστοσύνη επειδή το ηθικό τους ήταν καταπεπτωκός, αλλά δεν αποφάσισε να τους αντικαταστήσει με τους Ευζώνους του που διέθεταν υψηλό ηθικό. Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος που θα μπορούσε να τον ενημερώσει για τη γενική κατάσταση δεν ήταν επί του Καλετζίκ και κατόπιν τούτου παρέμεινε ανενημέρωτος. (Σημ. Θα μπορούσε να ενημερωθεί από το διοικητή του Ι/35 Τάγματος Λοχαγό Ανδρεάδη.). Ίσως και για αυτό το λόγο σε ουδεμία ενέργεια προέβη για την ανασυγκρότηση και την αναδιάταξη του Ι/35 Τάγματος.

Κατόπιν των παραπάνω εύλογα δημιουργείται η βάσιμη υποψία ότι ο Πλαστήρας ουδέποτε ανέβηκε στο Καλετζίκ και για αυτό το λόγο τα ονόματα του Λοχαγού Ανδρεάδη που διοικεί το Ι/35 Τάγμα και του Λοχαγού Βογιώτη που μετά τη 14η ώρα θα αναλάβει τη διοίκηση του Τάγματος, λόγω της διακομιδής του Λοχαγού Ανδρεάδη, δεν βρίσκονται στην Έκθεση Πλαστήρα. Το όνομα του Υπολοχαγού Ραυτόπουλου που διοικεί την Πυροβολαρχία του Κ.Α. Καμελάρ απουσιάζει από την Έκθεση Πλαστήρα, μολονότι κατά τη διάρκεια της 13ης Αυγούστου τα πυροβόλα του θα βάλουν 1.400 βλήματα. Επίσης απουσιάζει από την Έκθεση Πλαστήρα και η πληροφορία ότι το ΙΙ/11 Τάγμα, και όχι η «Διλοχία» του ΙΙ/11 Τάγματος, εισήλθε στα χαρακώματα του Καλετζίκ τη 12η ώρα.

Η υποψία περί της μη ανόδου του Πλαστήρα στο Καλετζίκ ενισχύεται και από τα αναφερόμενα στην κατάθεση του διοικητή του 1ου Τάγματος Ευζώνων Ταγματάρχη Τσιρώνη στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α., όπου αναφέρει αμέσως και σαφώς ότι μετά την αναχώρηση του 2ου Τάγματος Ευζώνων από το χωριό Έρικμαν για να ανέβη στο δεξιό της παράταξης της IV Μεραρχίας, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας κινήθηκε για να μεταβεί στο Αφιόν Καραχισάρ.

Σε κάθε περίπτωση ενώ επί του Καλετζίκ το Α΄ Σώμα Στρατού και η IV Μεραρχία τοποθέτησαν την κύρια αμυντική τους προσπάθεια και το προικοδότησαν με 4 Τάγματα Πεζικού και 14 πυροβόλα, ο Πλαστήρας αγνόησε αυτή την κρίσιμης σημασίας αξιολόγηση του Καλετζίκ από τους προϊσταμένους του, ως του σημαντικότερου εδάφους τακτικής σημασίας νότια του Αφιόν Καραχισάρ, και εγκατέστησε τη διοίκησή του στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ, το δε Απόσπασμά του κάτω από το Καλετζίκ.

 

11η: Η αναφερόμενη στην Έκθεση Πλαστήρα άτακτη φυγή των ανδρών του 3ου Λόχου του Ι/35 Τάγματος παίρνει  επικές διαστάσεις.

Η αναφορά του Πλαστήρα στα περί της φυγής σύσσωμου ενός Λόχου του Ι/35 Τάγματος είναι άνευ ιδιαίτερης σημασίας. Κατ’ αρχάς επειδή ο Πλαστήρας αποφεύγει να αναφερθεί στα μείζονα και ασχολείται στην Έκθεσή του με τα ήσσονος σημασίας ζητήματα. Δυστυχώς στο πόλεμο και τα πλέον ακμαία τμήματα κάποια στιγμή μπορεί να καμφθούν είτε λόγω της ισχυρής πίεσης του εχθρού, είτε εξ αιτίας των μεγάλων απωλειών, είτε εξ αιτίας άλλων παραγόντων που επιδρούν καταθλιπτικά στο ηθικό των μαχητών. Το αίσθημα του φόβου και της αυτοσυντήρησης είναι παντοδύναμο. Η φυγή όμως ενός Λόχου ποτέ δεν οδήγησε στην καταστροφή. Όμως εδώ η φυγή του 3/35 Λόχου αναφέρεται με μόνο σκοπό την ηθική συντριβή του Ι/35 Τάγματος και του 35ου Συντάγματος. Το 35ο Σύνταγμα Πεζικού και το 1ο Τάγμα του θα πρέπει να «συνθλιβούν». Όλοι οι ιστοριογράφοι και οι ιστοριογραφίες που αναφέρονται στον Πλαστήρα και είναι αυτές που έχουν διαβαστεί από τους πολλούς, μεγαλοποιούν τη φυγή κάποιων οπλιτών και αναφέρουν ότι το 35ο Σύνταγμα εγκατέλειψε τις θέσεις του και τράπηκε σε άτακτη φυγή. Έρχεται όμως ένα ημερολόγιο ενός απλού στρατιώτη —του Νίκου Βασιλικού—  να μας πει ότι υπήρξαν φυγάδες από τον 3ο Λόχο του 35ου Συντάγματος, αλλά ότι δεν τράπηκε σε άτακτη φυγή το σύνολο της δύναμης του εν λόγω Λόχου με επικεφαλής τους αξιωματικούς του. Το ημερολόγιο αυτό αναφέρει ακόμη ότι ο 3/35 Λόχος είχε εκτός μάχης τη μισή δύναμή του και ως εκ τούτου μόνο «ανενόχλητος» δεν ήταν όπως αναφέρει στην κατάθεσή του ο Ταγματάρχης Τσιρώνης. Αλλά και το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων είχε φυγάδες και πάρα πολλούς μάλιστα όπως θα δείξουμε στη συνέχεια. Όμως η ιστοριογραφία, που συνήθως καθαγιάζει τον Πλαστήρα, παρουσιάζει ότι το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων διατήρησε τη συνοχή του, υποχώρησε συντεταγμένα και κάλυψε την υποχώρηση του τεράστιου αριθμού των φυγάδων της Στρατιάς. Αλλά η αλήθεια είναι διαφορετική και μάλιστα από πολύ νωρίς «Εύζωνοι του 5/42 μεμονωμένοι ή κατά μικράς ομάδας επλανώντο τας απογευματινάς ώρας της 14ης Αυγούστου ανά την πεδιάδα του Αφιόν», αναφέρει ο Κ. Κανελλόπουλος στο βιβλίο του «Η Μικρασιατική Ήττα», σελ. 154. Αλλά και ο Πλαστήρας μολονότι αναφέρεται απαξιωτικά για το Ι/35 Τάγμα, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, μάλλον, αναφέρει ότι αυτό συνεχίζει να βρίσκεται στα χαρακώματα του Καλετζίκ.

 

12η: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετά την αόριστη αναφορά που είχε κάνει, κατά το χρόνο «που είχε ανέβει» στο Καλετζίκ, σχετικά το ότι «αποστέλλεται μία Διλοχία του ΙΙ/11 Τάγματος», ουδεμία άλλη πληροφορία καταθέτει για την κατ’ αυτόν «Διλοχία» του ΙΙ/11 Τάγματος και ειδικότερα για την είσοδό της στα χαρακώματα του Καλετζίκ περί τη 12η ώρα.

Στην Έκθεση Πλαστήρα ουδεμία καταχώρηση υπάρχει για την είσοδο του ΙΙ/11 Τάγματος Πεζικού στη μάχη περί τη 12η ώρα, μολονότι αυτό αποτελούσε πλέον (θα έπρεπε να αποτελεί) τον κύριο βραχίονα της άμυνας του Καλετζίκ, μετά τη μεγάλη φθορά που είχε υποστεί το Ι/35 Τάγμα. Υπόψη ότι το ΙΙ/11 Τάγμα κινούμενο προς το Καλετζίκ είχε λάβει διαταγή από το διοικητή του 35ου Συντάγματος να ανέβει στο Καλετζίκ, να αναλάβει υπό τη διοίκησή του και το Ι/35 Τάγμα και να αντεπιτεθεί. Επομένως το ΙΙ/11 Τάγμα όταν εισήλθε στα χαρακώματα του Καλετζίκ τελούσε ακόμη υπό την εντολή που του είχε δοθεί από το 35ο Σύνταγμα. Δεδομένου ότι ο Πλαστήρας τη 1830 ώρα θα εκδόσει διαταγή αντεπιθέσεως προς τη «Διλοχία» υπό τον Ταγματάρχη Κόκκινο και την 20η ώρα θα διατάξει το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο να αναλάβει και τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος, διαπιστώνονται τα εξής (βλέπε σχόλιο υπ’ αριθμό 10):

  • Το ΙΙ/11 Τάγμα είχε ξεκινήσει από το Κισλατζίκ τη 0630 ώρα και χρειάστηκε χρόνο πλέον των 5 ωρών για να διανύσει μία απόσταση σε ευθεία γραμμή 4 χλμ. και να φθάσει στο Καλετζίκ λίγο πριν τη 12η ώρα. Οι λόγοι της μεγάλης αυτής καθυστέρησης είναι άγνωστοι.
  • Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας τη 1830 ώρα δεν γνωρίζει ότι στο Καλετζίκ βρισκόταν το ΙΙ/11 Τάγμα και συνέχιζε να αναφέρεται σε Διλοχία, πράγμα που σημαίνει ότι δεν είχε αποκτήσει καμία εξ όψεως επαφή με τον εν λόγω Τάγμα και το διοικητή του. Επίσης δεν είχε διατάξει τον Ταγματάρχη Κόκκινο να αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος.
  • Ο Ταγματάρχης Κόκκινος δεν είχε αναλάβει και τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος όπως του καθόριζε η διαταγή του 35ου Συντάγματος, αλλά και δεν την ανέλαβε ούτε εξ ιδίας πρωτοβουλίας ενεργών, δεδομένου ότι ήταν ο ανώτερος αξιωματικός που βρισκόταν στο Καλετζίκ.
  • Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας πληροφορήθηκε ότι το Ι/35 Τάγμα στερούταν διοικητή βαθμού Ταγματάρχη την 20η ώρα περίπου.
  • Μετά την 20η ώρα της 13ης Αυγούστου την ευθύνη της διοίκησης του Ι/35 Τάγματος την είχε αναλάβει ο Λοχαγός Γεωργουσόπουλος.

Οι παραπάνω διαπιστώσεις επιβεβαιώνουν την προβληθείσα από το γράφοντα άποψη ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ουδέποτε ανέβηκε στο Καλετζίκ και ότι εγκαθιστώντας μάλιστα το Σταθμό Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ παραιτήθηκε συνειδητά από την διεύθυνση του αγώνα που διεξαγόταν στο Καλετζίκ (βλέπε σχόλια υπ’ αριθμό 8, 10, 11 και 14, και διαπιστώσεις υπ’ αριθμό 4, 6 και 9).

 

13η: Μετά τη 12η περίπου ώρα έφθασε στο Κ.Α. Καμελάρ το 1ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Τσιρώνη και η 2η Πυροβολαρχία της ΧΙΙΙα ΜΟΠ υπό το Λοχαγό Τούντα, αλλά και αυτή τη δύναμη, πλην ενός μικρού τμήματος, ο Πλαστήρας δεν την ανέβασε στο Καλετζίκ όπως προέβλεπε η εντολή που του ανατέθηκε. Κατόπιν τούτου έχοντας εγκαταστήσει τη δύναμη που προηγήθηκε κάτω από το Καλετζίκ και το Σταθμό Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ, κάνει σαφέστατη την πρόθεσή του να κρατήσει το Απόσπασμά του μακριά από το αιματοβαμμένο Καλετζίκ και να μην εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

Τη 1200-1230 ώρα έφθασε στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ το 1ο Τάγμα Ευζώνων και η Πυροβολαρχία Τούντα και ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε πλέον στη διάθεσή του ένα ανέπαφο και ακμαίο Τάγμα Ευζώνων, καθώς και το ΙΙ/11 Τάγμα που μόλις είχε εισέλθει στη μάχη και ήταν ακόμη ανέπαφο και θα μπορούσε δια αυτών να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Όμως ο Πλαστήρας δεν χρησιμοποιεί αυτές τις δυνάμεις για να εκτελέσει την αντεπίθεση, πράγμα που αποτελεί σαφέστατη ένδειξη ότι είναι αποφασισμένος να κρατήσει το Απόσπασμά του μακριά από το Καλετζίκ και να μην εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Κατόπιν τούτου:

  • Τάσσει την Πυροβολαρχία Τούντα στο ύψωμα 1535.
  • Διατάζει τον Ταγματάρχη Τσιρώνη να αντικαταστήσει τον 3ο Λόχο του Ι/35 Τάγματος με ένα Λόχο Ευζώνων του Τάγματός του. Ο Τσιρώνης καταθέτει ότι τον αντικατέστησε με ένα Ουλαμό. Μισό Λόχο.
  • Τη 1330 ώρα διατάζει τον Τσιρώνη να εγκαταστήσει ένα Λόχο του στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα. Στην Έκθεσή του γράφει ότι ο Λόχος εγκαταστάθηκε. Αργότερα σε άλλη αναφορά στην Έκθεσή του θα προσδιορίσει ότι ο Λόχος που εγκαταστάθηκε ήταν ο 3ος υπό το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο. Ο Τσιρώνης ως υπεύθυνος διοικητής του Τάγματος ουδεμία πληροφορία αναφέρει στην κατάθεσή του περί της εγκατάστασης του 3ου Λόχου Γεωργουσόπουλου στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα.

Σύμφωνα με τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα στο χαμηλό έδαφος κάτω από το Καλετζίκ είχαν εγκατασταθεί:

  • Ο Σταθμός Διοικήσεως του Πλαστήρα.
  • Το 2ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Παλάντζα.
  • Το 1ο Τάγμα Ευζώνων μείον δύο Λόχους.
  • Οι δύο Πυροβολαρχίες της ΧΙΙΙα ΜΟΠ (Βλαχάβα και Τούντα.

Είναι προφανές και πέραν κάθε αμφισβήτησης ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν εκτέλεσε την εντολή που του δόθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία περί ανόδου του ιδίου και του Αποσπάσματός του στο Καλετζίκ, δεδομένου ότι το μεγαλύτερο μέρος της δύναμης του Αποσπάσματός του το κράτησε κάτω από το Καλετζίκ.

Πρέπει να σημειώσουμε και κάτι ακόμη σημαντικό που προκύπτει από την Έκθεση Πλαστήρα. Και οι δύο Λόχοι Ευζώνων του Τσιρώνη, που κατά τον Πλαστήρα ανέβηκαν στο Καλετζίκ, ο μεν πρώτος εγκαταστάθηκε στις ανενόχλητες από τον εχθρό θέσεις του 3/35 Λόχου που βρίσκονταν στο άκρο δεξιό του Καλετζίκ, δηλαδή εγγύς του Β-Δ του Καλετζίκ αντερείσματος, και ο Λόχος Γεωργουσόπουλου στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα. Επομένως και οι δύο Λόχοι Ευζώνων τάχθηκαν κατά τον Πλαστήρα πολύ πίσω, εγγύς της Πυροβολαρχίας του Υπολοχαγού Ραυτόπουλου και όχι μπροστά εκεί που διεξαγόταν η σκληρή μάχη. Κατόπιν τούτου τίθεται το ερώτημα για τους λόγους που ο Πλαστήρας δεν αντικατέστησε δια των αναφερόμενων δύο Λόχων Ευζώνων δύο Λόχους του 35ου Συντάγματος που βρίσκονταν εμπρός και το ηθικό τους κατά τον Πλαστήρα ήταν καταπεπτωκός;

Η άποψη του γράφοντος είναι ότι η Έκθεση Πλαστήρα δεν είναι σοβαρό κείμενο διότι τα όσα αναφέρονται αναιρούνται από άλλες καταχωρήσεις της Έκθεσης. Είναι ένα κείμενο που αν το διαβάσει κάποιος αδαής περί τα στρατιωτικά είναι βέβαιο ότι θα εκθαμβωθεί. Αν όμως το μελετήσει κάποιος, που κατανοεί την Ελληνική γλώσσα, με τη βοήθεια του χάρτη, είναι βέβαιο ότι θα αντιληφθεί τα πολλά προβλήματα του κειμένου.

Ο γράφων έχει την ισχυρή πεποίθηση ότι στο Καλετζίκ πέραν του Ουλαμού Ευζώνων δεν εγκαταστάθηκε άλλη δύναμη του Αποσπάσματος Πλαστήρα. Άλλωστε αυτό το επιβεβαιώνει εμμέσως πλην σαφώς και ο Πλαστήρας. Το Τάγμα Τσιρώνη σκοπεύει να το χρησιμοποιήσει για την εκτόξευση μίας αντεπίθεσης δια του διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών. Αν από το Τάγμα του Τσιρώνη είχαν εγκατασταθεί δύο Λόχοι στο Β-Δ του Καλετζίκ αντέρεισμα, τότε ο Τσιρώνης είχε απομείνει με έναν Λόχο για συμμετάσχει στην αντεπίθεση. Με άλλα λόγια ο Πλαστήρα σκόπευε να αντεπιτεθεί δια του διακένου με ένα Λόχο Πεζικού για να κατανικήσει την 11η Τουρκική Μεραρχία που βρισκόταν εγγύς του Αποσπάσματός του. Πρόκειται για τις αντιφάσεις της Έκθεσης Πλαστήρα.

Εμμέσως πλην σαφώς το επιβεβαιώνει και ο Λοχαγός Τούντας καταθέτοντας ότι· «Το Απόσπασμα (Πλαστήρα) τεθέν εις την διάθεσιν της IV Μεραρχίας την πρωΐαν της 13ης Αυγούστου μέχρι της 9ης ώρας είχε καταλάβει θέσεις εις το δεξιόν της παρατάξεως της IV Μεραρχίας. Τας καταληφθείσας θέσεις του το Απόσπασμα ετήρησε μέχρι της 7ης ώρας της 14ης Αυγούστου υπό πίεσιν όχι πολύ σοβαράν.».

Αλλά και ο ίδιος ο Πλαστήρας: «Εκ του υψώματος Καραθανάση εξακολουθούν διαρρέοντα εχθρικά τμήματα προς την χαράδραν Ακ Ντερέ τινά των οποίων εγκαθίστανται προ το τομέως του 2ου Τάγματος (Παλάντζα δεξιόν) και του 1ου Τάγματος Τσιρώνη (κέντρον) πιέζοντας ισχυρώς τα Τάγματά μας και ιδία το δεξιόν.».

 

14η: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν είχε παραιτηθεί της πρόθεσης του να εκτελέσει την αντεπίθεση δια του υπάρχοντος διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών και προς τούτο περί τη 1330 ώρα κάλεσε τον Ταγματάρχη Τσιρώνη να τον ενημερώσει για τη συμμετοχή του Τάγματός του. Η αντεπίθεση αυτή όμως εκτελούμενη δεν θα είχε σαν αποτέλεσμα την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Παρά ταύτα την ίδια περίπου ώρα ο Πλαστήρας ανέφερε στην IV Μεραρχία ότι επιφυλασσόταν να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Τελικά η αντεπίθεση δια του διακένου δεν εκτελέστηκε, με τον Πλαστήρα να λέει στον Τσιρώνη ότι αναβλήθηκε για την επομένη. 

Η αντεπίθεση δια του διακένου αποτελεί μία πομφόλυγα και τίποτε περισσότερο. Και τούτο επειδή ο Πλαστήρας ουδεμία πληροφορία αναφέρει στην Έκθεσή του για τις Τουρκικές δυνάμεις που βρίσκονταν στην περιοχή του διακένου και εναντίον των οποίων σκόπευε να αντεπιτεθεί. Όπως και δεν αναφέρει στην Έκθεσή του τον σκοπό στην επίτευξη του οποίου απέβλεπε η αντεπίθεση που σκεφτόταν να εκτελέσει. Τον οποίο ουδέποτε θα μας τον γνωρίσει. Γνωρίζουμε όμως από τα αναφερόμενα στον 7ο τόμο της Ελληνικής ΔΙΣ («Υποχωρητικοί Αγώνες των Α΄ και Β΄ Σωμάτων Στρατού») και από την Τουρκική ΔΙΣ ότι απέναντι από την περιοχή που ο Πλαστήρας είχε εγκαταστήσει το Απόσπασμά του ενεργούσε η 11η Τουρκική Μεραρχία που υποστηριζόταν από 20 πυροβόλα. Ο Πλαστήρας τις δυνάμεις της εν λόγω Μεραρχίας που ενεργούσαν κατά του Αποσπάσματός του και κατά του Καλετζίκ θα πρέπει να τις είδε, εφόσον βρισκόταν στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ όπως αναφέρει στην Έκθεσή του. Άλλο βεβαίως ζήτημα ότι δεν τις αναφέρει στην Έκθεσή του. Σε κάθε περίπτωση η αντεπίθεση δια του διακένου δεν μπορούσε να οδηγήσει στην ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ και τούτο επειδή η δύναμη του Πλαστήρα, πλέον της 11ης Μεραρχίας με την οποία θα ερχόταν αντιμέτωπη, θα έπρεπε να υπερβεί τη γραμμή των δεσποζόντων υψωμάτων Τοκλού Τεπέ και Μπέη Τεπέ και να καταβάλει τις δυνάμεις της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας που βρίσκονταν ανατολικά των αναφερομένων υψωμάτων. Η άποψη του γράφοντος έχει κατατεθεί και επαναλαμβάνεται. Η αντεπίθεση δια του διακένου εφευρέθηκε μετά την καταστροφή για να δικαιολογηθεί η ανυποταξία του Πλαστήρα. Αν κάποιοι θέλουν να υποστηρίζουν το αντίθετο, τότε θα πρέπει να αποδεχθούν ότι ο Πλαστήρας δεν πρέπει να είχε σώας τας φρένας στην περίπτωση που πράγματι σκόπευε να αντεπιτεθεί με το 1ο Τάγμα Ευζώνων (μείον 2 Λόχους) και το 2ο Τάγμα Ευζώνων (μείον 1 Λόχο) εναντίον δύο Τουρκικών Μεραρχιών και της 12ης Τουρκικής Μεραρχίας, που αποτελούσε την εφεδρεία του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού και βρισκόταν μεταξύ Κοτσά Τεπέ και Μπέη Τεπέ. Λοιπές πληροφορίες στο σχόλιο υπ’ αριθμό 16.

 

15η: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει στην Έκθεσή του ότι μετά την 13η ώρα, που αποκαταστάθηκαν οι τηλεφωνικές επικοινωνίες με το Αφιόν Καραχισάρ, ζήτησε επίμονα από την IV Μεραρχία να του αποσταλεί το 3ο Τάγμα Ευζώνων «ίνα αντικαταστήσωμεν δι’ αυτού το επί του Καλετζίκ 1ον Τάγμα 35ου Συντάγματος επί του οποίου ουδεμίαν εμπιστοσύνην είχομεν, …». Από την εν λόγω αναφορά διαπιστώνεται ότι τη 13η ώρα το κατακερματισμένο Ι/35 Τάγμα βρισκόταν ακόμη στα χαρακώματα του Καλετζίκ και ότι ο Πλαστήρας είχε αποφασίσει τελεσίδικα να μην εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Και τούτο επειδή αν έτασσε και το 3ο Τάγμα Ευζώνων, όταν αυτό θα έφθανε στην τοποθεσία, στη γραμμή μάχης, ουδεμία πλέον μη εμπεπλεγμένη δύναμη θα διέθετε για να εκτελέσει την αναφερόμενη αντεπίθεση.

Κατ’ αρχάς ο προσβλητικός και απαξιωτικός λόγος με τον οποίο μιλά ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας για το 1ο Τάγμα και τον 11ο Λόχο του 35ου Συντάγματος είναι το ολιγότερο θλιβερός και δεν τον τιμά. Και το όλο είναι ακόμη περισσότερο θλιβερό και εξοργιστικό επειδή αυτός που τα αναφέρει απέφυγε να εκτελέσει την εντολή που του ανατέθηκε. Το Ι/35 Τάγμα και ο 11ος Λόχο του 35ου Συντάγματος βρίσκονταν στα χαρακώματα του Καλετζίκ από την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως, άντεξαν τον Τουρκικό βομβαρδισμό και παρά τις μεγάλες απώλειες που είχαν παρέμειναν όρθιοι, κράτησαν  τις θέσεις τους και καθήλωσαν τον εχθρό. Το Ι/35 Τάγμα και ο 11ος Λόχο του 35ου Συντάγματος τίμησαν τα όπλα τους. Όλως αντιθέτως τα Τάγματα του Πλαστήρα τη 13η ώρα δεν είχαν δει ακόμη πραγματική μάχη.

Από την παραπάνω αναφορά στην Έκθεση Πλαστήρα προκύπτει ότι μολονότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε διαπιστώσει, από την «άνοδό» του στο Καλετζίκ, ότι το ηθικό του Ι/35 Τάγματος ήταν καταπεπτωκός και ότι ουδεμία πλέον εμπιστοσύνη διέθετε στο αξιόμαχο του εν λόγω Τάγματος, απέφυγε να το αντικαταστήσει με το 1ο Τάγμα Ευζώνων του Τσιρώνη όταν αυτό περί τη 1200-1230 έφθασε στην τοποθεσία του Κ.Α. Καμελάρ. Όχι μόνο δεν προέβη σε αυτή την αντικατάσταση, αλλά συνέχισε να εμπιστεύεται τα χαρακώματα του Καλετζίκ στο Ι/35 Τάγμα. Και όχι μόνο αυτό, αλλά γράφει στην Έκθεσή του ότι εγκατέστησε δύο Λόχους του Τσιρώνη στο ανενόχλητο από τον εχθρό αντέρεισμα Β-Δ του Καλετζίκ και όχι μπροστά όπου οι Λόχοι του Ι/35 Τάγματος βρίσκονταν σε επαφή με τον αντίπαλο… Εάν τώρα το 3ο Τάγμα Ευζώνων δεν έφθανε έγκαιρα στο Κ.Α. Καμελάρ (απαιτούνταν τουλάχιστον 5 ώρες για να φθάσει) και έπεφτε το Καλετζίκ, η ευθύνη θα βάρυνε το Ι/35 Τάγμα επειδή είχε πεσμένο ηθικό και όχι το διοικητή του Καλετζίκ Συνταγματάρχη Πλαστήρα, ο οποίος απέφυγε να εγκαταστήσει τη διοίκησή του και το Απόσπασμά του στο Καλετζίκ, τουλάχιστον το μεγαλύτερο μέρος της δύναμής του, όπως προέβλεπε η εντολή του. Παρατηρούμε και εδώ τις αντιφάσεις της Έκθεσης Πλαστήρα και τα ζητήματα που προκύπτουν αναφορικά  με την αξιοπιστία της.

Ο Πλαστήρας ασφαλώς και δεν αναφέρει στην IV Μεραρχία το λόγο για τον οποίο ζητεί επιμόνως να του σταλεί το 3ο Τάγμα του, (δεν υπάρχει αντίστοιχη καταχώρηση στην Έκθεση Πεπραγμένων της Μεραρχίας), και τούτο διότι σε εναντία περίπτωση η Μεραρχία πολύ απλά θα τον επιτιμούσε που δεν είχε αντικαταστήσει ακόμη το Ι/35 Τάγμα με ένα εκ των δύο Ταγμάτων Ευζώνων που είχε στη διάθεσή του. Θα υπενθυμίσω ότι το Α΄ Σώμα Στρατού και η IV Μεραρχία δια των διαταγών που εξέδωσαν κατεύθυναν στο Καλετζίκ το ΙΙ/11 Τάγμα και το Απόσπασμα Πλαστήρα και έθεταν όλες τις δυνάμεις δυτικά του Μαύρου Βράχου υπό τις διαταγές του Συνταγματάρχη Πλαστήρα, αποβλέποντας αποκλειστικά και μόνο στην ισχυρή κατοχή του Καλετζίκ από τις Ελληνικές δυνάμεις.

Οι δηλούμενες ενυπόγραφα προθέσεις του Πλαστήρα στην Έκθεσή του περί του τρόπου χρησιμοποίησης του 3ου Τάγματος Ευζώνων (αλλά μη αναφερθείσες στη Μεραρχία), σε συνδυασμό με τον τρόπο διάθεσης των δύο Ευζωνικών του Ταγμάτων, αποδεικνύουν με τον πλέον ισχυρό και αδιάσειστο τρόπο ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν είχε καμία πρόθεση να αντεπιτεθεί για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Δηλαδή ο Πλαστήρας στην Έκθεσή του περιγράφει με υποκρυπτόμενο μεν, αλλά ταυτόχρονα και πολύ καθαρό τρόπο, ότι είχε αποφασίσει να μην εκτελέσει την εντολή που του ανατέθηκε. Θεωρώ πιθανόν ότι ο ίδιος, ή αυτοί που συνέγραψαν την Έκθεσή του, δεν αντιλαμβάνονταν το τι ακριβώς έγραφαν, αφού τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα εκθέτουν αναμφισβήτητα το Συνταγματάρχη Πλαστήρα.

 

16η: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέροντας στην IV Μεραρχία ότι «επιφυλασσόταν να ενεργήση βραδύτερον την αντεπιθετικήν επιχείρησιν προς ανάκτησιν των απωλεσθεισών θέσεων και περαιτέρω εκμετάλλευσιν της επιτυχίας του δια καταδιώξεως», παραπλανά την IV Μεραρχία ως προς την πρόθεσή του να μην εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση  για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

Λαμβάνοντας υπόψη τη διάθεση των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων κατά τον τρόπο που διατέθηκαν, την πρόθεση του Πλαστήρα να εκτελέσει αντεπίθεση δια του υπάρχοντος διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών, τη μη ύπαρξη πλέον ελεύθερης δύναμης για να εκτελεστεί η διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, και την πρόθεση του Πλαστήρα να αντικαταστήσει με το 3ο Τάγμα Ευζώνων το Ι/35 Τάγμα, πράγμα που όπως εξηγήσαμε αποδεικνύει την απόφαση του Πλαστήρα να μην εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση, καθίσταται προφανές ότι ο Πλαστήρας παραπλανά την IV Μεραρχία ως προς τις πραγματικές του προθέσεις.

 

17η: Η μάχη στο Καλετζίκ ποσώς διευθυνόταν από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα 

Τη 12η ώρα εισήλθε στα χαρακώματα του Καλετζίκ και το ΙΙ/11 Τάγμα πεζικού υπό τον Ταγματάρχη Κόκκινο. Περί αυτού του σημαντικού ζητήματος ο Πλαστήρας ουδεμία αναφορά σημειώνει στην Έκθεσή του. Ο Ταγματάρχης Κόκκινος δεν ανέλαβε τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος όπως προέβλεπε η εντολή του 35ου Συντάγματος. Ο Πλαστήρας αγνοεί ότι το Ι/35 Τάγμα δεν διαθέτει διοικητή βαθμού Ταγματάρχη και την 20η ώρα διατάζει το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο να αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος που στερείται Ταγματάρχη. Κατόπιν τούτων προκύπτει ένα μείζον ζήτημα που αποδεικνύει ότι η μάχη στο Καλετζίκ δεν διευθυνόταν από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Από τη στιγμή που το ΙΙ/11 Τάγμα έφθασε στο Καλετζίκ θα έπρεπε ο Πλαστήρας να το θέσει υπό τις διαταγές του και να ανακατανείμει την αμυντική τοποθεσία του Καλετζίκ στο Ι/35 και το ΙΙ/11 Τάγμα και να αποφασίσει αν ο ίδιος θα διοικεί τακτικά αυτά τα Τάγματα, ή θα έθετε το Ι/35 Τάγμα υπό τη διοίκηση του Ταγματάρχη Κόκκινου. Απλά ζητήματα που διδάσκονται στις στρατιωτικές σχολές. Πλην όμως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε συνειδητά παραιτηθεί από τη διεύθυνση της μάχης που διεξαγόταν στο Καλετζίκ. Αυτό αποδεικνύουν τα αναφερόμενα και μη αναφερόμενα στην Έκθεσή του και στις λοιπές πηγές. «Τι έχουν τα έρμα και πεθαίνουν». Σχετικές πληροφορίες στο σχόλιο υπ’ αριθμό 10 και τη διαπίστωση υπ’ αριθμό 12.

Κατόπιν τούτων εξηγείται η απουσία από την Έκθεση Πλαστήρα της μάχης που διεξάγεται στο Καλετζίκ, μολονότι για την κατάληψη του υψώματος επιχειρούν δύο Τουρκικές Μεραρχίες και βάλουν 50 πυροβόλα. Ακόμη και η έφοδος περί τη 1430 ώρα της εκ τεσσάρων Ταγμάτων Τουρκικής δύναμης της 11ης Μεραρχίας και η κατάληψη της πρώτης γραμμής χαρακωμάτων του Καλετζίκ και η εκδίωξή της από την αντεπίθεση των εκεί αμυνομένων δυνάμεων, απουσιάζει από την Έκθεση Πλαστήρα. Αντίστοιχη είναι και η εικόνα για την περιοχή που εγκαταστάθηκαν τα 1ο και 2ο Τάγματα Ευζώνων. Και εδώ μετά την εγκατάσταση των δύο Ταγμάτων Ευζώνων από το Καλετζίκ (ΟΧΙ) μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί απουσιάζει η μάχη. Δεν υπάρχουν επιθέσεις, ή αντεπιθέσεις. Δεν υπάρχουν τμήματα που αμύνονται υπό δυσχερείς συνθήκες. Και το κυριότερο απουσιάζει ο εχθρός. Στην Έκθεση Πλαστήρα δεν υπάρχει καμία απολύτως αναφορά  για τις Τουρκικές δυνάμεις που επιτίθενται από το Μαύρο Βράχο μέχρι το ύψωμα 1535.

 

18η: Όλες οι ενέργειες του Συνταγματάρχη Πλαστήρα αποδεικνύουν ότι είχε αποβάλει από τη σκέψη του την εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης και απέβλεπαν στη συγκέντρωση του Αποσπάσματός του στο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας, μακριά από το σφαγείο του Καλετζίκ

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας σε ουδεμία προπαρασκευαστική ενέργεια προβαίνει μέχρι τη 16η ώρα για την εκτέλεσή της διαταχθείσας αντεπίθεσης. Η αντεπίθεση αυτή βρίσκεται εκτός της διάνοιάς του. Σκέπτεται, κινείται και ενεργεί σε άλλες κατευθύνσεις. Το 2ο Τάγμα Ευζώνων που φθάνει στην τοποθεσία στις 1030 ώρα το εγκαθιστά πολύ μακριά από την περιοχή του υψώματος 1710 όπου διεξάγεται η κύρια μάχη. Ασφαλώς αυτή η ενέργειά φαίνεται ότι αποσκοπεί στην ανάγκη κάλυψης του δεξιού πλευρού του από τον κίνδυνο πλευροκόπησης, όμως βρίσκεται εκτός της κύριας αποστολής που του ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού αρχικά, και την IV Μεραρχία στη συνέχεια, η οποία καθόριζε ότι όλες οι ενέργειές του και όλο το ενδιαφέρον του θα πρέπει να αποβλέπουν στην ισχυρή κατοχή και διατήρηση του Καλετζίκ.  Επιπλέον, η διάθεση των δυνάμεών του στο άκρο δεξιό του Τομέα της IV Μεραρχίας και εκτός αυτού, γίνεται χωρίς την έγκριση ή την άμεση ενημέρωση του Α΄ Σώματος Στρατού αρχικά και της IV Μεραρχίας στη συνέχεια. Πλέον τούτων, η διάθεση ενός Τάγματος Ευζώνων δυνάμεως πλέον των 700 ανδρών για την αντιμετώπιση μίας Τουρκικής δύναμης 500 ανδρών ήταν εξαιρετικά υπερβολική, όταν μάλιστα αυτή συγκριθεί με τους 900 περίπου άνδρες του ενισχυμένου Ι/35 Τάγματος που παρά τον καταπελτισμό του Τουρκικού Πυροβολικού και τις μεγάλες απώλειες που είχαν υποστεί, τηρούσαν καθηλωμένα μέχρι τη 10η ώρα τέσσερα Τουρκικά Τάγματα επί του Ποϊραλικαγιά και του Μαύρου Βράχου, ενώ ταυτόχρονα αντιμετώπιζαν και την επίθεση τεσσάρων Τουρκικών Ταγμάτων που κατευθύνονταν κατά του Καλετζίκ από το ύψωμα Καραθανάση.

Ομοίως και το 1ο Τάγμα Ευζώνων από τη στιγμή που δεν το χρησιμοποιεί για την εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης, το εγκαθιστά μετά (μάλλον) τον τραυματισμό του Ταγματάρχη Τσιρώνη στο κέντρο της παράταξής του, μεταξύ του Καλετζίκ και του 2ου Τάγματος Ευζώνων — πλην του Ουλαμού που τον 3/35 Λόχο. Τη 16η ώρα περίπου, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας έχει διαθέσει το μείζον των δυνάμεων του 1ου και του 2ου Τάγματος Ευζώνων στο δεξιό της παράταξής του (όχι επί του Καλετζίκ) και κατόπιν τούτου δεν διέθετε μη εμπεπλεγμένη δύναμη για να εκτελέσει την αντεπίθεση που διατάχθηκε.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν φαίνεται ότι ενημέρωσε  την IV Μεραρχία περί του τρόπου διάθεσης των δυνάμεών του και ότι στερείται πλέον δυνάμεων για να εκτελέσει την διαταχθείσα αντεπίθεση. Ούτε όμως και η Μεραρχία αναφέρει κάτι σχετικό περί της διάθεσης των δύο Ευζωνικών Ταγμάτων του Αποσπάσματος Πλαστήρα, πράγμα που παραπέμπει σε μη ενημέρωση αυτής από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Είναι βεβαίως εξαιρετικά προβληματικό ότι και η IV Μεραρχία φαίνεται να εφησυχάζει και να μην αγωνιά που η ενημέρωσή της από τον Πλαστήρα είναι ελλιπής και ότι αυτός, ενώ παρέρχεται η ώρα, δεν εκτελεί τη διαταχθείσα αντεπίθεση. Στην Έκθεση της  Μεραρχίας ουδεμία αναφορά καταγράφεται από την οποία να προκύπτει ότι πιέζει τον Πλαστήρα για την εκτόξευση της αντεπίθεσης, ή για να λάβει πληροφορίες περί της επικρατούσας κατάστασης στο Κ.Α. Καμελάρ.

Παρά ταύτα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, ενώ δεν διαθέτει πλέον ελεύθερες δυνάμεις για να εκτελέσει την αποστολή που του ανατέθηκε, παραπλανά τη Μεραρχία αναφέροντας ότι επιφυλάσσεται να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων. Ταυτόχρονα, ζητά επιμόνως να του στείλουν και το 3ο Τάγμα Ευζώνων, προτιθέμενος, όπως ο ίδιος γράφει στην Έκθεσή του, να αντικαταστήσει δι’ αυτού το Ι/35 Τάγμα επί του Καλετζίκ  επί του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε, αλλά παρά ταύτα συνέχισε να του εμπιστεύεται τα χαρακώματα του Καλετζίκ. Η λογική λέει ότι, εφ’ όσον το Ι/35 δεν του ενέπνεε καμία εμπιστοσύνη και, ως εκ τούτου, το Καλετζίκ (το σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν) κινδύνευε με άμεση κατάρρευση, επιβαλλόταν να αντικαταστήσει αμέσως το Ι/35 Τάγμα με το ανέπαφο και ακμαίο 1ο Τάγμα Ευζώνων (αφού δεν το χρησιμοποίησε για να εκτελέσει την αντεπίθεση) και να ζητήσει το 3ο Τάγμα Ευζώνων για να εκτελέσει την αντεπίθεση.

Όμως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ενεργεί σε διαφορετική κατεύθυνση από την κατάσταση που αναφέρει στην Έκθεσή του, δεν αποσύρει από την τοποθεσία το κατακερματισμένο και με «καταπεπτωκός ηθικό» Ι/35 Τάγμα επί του οποίου «ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε», χρησιμοποιεί ένα Ουλαμό του 1ου Τάγματος Ευζώνων για να αντικαταστήσει τον Ι/35 Λόχο, το υπόλοιπο του Τάγματος αυτού το τηρεί σε ετοιμότητα για να εκτελέσει μία ακαθόριστη αντεπίθεση δια του διακένου και ζητά το 3ο Τάγμα Ευζώνων για να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα. Κατόπιν των παραπάνω αναφερθέντων, καθίσταται  πρόδηλο ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε αποβάλει από τη σκέψη του την εκτέλεση της διαταχθείσας αντεπίθεσης. Στη διάνοια του είχε μάλλον εμφιλοχωρήσει η ιδέα ότι η άμυνα επί του Καλετζίκ ήταν μία χαμένη υπόθεση και επεδίωκε να κρατήσει μακριά από αυτή τη χαμένη υπόθεση τα Ευζωνικά Τάγματά του. Αυτά, εμμέσως πλην σαφώς, γράφει η Έκθεση Πλαστήρα. Άλλο αν κάποιοι μέχρι και σήμερα δεν μπόρεσαν ή δεν ήθελαν, ή δεν θέλουν να τα «διαβάσουν».

 

19η: Η κατάθεση Ταγματάρχη Τσιρώνη ανατρέπει βεβαιότητες της Έκθεσης Πλαστήρα και επιβεβαιώνει βάσιμες υποψίες

Η κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη, αναφορικά με το πότε έλαβε τη διαταγή για να ενισχύσει το 35ο Σύνταγμα και ποιο το περιεχόμενο αυτής της διαταγής, ανατρέπει βεβαιότητες της Έκθεσης Πλαστήρα και επιβεβαιώνει άλλες υποθέσεις ή υποψίες. Αυτά που δηλώνει ο Ταγματάρχης Τσιρώνης στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου είναι εξαιρετικά προβληματικά για τον διοικητή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης καταθέτει, εμμέσως πλην σαφώς, ότι ο διοικητής του Συνταγματάρχης Πλαστήρας, μετά τη λήψη της διαταγής του Α’ Σώματος Στρατού δια της οποίας διατασσόταν να ανέλθει μετά Τάγματος Ευζώνων και Πυροβολαρχίας στις θέσεις εφεδρείας του Καλετζίκ, δεν προπορεύτηκε του 2ου Τάγματος Ευζώνων, δεν μετέβη στο δεξιό της IV Μεραρχίας όπως αναφέρει στην Έκθεσή του, δεν επέλεξε τις θέσεις που θα τασσόταν το 2ο Τάγμα Ευζώνων «που ερχόταν πίσω του», αλλά αντιθέτως, αφού διέταξε τον διοικητή του 2ου Τάγματος Ευζώνων να μεταβεί στο δεξιό της παράταξης της IV Μεραρχίας, κινήθηκε (ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας) για να μεταβεί στο Αφιόν Καραχισάρ, καθ’ οδόν διασταυρώθηκε με τον Ταγματάρχη Τσιρώνη που επέστρεφε από το Αφιόν στο Έρικμαν, τον οποίο και διέταξε να πάει να παραλάβει το Τάγμα του και να μεταβεί στο δεξιό της παράταξης, εκεί που εστάλη και το 2ο Τάγμα Ευζώνων του Ταγματάρχη Παλάντζα. Είναι προφανές ότι με βάση την αναφορά του Ταγματάρχη Τσιρώνη ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν προηγήθηκε του 2ου Τάγματος Ευζώνων και δεν ανήλθε στο Κ.Α. Καμελάρ μετά τη λήψη της διαταγής του Α’  Σώματος Στρατού, αλλά μετέβη για άγνωστο λόγο και χρόνο στο Αφιόν Καραχισάρ και βεβαίως δεν διέταξε τουλάχιστον το 2ο Τάγμα Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα να ανέλθουν στο Καλετζίκ και επομένως δεν εκτέλεσε τη διαταγή του Α’ Σώματος Στρατού δια της οποίας διατασσόταν ο ίδιος με Τάγμα Ευζώνων και μία Πυροβολαρχία του Αποσπάσματός του να μεταβεί στις θέσεις εφεδρείας του Καλετζίκ.

Με βάση τα αναφερόμενα στην κατάθεση Τσιρώνη ερμηνεύεται η απουσία από την Έκθεση Πλαστήρα σημαντικών γεγονότων της μάχης στο Καλετζίκ.

 

20η: Το πεδινό και βαρύ πυροβολικό της IV Μεραρχίας παρέμεινε απών από τη διεξαγόμενη μάχη στο Καλετζίκ

Στις Εκθέσεις Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας και του Αποσπάσματος Πλαστήρα, καθώς και στην κατάθεση του Αρχηγού Πυροβολικού της Μεραρχίας στην ανακριτική επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου, ουδεμία περί του αντιθέτου αναφορά υπάρχει. Αλλά και ουδεμία αίτηση υποβλήθηκε από τον Πλαστήρα στην IV Μεραρχία για την υποστήριξη της μάχης από το πεδινό και βαρύ πυροβολικό της Μεραρχίας, ούτε αντίστοιχη πρόθεση καταγράφεται στην Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας και στην κατάθεση του Αντισυνταγματάρχη ΠΒ Αθανασίου Πουρνάρα στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου.

 

21η: Ο διοικητής της IV Μεραρχίας, άβουλος και μοιραίος, παρακολουθούσε τη μάχη στο Καλετζίκ από το γραφείο του στο Αφιόν

Απών από τη μάχη που διεξαγόταν στο Καλετζίκ παρέμενε και ο διοικητής της IV Μεραρχίας, μολονότι είχε διαπιστώσει από πολύ νωρίς αφ’ ενός ότι η κυρία προσπάθεια των Τούρκων κατευθυνόταν κατά του Κ.Α. Καμελάρ, αφ’ ετέρου ότι λόγω της απώλειας του Κ.Α. Τηλκί Κηρί Μπελ και της αντεπίθεσης που προετοίμαζε η Ι Μεραρχία για την ανακατάληψή του, αυτή (η Ι Μεραρχία) δεν μπορούσε να ενεργήσει δια του διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών για να υποβοηθήσει την αντεπιθετική ενέργεια της IV Μεραρχίας, και τέλος ότι ο Πλαστήρας χρονοτριβούσε και δεν εκτελούσε τη διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Δυστυχώς ο διοικητής της IV Μεραρχίας, παρά τη δραματική τροπή που είχε λάβει η μάχη στο δεξιό του, παρά την απουσία ουσιαστικής πληροφόρησης από τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα, συνέχισε να παραμένει αδρανής στο στρατηγείο του στο Αφιόν, προσπαθώντας να διαγνώσει την τακτική κατάσταση από τις τηλεφωνικές επικοινωνίες που ενίοτε δεν λειτουργούσαν. Από την άλλη πλευρά, η ανώτατη Τουρκική ηγεσία παρακολουθούσε και διεύθυνε τη μάχη από το παρατηρητήριο του Κοτσά Τεπέ, οι δε διοικητές του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού και των 5ης και 11ης Μεραρχιών από τους τακτικούς σταθμούς διοικήσεως των που είχαν εγκαταστήσει στα παρατηρητήρια του Μπέη Τεπέ.

 

22η: Μέχρι τη 16η ώρα η διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ δεν εκτοξεύτηκε

Μέχρι την 1600 ώρα η επιβαλλόμενη αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ δεν είχε εκτελεστεί, αλλά ούτε και κάποια προπαρασκευαστική ενέργεια για την εκτέλεσή της είχε γίνει. Ο Πλαστήρας μέχρι τη 1600 ώρα, ήτοι έξι ώρες μετά την άφιξή του στο Κ.Α. Καμελάρ, δεν είχε εκτελέσει την αποστολή που του ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού αρχικά και την IV Μεραρχία στη συνέχεια, παρ’ όλο που στις 1200 ώρα είχε στη διάθεσή του ανέπαφο το 1ο Τάγμα Ευζώνων και το ελάχιστα φθαρμένο ΙΙ/11 Τάγμα Πεζικού.

 

ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ – ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η κυρία προσπάθεια του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού, που από την 5η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου 1922 επετίθετο κατά του αμυντικού τομέα της IV Μεραρχίας, κατευθυνόταν κατά του δεξιού της Μεραρχίας και απέβλεπε στην κατάληψη του όρους Καλετζίκ, η πτώση του οποίου θα είχε σαν αποτέλεσμα την κατάρρευση της άμυνας ολοκλήρου του Τομέα της IV Μεραρχίας και συνακόλουθα την εγκατάλειψη της εξέχουσας του Αφιόν Καραχισάρ από τις δυνάμεις των Α΄ και Β΄ Σωμάτων Στρατού. Κατά του Καλετζίκ επιχειρούσαν οι 5η και 11η Τουρκικές Μεραρχίες. Η 5η Μεραρχία κατόρθωσε από πολύ νωρίς να καταλάβει το ύψωμα Μαύρος Βράχος (εξέχον παρατηρητήριο αλλά όχι έδαφος σοβαρής τακτικής σημασίας) και την πρώτη γραμμή των χαρακωμάτων του Καλετζίκ επί του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά (θέση Μάτι). Περί την 8η ώρα οι δυνάμεις της 5ης Μεραρχίας καθηλώθηκαν στο αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά λόγω της ισχυρής αντίδρασης του αμυνόμενου στο Καλετζίκ  1ου Τάγματος του 35ου Συντάγματος, ενισχυμένου με τον 11ο Λόχο του ιδίου Συντάγματος, καθώς και της IVβ ΜΟΠ, της οποίας η μία Πυροβολαρχία με τον Ανεξάρτητο Ουλαμό Υπολοχαγού Ραυτόπουλου ήταν ταγμένη στο Καλετζίκ και η άλλη βόρεια του χωριού Κιουτσούκ Καλετζίκ. Την 9η ώρα άρχισε την επίθεση της κατά της δυτικής πλευράς του Καλετζίκ ένα ενισχυμένο Σύνταγμα Πεζικού της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας, που υποστηριζόταν από το Πυροβολικό της Μεραρχίας εξ 20 πυροβόλων. Η επίθεση του εν λόγω Συντάγματος εξελισσόταν βραδέως λόγω της αντίδρασης του Ι/35 Τάγματος και της επί του βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντερείσματος ταγμένης Ορειβατικής «Πυροβολαρχίας» υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο. Η 11η Μεραρχία κατεύθυνε ένα ακόμη Σύνταγμά της —στο οποίο σαφώς έχει αναθέσει τη δευτερεύουσα προσπάθεια της— προς βορρά προκειμένου να τηρεί υπό την απειλή πλευροκόπησης το δεξιό της IV Μεραρχίας.

Η αμυντική μάχη επί του Καλετζίκ μέχρι τη 12η ώρα διεξαγόταν αποκλειστικά από το 1ο Τάγμα και τον 11ο Λόχο του 35ου Συντάγματος Πεζικού. Το Ι/35 Τάγμα παρά τις τεράστιες απώλειες που είχε υποστεί, ιδίως σε αξιωματικούς, διατήρησε τις θέσεις του επί του Καλετζίκ, καθήλωσε τον εχθρό επί του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά και αντιμετώπιζε επιτυχώς την ισχυρή εχθρική δύναμη της 11ης Μεραρχίας που από το ύψωμα Καραθανάση προήλαυνε με την υποστήριξη του Τουρκικού Πυροβολικού κατά του Καλετζίκ. Τη 12η περίπου ώρα το Ι/35 Τάγμα ενισχύθηκε από το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος Πεζικού.

Το Α΄ Σώμα Στρατού για την αντιμετώπιση της δυσμενούς κατάστασης που δημιουργήθηκε στο δεξιό της IV Μεραρχίας, έθεσε στη διάθεσή της IV Μεραρχίας το Απόσπασμα Πλαστήρα και την 8η πρωινή ώρα έδωσε εντολή στον Συνταγματάρχη Πλαστήρα να τεθεί επικεφαλής Τάγματος και Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του και να ανέλθει στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ, δηλαδή επί του Καλετζίκ. Την 8η επίσης πρωινή ώρα η IV Μεραρχία εξέδωσε διαταγή δια της οποίας διέτασσε το Συνταγματάρχη Πλαστήρα μετά Τάγματος και Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του να ανέλθει στο Καλετζίκ, να αναλάβει τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου βράχου δυνάμεων και να ενεργήσει δραστήρια για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μπορούσε να χρησιμοποιήσει και το υπόλοιπο του Αποσπάσματός του. Είναι προφανές ότι η εντολή που ανατέθηκε στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα, αρχικά από το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία στη συνέχεια, απέβλεπε στην ισχυρή κατοχή και διατήρηση του όρους Καλετζίκ, δεδομένου ότι η πτώση του θα είχε σαν αποτέλεσμα την κατάρρευση της άμυνας της εξέχουσας του Αφιόν Καραχισάρ.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αμέσως μόλις έλαβε τη διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού έθεσε σε κίνηση το 2ο Τάγμα Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα, με εντολή να ανέλθουν δια της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ, ο ίδιος δε προπορεύτηκε των δυνάμεών του Αποσπάσματός του, όπως αναφέρει στην Έκθεσή του, προς αναγνώριση της τακτικής κατάστασης. Όταν περί την 9η ώρα έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας, δεν ανήλθε στο Καλετζίκ όπως προέβλεπε η εντολή του, από όπου θα διέθετε πλήρη εποπτεία του πεδίου της μάχης, αλλά κινήθηκε προς τα υψώματα νότια της αρχής της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ, από όπου, όπως αναφέρει, παρατήρησε ότι ένα Τουρκικό Τάγμα διέρρεε από την περιοχή του υψώματος Καραθανάση προς το Καγιαντιμπί και τη χαράδρα Ακ Ντερέ, προς πλευροκόπηση του δεξιού της IV Μεραρχίας· όμως ο Πλαστήρας «δεν είδε» την άλλη ισχυρότερη δύναμης που από την περιοχή του υψώματος Καραθανάση προήλαυνε προς το Καλετζίκ υπό την υποστήριξη του Τουρκικού Πυροβολικού.

Κατόπιν τούτων ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αποφάσισε να μην ανεβάσει το 2ο Τάγμα Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα στο Καλετζίκ, όπως προέβλεπε η εντολή που του ανατέθηκε, αλλά να το εγκαταστήσει κάτω από το Καλετζίκ μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί για την αντιμετώπιση της διαφαινόμενης, κατ’ αυτόν, απειλής πλευροκόπησης της IV Μεραρχίας και όχι της σοβαρότατης απειλής που αντιμετώπιζε το Καλετζίκ.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, ενώ βρισκόταν ακόμη στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ, ειδοποιεί να ανέβει στην τοποθεσία και το 1ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Τσιρώνη και η 2η Πυροβολαρχία υπό τον Λοχαγό  Τούντα, προτιθέμενος όπως αναφέρει στην Έκθεσή του, να εκτοξεύσει μία αντεπίθεση διά του υπάρχοντος διακένου μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών, της οποίας όμως το σκοπό δεν τον προσδιορίζει και θα παραμένει άγνωστος αφού ουδέποτε η αντεπίθεση αυτή θα εκτελεστεί. Για να συμμετάσχει το 1ο Τάγμα Ευζώνων και η 2η Πυροβολαρχία σε αυτή την αντεπίθεση, θα έπρεπε να παραμείνουν κάτω από το Καλετζίκ. Στην πραγματικότητα ο Πλαστήρας σκέφτεται μία αντεπίθεση, όχι για να ανακαταλάβει τις απολεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ, που βρίσκονται στην νοτιοανατολική πλευρά του Καλετζίκ, την οποία δεν βλέπει, αλλά για να κρατήσει και το 1ο Τάγμα Ευζώνων κάτω από το Καλετζίκ. Η άποψη του γράφοντος έχει αναφερθεί. Η αντεπίθεση δια του διακένου εφευρέθηκε μετά την καταστροφή για να δικαιολογήσει ο Πλαστήρας την μη άνοδό του στο Καλετζίκ μετά του Αποσπάσματός του. Δηλαδή για να δικαιολογήσει την ανταρσία του. Όταν από την ανυπακοή ενώπιον του εχθρού κρίνονται μείζονα ζητήματα, η ανυπακοή ισοδυναμεί με ανταρσία.

Επομένως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας από την ώρα που έφθασε στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ αποφάσισε να μην ανεβάσει το Απόσπασμα του στο Καλετζίκ, όπου διεξαγόταν η κύρια και άγρια μάχη, αλλά να το κρατήσει κάτω από το Καλετζίκ και να το προφυλάξει από τη φθορά.

Τη 10η ώρα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας έλαβε και τη διαταγή της IV Μεραρχίας, που επαναλάμβανε την εντολή του Α΄ Σώματος Στρατού περί ανόδου του ιδίου μετά του Αποσπάσματός του στο Καλετζίκ.

Η εντολή που ανατέθηκε από το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα ήταν να ανέλθει (ο ίδιος) μετά Τάγματος και Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του στη θέση του Σταθμού Διοικήσεως του Κ.Α. Καμελάρ, δηλαδή στο Καλετζίκ, και να αναλάβει τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου Βράχου δυνάμεων. Είναι πρόδηλο ότι το Σώμα Στρατού και η Μεραρχία αναθέτουν την ευθύνη της άμυνας του Καλετζίκ σε ένα εμπειροπόλεμο Συνταγματάρχη και θέτουν υπό τη διοίκησή του, πλέον του Τάγματος και της Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του, το 1ο Τάγμα και τον 11ο Λόχο του 35ου Συντάγματος, καθώς και το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος που βρίσκεται καθ’ οδόν. Λαμβάνοντας υπόψη ότι δίνουν την άδεια στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα να χρησιμοποιήσει και το υπόλοιπο του Αποσπάσματός του, το Σώμα και η Μεραρχία θέτουν στη διάθεση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα υπερεπαρκείς δυνάμεις για να διατηρήσει υπό την κατοχή του το Καλετζίκ και να αντεπιτεθεί για να ανακαταλάβει τις απολεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ. Όμως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αγνοεί την εντολή που του έχει ανατεθεί και εγκαθιστά το 2ο Τάγμα Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα όταν φθάνουν στην τοποθεσία, περί τη 1030 ώρα, από το ύψωμα 1535 μέχρι και τους Βράχους του Καγιαντιμπί. Εγκαθιστά μάλιστα στους Βράχους του Καγιαντιμπί, που βρίσκονται 2 χλμ εκτός του τομέα ευθύνης της IV Μεραρχίας, ένα Λόχο Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα. Επομένως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας υπερακοντίζει τον εαυτό του πάνω από την ηγεσία του Α΄ Σώματος Στρατού και της IV Μεραρχίας υπό τις διαταγές της οποίας είχε τεθεί, αγνοεί συνειδητά την εντολή που του ανατέθηκε και δεν την εκτελεί. Η διατήρηση υπό την Ελληνική κατοχή του Καλετζίκ ήταν ζήτημα κρίσιμης σημασίας. Εάν πέσει το Καλετζίκ καταρρέει  όλη η άμυνα της εξέχουσας του Αφιόν Καραχισάρ. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ενεργεί συνειδητά ως αντάρτης, πράγμα που θα επαναλάβει την επομένη και την μεθεπομένη ημέρα.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετά τη 10η ώρα κινήθηκε για να ανέλθει στο Καλετζίκ, όπως αναφέρει στην Έκθεσή του, προς αναγνώριση της δυτικά του Μαύρου Βράχου κατάστασης. Από την αναγνώρισή που εκτέλεσε απουσιάζει αυτό που αποκαλείται επίγνωση της τακτικής κατάστασης, που είναι βέβαιο ότι θα αποκτούσε αν ανερχόταν στο Καλετζίκ. Απουσιάζουν δηλαδή εκείνες οι σημαντικές πληροφορίες περί των Ελληνικών και Τουρκικών δυνάμεων που θα βοηθούσαν τον ίδιο, αλλά και τους προϊσταμένους του να εκτιμήσουν την κατάσταση και να λάβουν ορθές αποφάσεις. Ειδικότερα από την αναγνώριση του Πλαστήρα απουσιάζουν:

1ο: Οι πληροφορίες για τις αμυνόμενες επί του Καλετζίκ δυνάμεις του 35ου Συντάγματος, αναφορικά με τη διοίκησή τους, τη δύναμή τους, τη διάταξή τους τις απώλειές τους και τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν όσο αφορά τη διακομιδή των τραυματιών τους και την αναχορηγία τους με πυρομαχικά. Για να πληροφορηθεί αυτά τα ζητήματα θα έπρεπε ο Πλαστήρας να έρθει σε επαφή με τον τραυματία Λοχαγό Ανδρεάδη, που έχει αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος λόγω του τραυματισμού και της διακομιδής του διοικητή του Τάγματος Ταγματάρχη Τζόκα και δύο Λοχαγών, να τον θέσει υπό τη διοίκησή του και να του δώσει διαταγές και οδηγίες. Όμως το όνομα του Λοχαγού Ανδρεάδη δεν υπάρχει στην Έκθεση Πλαστήρα. Όπως δεν υπάρχει και το όνομα του Λοχαγού Λ. Βογιώτη που ανέλαβε, τη 14η ώρα, τη διοίκηση του Τάγματος, λόγω της διακομιδής του Λοχαγού Ανδρεάδη. Ο Πλαστήρας θα μάθει ότι το Ι/35 Τάγμα στερείται Ταγματάρχη την 20η ώρα. Το συμπέρασμα είναι ευνόητο. Ο Πλαστήρας ουδέποτε ήρθε σε προσωπική ή τηλεφωνική επαφή με το Λοχαγό Ανδρεάδη και μετά τη 14η ώρα με το Λοχαγό Λάζαρο Βογιώτη και ως εκ τούτου δεν τους έθεσε υπό τη διοίκησή του. Κατόπιν τούτου τα όσα αναφέρει για το Ι/35 Τάγμα αποτελούν το λιγότερο μυθοπλασίες.

2ο: Οι πληροφορίες για τις Τουρκικές δυνάμεις που έχουν καταλάβει το Μαύρο Βράχο και το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά, καθώς και αυτές που επιτίθενται κατά του Καλετζίκ από το ύψωμα Καραθανάση. Μολονότι ο Πλαστήρας αναφέρει ότι ανέβηκε στο Καλετζίκ και διαθέτει ως εκ τούτου ευρεία και σε βάθος παρατήρηση του πεδίου της μάχης, από το Μαύρο Βράχο μέχρι τους βράχους του Καγιαντιμπί, απουσιάζει από την Έκθεσή του ο εχθρός.

3ο: Οι πληροφορίες για τη δραστηριότητα του Ελληνικού Πυροβολικού που βρίσκεται στο Καλετζίκ, καθώς και του αντίστοιχου Τουρκικού.

Η απουσία οιασδήποτε αναφοράς στην Έκθεση Πλαστήρα επί των παραπάνω σοβαρών ζητημάτων, εγείρουν σοβαρές αμφιβολίες, ή και υποψίες για το αν τα αναφερόμενα περί της παρουσίας του στο δεξιό της IV Μεραρχίας και στο Καλετζίκ είναι αληθή. Η κατάθεση του Ταγματάρχη Τσιρώνη στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. ισχυροποιεί έτι περισσότερο τις αμφιβολίες και υποψίες και οδηγεί μάλλον στη βεβαιότητα ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν βρισκόταν εκεί όπου αναφέρει, τουλάχιστον στο χρόνο που αναφέρει. Βεβαιότητα που ενισχύεται και από άλλα πολύ σοβαρά ζητήματα που αναφέρονται στην Έκθεσή του και σε άλλες πρωτογενείς πηγές.

Ο συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν εγκατέστησε το Σταθμό Διοικήσεώς του επί του Καλετζίκ (υψ. 1710 μ.) όπως προέβλεπε η εντολή του, αλλά κάτω από το Καλετζίκ, στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ και σε υψόμετρο 1470 μέτρων περίπου. Κατόπιν τούτου δεν εκτελεί και πάλι την εντολή του Α΄ Σώματος και της IV Μεραρχίας που του προσδιόριζαν με απόλυτη σαφήνεια ότι θα έπρεπε να εγκαταστήσει τη διοίκησή του στο Καλετζίκ. Με την ενέργειά του αυτή ο Πλαστήρας στερείται της εποπτείας του πεδίου της μάχης που θα του παρείχε το δεσπόζον παρατηρητήριο του Καλετζίκ και πρακτικά παραιτείται από τη διεύθυνση της κύριας μάχης που διεξάγεται στο Καλετζίκ.

Τη 12η περίπου ώρα έφθασε στην τοποθεσία και το 1ο Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Τσιρώνη με τη 2η Πυροβολαρχία της ΧΙΙΙα ΜΟΠ υπό το Λοχαγό Τούντα. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας όμως δεν ανεβάζει ούτε αυτή τη δύναμη στο Καλετζίκ, όπως προέβλεπε η εντολή που του δόθηκε. Αναφέρει στην Έκθεσή του ότι εγκατέστησε την Πυροβολαρχία Τούντα στο ύψωμα 1535, ένα Λόχο Ευζώνων του Τσιρώνη στο άκρο δεξιό του Καλετζίκ προς αντικατάσταση του 3ου Λόχου του Ι/35 Τάγματος που είχε καμφθεί και αργότερα ότι εγκατέστησε τον 3ο Λόχο του Τσιρώνη υπό το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο στο βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα. Όχι βεβαίως μπροστά όπου διεξαγόταν η μάχη. Αλλά και στην περίπτωση που επί του Καλετζίκ εγκαταστάθηκαν δύο Λόχοι του Τάγματος Τσιρώνη, ο Πλαστήρας κράτησε κάτω από το Καλετζίκ το μεγαλύτερο μέρος του Αποσπάσματός του. Σύμφωνα με την Έκθεση Πλαστήρα κάτω από το Καλετζίκ παρέμειναν οι εξής Μονάδες του Αποσπάσματος:

  • Το 2ο Τάγμα Ευζώνων.
  • Το 1ο Τάγμα Ευζώνων (μείον δύο Λόχους)
  • Η ΧΙΙΙα ΜΟΠ (Πυροβολαρχίες Λοχαγών Βλαχάβα και Τούντα)

Ο διοικητής του 1ου Τάγματος Ευζώνων, Ταγματάρχης Τσιρώνης, κατέθεσε στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. ότι στο άκρο δυτικό του Καλετζίκ, και σε «ανενόχλητες από τον εχθρό θέσεις», εγκαταστάθηκε ένας μόνο Ουλαμός του Τάγματός του (δύο Διμοιρίες) προς αντικατάσταση του 3/35 Λόχου που είχε καμφθεί. Περί της εγκατάστασης του 3ου Λόχου του υπό το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο στο βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα ουδέν αναφέρει.

Ο Ταγματάρχης Τσιρώνης είναι ο διοικητής του Τάγματος και γνωρίζει καλύτερα από το Συνταγματάρχη του το που διέθεσε τη δύναμή του. Και αυτή πρέπει να είναι η αλήθεια. Άλλωστε το Τάγμα Τσιρώνη τηρείται από τον Πλαστήρα σε ετοιμότητα κάτω από το Καλετζίκ για την εκτέλεση της αντεπίθεσης δια του διακένου. Αν είχαν διατεθεί δύο Λόχοι του Τσιρώνη στο βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα, τότε ο Πλαστήρας σκεφτόταν να αντεπιτεθεί δια του διακένου, κατά της μάζας της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας, με ένα Λόχο από το Τάγμα Τσιρώνη και ενδεχομένως με δύο Λόχους από το Τάγμα Παλάντζα. Ασφαλώς πρόκειται για τις παραφωνίες της Έκθεσης Πλαστήρα.

Σε κάθε περίπτωση και ο ίδιος ο Πλαστήρας, αλλά και ο διοικητής της 2ης Πυροβολαρχίας της ΧΙΙΙα ΜΟΠ, Λοχαγός Τούντας, που τάχθηκε από τον Πλαστήρα στο ύψωμα 1535, αναφέρουν εμμέσως πλην σαφώς ότι το Απόσπασμα Πλαστήρα εγκαταστάθηκε κάτω από το Καλετζίκ και διατήρησε τις θέσεις υπό πίεση όχι σοβαρή. Η κύρια μάχη διεξαγόταν στο Καλετζίκ, όπου συνέκλιναν οι επιθέσει των 5ης και 11ης Τουρκικών Μεραρχιών, αλλά ο Πλαστήρας για μία ακόμη φορά αποφάσισε να «να μην κάψει του Ευζώνους του». Ας καούν οι άλλοι.

Τη 12η μεσημβρινή ώρα εισήλθε στα χαρακώματα του Καλετζίκ το 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος Πεζικού. Περί του σημαντικού αυτού γεγονότος ουδεμία καταγραφή υπάρχει στην Έκθεση Πλαστήρα. Σε κάθε περίπτωση ο Πλαστήρας όφειλε να εκδώσει μία διαταγή προς το Ι/35 και το ΙΙ/11 Τάγμα προκειμένου να τους κατανείμει την ευθύνη της άμυνας του Καλετζίκ και να θέσει υπό τη διοίκηση του διοικητή του ΙΙ/11 Τάγματος το Ι/35 Τάγμα. Αλλά αυτό δεν συνέβη.

Περί τη 13η ώρα που αποκαταστάθηκαν οι τηλεφωνικές επικοινωνίες με την IV Μεραρχία, ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αφ’ ενός δεν είχε ανεβάσει το Απόσπασμά του στο Καλετζίκ και δεν είχε εγκαταστήσει τη διοίκησή του επί του υψώματος αυτού, όπως προέβλεπε η εντολή του και αφ’ ετέρου σε ουδεμία προπαρασκευαστική ενέργεια έχει προβεί για την οργάνωση και την προετοιμασία της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ. Όλως αντιθέτως έχει διαθέσει το 2ο Τάγμα Ευζώνων για την επέκταση του δεξιού της Μεραρχίας από το ύψωμα 1535 μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί, το δε 1ο Τάγμα Ευζώνων που μόλις έχει φθάσει το τηρεί αρχικά σε ετοιμότητα (πλην Ουλαμού που αντικατέστησε τον 3/35 Λόχο στο Καλετζίκ) για να εκτελέσει την αντεπίθεση μέσω του διακένου. Επί των ενεργειών του και της πρόθεσής του να εκτοξεύσει αντεπίθεση με τα Ευζωνικά Τάγματα δια του διακένου δεν ενημερώνει την IV Μεραρχία, αλλά τις αναφέρει ότι «επιφυλάσσεται να ενεργήση βραδύτερον την αντεπιθετικήν επιχείρησιν προς ανάκτησιν των απωλεσθεισών θέσεων και περαιτέρω εκμετάλλευσιν της επιτυχίας του δια καταδιώξεως». Βεβαίως την ώρα που αναφέρει τα παραπάνω στη Μεραρχία διαθέτει ακόμη σχεδόν ακέραιο το 1ο Τάγμα Ευζώνων, αλλά δεν το ανεβάζει στο Καλετζίκ για να εκτελέσει την αντεπίθεση για την απόρριψη των Τούρκων από το Ποϊραλικαγιά, αλλά το τηρεί χαμηλά, πιθανόν περί το Σταθμό Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ, για να εκτοξεύσει την αντεπίθεση δια του διακένου. Επομένως η δήλωσή του στη Μεραρχία περί της εκτέλεσης της διαταχθείσας αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ είναι κενή περιεχομένου, προσχηματική και βεβαίως το «επιφυλάσσομαι» δεν είναι δεσμευτικό. Στην πραγματικότητα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας παραπλανά την IV Μεραρχία υπό τις διαταγές της οποίας υπάγεται. Η μη ενημέρωση της IV Μεραρχίας περί των μέχρι εκείνη τη στιγμή ενεργειών και προθέσεων του Συνταγματάρχη Πλαστήρα προκύπτει επειδή και ο Πλαστήρας και o διοικητής της IV Μεραρχίας ουδέν σχετικό αναφέρουν περί αυτών των ζητημάτων στις Εκθέσεις τους. Δηλαδή ο Πλαστήρας ότι ενημέρωσε τη Μεραρχία και η Μεραρχία ότι ενημερώθηκε από τον Πλαστήρα περί του τρόπου διάθεσης των δυνάμεων του και της πρόθεσης του Πλαστήρα να εκτοξεύσει αντεπίθεση μέσω του διακένου.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει στην Έκθεσή του ότι μετά την αποκατάσταση των τηλεφωνικών επικοινωνιών με την IV Μεραρχία, δηλαδή μετά τη 13η ώρα, ζήτησε επιμόνως από τη Μεραρχία να του αποσταλεί το 3ο Τάγμα Ευζώνων από το Αφιόν Καραχισάρ «ίνα αντικαταστήσωμεν δι’ αυτού το επί του Καλετζίκ 1ον Τάγμα 35ου Συντάγματος επί του οποίου ουδεμίαν εμπιστοσύνην είχομεν, …». Λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο διάθεσης του 1ου και του 2ου Ταγμάτων Ευζώνων, ότι κατόπιν αυτής της διάθεσης δεν υπήρχε ελεύθερη δύναμη για να εκτελέσει την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ και το ότι με το 3ο Τάγμα Ευζώνων, όταν αυτό θα έφθανε στο Καλετζίκ, σκόπευε να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα, καθίσταται πρόδηλο ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν είχε σκοπό να χρησιμοποιήσει το Απόσπασμά του σε μία αντεπίθεση που πιθανόν θα του προκαλούσε υπερβολικές απώλειες. Δηλώνοντας στη Μεραρχία ότι επιφυλασσόταν να εκτελέσει αργότερα τη διαταχθείσα αντεπίθεση, στην πραγματικότητα υπέκφευγε και κέρδιζε χρόνο μέχρι να βρει την κατάλληλη δικαιολογία για να μη την εκτελέσει, όπως και τελικά θα γίνει.

Η πρόθεση του Πλαστήρα να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα επί του αξιόμαχου του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε με το 3ο Τάγμα Ευζώνων όταν αυτό θα έφθανε στην τοποθεσία, προκαλεί το εύλογο ερώτημα για ποιο λόγο συνέχισε να του εμπιστεύεται τα χαρακώματα του Καλετζίκ και δεν το αντικαθιστούσε αμέσως με το 1ο Τάγμα Ευζώνων του Τσιρώνη που είχε φθάσει στο Κ.Α. Καμελάρ τη 12η ώρα και ήταν ακμαίο και ανέπαφο; Το ερώτημα είναι «φιλολογικό». Αυτά που αναφέρει ο Πλαστήρας δεν αντέχουν στη βάσανο της λογικής. Είναι εντελώς αντιφατικά. Το ζήτημα είναι απλό. Ο Πλαστήρας προστάτευε για άλλη μία φορά τους Ευζώνους του.

Η άποψή μου είναι ότι ο Πλαστήρας ήταν ένας έμπειρος Αξιωματικός και σχημάτισε εικόνα για τη σφοδρότητα της μάχης που διεξαγόταν στο Καλετζίκ πριν ακόμη λάβει τη διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού. Όταν έφθασε στο δεξιό της IV Μεραρχίας (με βάση την κατάθεση Τσιρώνη όχι την ώρα που αναφέρει), «διάβασε» τη μάχη που διεξαγόταν στο Καλετζίκ, μέτρησε την τεράστια Τουρκική ισχύ που συγκεντρωνόταν στην περιοχή του υψώματος Καραθανάση, (στην Έκθεσή του δεν έχει καμία απολύτως αναφορά για αυτή τη δύναμη που επιτίθεται κατά του Καλετζίκ), εκτίμησε ότι αντιστοίχου μεγέθους θα ήταν και η Τουρκική δύναμη που είχε συγκεντρωθεί από την νοτιοανατολική πλευρά του Καλετζίκ, αντιλήφθηκε ότι στο Μπελέν Τεπέ και στο Τηλκί Κηρί Μπελ η μάχη είχε χαθεί και κατά το μάλλον σχημάτισε την εντύπωση ότι η μάχη επί της εξέχουσας ήταν δύσκολο να κερδηθεί. Κατόπιν τούτου δεν ήταν διατεθειμένος να ανεβάσει το Απόσπασμά του στο Καλετζίκ και «να το κάψει». Η πρόθεσή του ήταν να συγκεντρώσει όλο το Σύνταγμά του, λίγο μακριά από τους «άλλους», ώστε να το ελέγχει. Για αυτό το λόγο δεν εγκατέστησε το Σταθμό Διοικήσεώς του στο Καλετζίκ όπως είχε διαταχθεί, αλλά στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ από όπου μπορούσε να ελέγχει τα Ευζωνικά Τάγματά του και τη ΧΙΙΙα ΜΟΠ.

Ασφαλώς τα παραπάνω αποτελούν την εκτίμηση του γράφοντος με βάση τα όσα μέχρι τώρα έχουν διαπιστωθεί και αναφερθεί. Το βέβαιο είναι ότι καμία μάχη δεν είναι χαμένη αν δεν τη δώσεις και ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απέφυγε επιμελώς να δώσει τη μάχη του στο Καλετζίκ. Ο ίδιος μετά του Αποσπάσματός του δεν ανέβηκε στο Καλετζίκ όπως προέβλεπε η εντολή του. Την αντεπίθεση που διατάχθηκε να εκτελέσει, όχι μόνο δεν την εκτέλεσε, αλλά και σε ουδεμία ενέργεια για την προετοιμασία αυτής είχε προβεί μέχρι τη 16η ώρα. Όλως αντιθέτως παραπλανούσε τον προϊστάμενό του διοικητή της IV Μεραρχίας αναφορικά με τις πραγματικές προθέσεις του. Ενώ τη 12η και 30΄ ώρα διέθετε ένα δικό του ανέπαφο και ακμαίο Τάγμα, το 1ο Ευζώνων, δεν το ανέβασε στο Καλετζίκ για να εκτοξεύσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά, αλλά ανέφερε στην IV Μεραρχία ότι επιφυλασσόταν να εκτελέσει την αντεπίθεση αργότερα. Και ενώ δεν εκτελεί τη διαταχθείσα αντεπίθεση, δεν χρησιμοποιεί το 1ο Τάγμα Ευζώνων για να αντικαταστήσει το φθαρμένο Ι/35 Τάγμα επί του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε, αλλά ζητούσε από τη Μεραρχία να του στείλουν το 3ο Τάγμα Ευζώνων για να αντικαταστήσει το Ι/35 Τάγμα. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας εκθέτει ο ίδιος τον εαυτό του με αυτά που αναφέρει στην Έκθεσή του. Αλλά ποιος ήταν αυτός που μπορούσε να τον κρίνει το 1923; Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ήταν ο κυρίαρχος του Κράτους, ήταν αυτός που διέταξε την έρευνα για τη διερεύνηση των ευθυνών των στρατιωτικών για την καταστροφή του Αυγούστου του 1922 και σε αυτόν θα επιβαλλόταν το πόρισμα της ανάκρισης.

Βεβαίως έπρεπε να καλύψει τις πραγματικές προθέσεις του. Το προκάλυμμα ήταν τα τηλέφωνα που δεν λειτουργούσαν, η αποκοπή των τηλεφωνικών γραμμών που δεν επισκευάστηκαν μέχρι το βράδυ (αλλά επισκευάστηκαν το μεσημέρι) και δεν του επέτρεπαν την επικοινωνία με τη Μεραρχία, η άγνοια του διοικητή του 35ου Συντάγματος για τα συμβαίνοντα στο Σύνταγμά του, η ενημέρωση που δεν έλαβε από το διοικητή του 35ου Συντάγματος με αποτέλεσμα να μείνει ανενημέρωτος (μπορούσε να ενημερωθεί από το διοικητή του Ι/35 Τάγματος), η μη ύπαρξη συνδέσμου του διοικητή του 35ου Συντάγματος με τα επί του Καλετζίκ τμήματά του, η φυγή του 3/35 Λόχου, το καταπεπτωκός ηθικό του Ι/35 Τάγματος και η έλλειψη εμπιστοσύνης στο αξιόμαχό του εν λόγω Τάγματος, στο οποίο όμως συνέχισε να εμπιστεύεται τα χαρακώματα του Καλετζίκ, οι 500 άνδρες του εχθρού που απειλούσαν με πλευροκόπηση την IV Μεραρχία και τέλος η πρόθεσή του να εκτοξεύσει μία αντεπίθεση δια του διακένου της οποίας το σκοπό ποτέ δεν μας ανέφερε και η οποία ουδέποτε εκτοξεύτηκε. Αργότερα οι βιογράφοι του και αγιογράφοι του ανέλαβαν τα υπόλοιπα:

  • «Ο Πλαστήρας έφθασε στη Δευτέρα γραμμή ολομόναχος για να διαπιστώσει ότι τα ορύγματα ήταν άδεια! Και δύο σφαίρες τρύπησαν το αμπέχωνο του Μαύρου Καβαλάρη.
  • «Ο Συνταγματάρχης Παπαπαναγιώτου είχε εξαφανιστεί.».
  • «Το 35ο Σύνταγμα είχε αποσυντεθεί.».
  • «Την κρίσιμη στιγμή, περί τις 12:00 αφίχθη και το Ι/42 Τάγμα (Τσιρώνης) του οποίου η μέχρις εσχάτων άμυνα στο ύψωμα 1310 όπως και η αντίσταση του Λόχου Γεωργουσόπουλου στο ύψωμα Κατσίμπαλη υπήρξαν από τις πιο μεγαλειώδεις στιγμές της τριετούς εκστρατείας.».
  • Ένας άλλος ιστοριογράφος φέρνει τον Πλαστήρα να βρίσκεται ταυτόχρονα και στο Καλετζίκ (Ερκμέν 1310) και 25 χλμ δυτικότερα στο Χασάν Μπελ όπου η ηρωική του αντίσταση εξανάγκασε το διοικητή της 57ης Τουρκικής Μεραρχίας να αυτοκτονήσει. Ο εν λόγω ιστοριογράφος «διακτίνισε» τον Πλαστήρα στο φανταστικό ύψωμα «Έρικνεν 1310 του Χασάν Μπελ» και αφαίρεσε την ηρωική αντίσταση των δύο Ταγμάτων του 5ου  Συντάγματος Πεζικού στο Χασάν Μπελ υπό τη διοίκηση του Ταγματάρχη Χαράλαμπου Κατσιμήτρου και μετά τον τραυματισμό του υπό τη διοίκηση του Λοχαγού Γαλή και την απέδωσε στον Πλαστήρα. Αθλιότερα πεθαίνεις.

Ασφαλώς όλα τα παραπάνω είναι ανοησίες, ψευδολογήματα, μέχρι και αθλιότητες. Η άνοδος του Πλαστήρα στο δεξιό του Τομέα της Μεραρχίας ελέγχεται για το αν έγινε στο χρόνο που αυτός αναφέρει στην Έκθεσή του. Ο Συνταγματάρχης Παπαπαναγιώτου μέχρι τη 0930 διεύθυνε τη μάχη στο Καμελάρ και στη συνέχεια τη μάχη στον Πριονοειδή Βράχο όπου κατευθυνόταν ή κυρία προσπάθεια της 8ης Τουρκικής Μεραρχίας. Δικό του ήταν και το Ι/35 Τάγμα που κράτησε το Καλετζίκ, δικό του και το Τάγμα που κρατούσε τον Πριονοειδή Βράχο, δηλαδή τα δύο ζωτικά υψώματα στον Τομέα της IV Μεραρχίας. Το 35ο Σύνταγμα ασφαλώς και δεν διαλύθηκε. Ο Συνταγματάρχης Παπαπαναγιώτου από τη θέση του παρατηρητηρίου του βόρεια του χωριού Κιουτσούκ Καλετζίκ έβλεπε τη διεξαγόμενη μάχη στο Καλετζίκ, στο Μαύρο Βράχο και στον Πριονοειδή Βράχο. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας από τη θέση του Σταθμού Διοικήσεώς του στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ είναι βέβαιο ότι δεν έβλεπε τίποτε. Ένας Ουλαμός Ευζώνων όντως τάχθηκε στην «ανενόχλητη» βορειοδυτική πλευρά του Καλετζίκ, αλλά περί της εγκατάστασης του Λόχου Γεωργουσόπουλου στο βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα, ο διοικητής του Γεωργουσόπουλου Ταγματάρχης Τσιρώνης ουδέν αναφέρει. Μπροστά όμως όπου έκαιγε η φωτιά του σφαγείου του Καλετζίκ καμία δύναμη του Πλαστήρα δεν εγκαταστάθηκε. Στα εμπρός και «μη ανενόχλητα» χαρακώματα συνέχισαν να μάχονται το Ι/35 Τάγμα (+ τον 11/35 Λόχο) και το ΙΙ/11 Τάγμα. Το 2ο Τάγμα Ευζώνων του Παλάντζα και το υπόλοιπο του 1ου Τάγματος Ευζώνων του Τσιρώνη δεν ανέβηκαν στο Καλετζίκ. Και όλα αυτά προκύπτουν από την Έκθεση του ιδίου του Πλαστήρα.

Το αθλιότερο όλων των όσων έγραψαν οι διάφοροι ιστοριογράφοι είναι ότι κάλυψαν με τόνους λάσπης την ηρωική αντίσταση επί του Καλετζίκ του Ι/35 Τάγματος και του 11/35 Λόχου, το αίμα των ανδρών τους και τα ονόματα του διοικητού του Συντάγματος και των ηρωικών αξιωματικών του 1/35 Τάγματος και του 11/35 Λόχου, όπως του διοικητή του Τάγματος Ταγματάρχη Αναστασίου Τζόκα, των τραυματισθέντων Λοχαγών Παπαχαραλάμπους, Ζήση, Ανδρεάδη που ανέλαβαν διαδοχικά τη διοίκηση του Τάγματος και τέλος του τελευταίου εναπομείναντα Λοχαγού Λάζαρου Βογιώτη που ανέλαβε τη διοίκηση του Τάγματος περί τη 14η ώρα και έπεσε μαχόμενος την επομένη. Οι διοικητές των τριών Ταγμάτων του 35ου Συντάγματος είτε τραυματίστηκαν, είτε φονεύτηκαν. Ο δε διοικητής του 35ου Συντάγματος τραυματίστηκε και αυτός αργότερα.

Βασικά χαρακτηριστικά της Έκθεσης Πλαστήρα είναι τα εξής:
  • Η κυριαρχία της ασάφειας, της αοριστίας και των αντιφάσεων.
  • Η ύπαρξη σημαντικών κενών.
  • Το ότι αναφέρει ελάχιστα και πολύ περισσότερα αποκρύπτει.
  • Η απουσία οποιασδήποτε αναφοράς για την επικρατούσα τακτική κατάσταση επί και προ του Καλετζίκ.
  • Η απουσία οποιασδήποτε συγκεκριμένης αναφοράς για τις Τουρκικές δυνάμεις.
  • Η άγνοια του Συνταγματάρχη Πλαστήρα για τον επί του Καλετζίκ διεξαγόμενο αγώνα, πράγμα που εντείνει τις υποψίες περί της φυσικής του απουσίας από την περιοχή της μάχης.
  • Η απουσία υποβολής οποιασδήποτε επίσημης αναφοράς του Συνταγματάρχη Πλαστήρα προς την IV Μεραρχία, αναφορικά με διάθεση των δυνάμεων του, τις ενέργειές του, την τακτική κατάσταση και τις εχθρικές δυνάμεις.
Βασικά συμπεράσματα

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας:

  • Δεν εκτέλεσε την εντολή που του ανατέθηκε περί ανόδου του ιδίου μετά του Αποσπάσματός του στο Καλετζίκ.
  • Δεν εγκατέστησε το Σταθμό Διοικήσεώς του στο Καλετζίκ και κατ’ αυτό τον τρόπο παραιτήθηκε από τη διεύθυνση της μάχης που διεξαγόταν στο Καλετζίκ.
  • Δεν ανέλαβε τη διοίκηση του 1ου Τάγματος και του 11ου Λόχου του 35ου Συντάγματος. Τα ονόματα των Λοχαγών Ανδρεάδη και Βογιώτη που διοίκησαν το Ι/35 Τάγμα είναι άγνωστα για την Έκθεση Πλαστήρα.
  • Αγνοεί ότι το Ι/35 Τάγμα στερείται διοικητή βαθμού Ταγματάρχη.
  • Σε ουδεμία προετοιμασία προέβη από την άνοδό στο δεξιό του Κ.Α. Καμελάρ για την εκτέλεση της αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απολεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ και μέχρι τη 16η ώρα δεν είχε εκτελέσει την εν λόγω αντεπίθεση.
  • Δεν ανέθεσε αποστολή στο 2ο Τάγμα του 11ου Συντάγματος όταν αυτό περί τη 12η ώρα εισήλθε στα χαρακώματα του Καλετζίκ. Στην Έκθεσή του ουδέν αναφέρει για την ώρα εισόδου του Τάγματος στα χαρακώματα. Αναφέρει το ΙΙ/11 Τάγμα ως «Διλοχία» ενώ είναι βέβαιο ότι στο Καλετζίκ ανέβηκε ολόκληρο το ΙΙ/11 Τάγμα.
  • Ουδεμία αναφορά καταθέτει στην Έκθεσή του για την επικρατούσα τακτική κατάσταση επί και προ του Καλετζίκ.
  • Ουδεμία αναφορά καταθέτει στην Έκθεσή του για τις εχθρικές δυνάμεις.
  • Καταφέρεται αδίκως κατά του Ι/35 Τάγματος και του 35ου Συντάγματος.

28 Responses to Ο Συνταγματάρχης Νικόλαος Πλαστήρας και η Προβληματική Δράση του κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία – Μέρος ΙΙβii

  1. Αρματιστής says:

    Αγαπητοί φίλοι αναγνώστες του ιστολογίου ΒΕΛΙΣΑΡΙΟΣ

    Το Μέρος ΙΙβii του κείμενου για τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα που αναρτήθηκε σήμερα είναι μακροσκελές και αρκετά δύσκολο στην κατανόηση (παρά την απλή γλώσσα που χρησιμοποιεί) και τούτο επειδή θα πρέπει με πολύ λεπτομερή και αδιάσειστα στοιχεία να αποδείξει ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απέφυγε να εκτελέσει τις αποστολές που του ανατέθηκαν, η μεν πρώτη από το Α΄ Σώμα Στρατού, η δε δεύτερη από την IV Μεραρχία, και οι οποίες είχαν σαν σκοπό το Απόσπασμα Πλαστήρα να ανέλθει στο Καλετζίκ και να ισχυροποιήσει την άμυνα του εν λόγω υψώματος (που κατά τον Πλαστήρα ήταν το σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν — το οποίο είναι και ακριβές) και να ανακαταλάβει τις απωλεσθείσες θέσεις του Κ.Α. Καμελάρ.

    Το κείμενο διαιρείται σε τρία τμήματα:

    1ο: Το πρώτο τμήμα περιλαμβάνει την ανάλυση και το σχολιασμό όλων των γεγονότων ή αναφορών που αναφέρθηκαν στο Μέρος ΙΙβi του κειμένου, που αναφέρονται στο χρονικό διάστημα από τη 10η μέχρι τη 16η ώρα.

    Ένα μέρος της ανάλυσης αναφέρεται και στα διάφορα μυθεύματα που έχουν πλαστεί γύρω από το πρόσωπο του Πλαστήρα.

    2ο: Το δεύτερο τμήμα περιλαμβάνει τις κύριες διαπιστώσεις που προέκυψαν από την ανάλυση.

    3ο: Το τρίτο τμήμα περιλαμβάνει τα συμπεράσματα που προκύπτουν από την ανάλυση και τις διαπιστώσεις.

    Στο παρόν κείμενο γίνεται ειδική μνεία στη δράση του 1ου Τάγματος του 35ου Συντάγματος και του ιδίου του 35ου Συντάγματος, που οι διάφοροι βιογράφοι και αγιογράφοι του Πλαστήρα έθαψαν κάτω από τόνους λάσπης, πράγμα ανεπίτρεπτο για μία Μονάδα που η μισή της δύναμη τέθηκε εκτός μάχης, που παρέμεινε όρθια επί των χαρακωμάτων του Καλετζίκ και τίμησε τα όπλα της.

    Αντιλαμβάνομαι ότι για πολλούς θα είναι δύσκολο να διαβάσουν ένα τόσο μακροσκελές και λεπτομερειακό κείμενο. Κατόπιν τούτου θα πρότεινα να διαβάσουν τις διαπιστώσεις και τα συμπεράσματα, ή τουλάχιστον μόνο τις διαπιστώσεις.

    Σε κάθε περίπτωση ευχαριστώ θερμά όλους όσους μπαίνουν στον κόπο να διαβάσουν τα κείμενά μου, ακόμη και όταν διαφωνούν με αυτά που αναφέρω. Η τιμή που μου κάνουν είναι μεγάλη.

    Το Μέρος ΙΙγ του κειμένου που θα ακολουθήσει σε εύλογο χρόνο, θα αναφερθούν και θα σχολιαστούν τα κύρια γεγονότα της μάχης στο Καλετζίκ από τη 16η ώρα μέχρι αργά το βράδυ.

  2. Γιώργος says:

    Συγχαρητήρια!

  3. Konstantinos Travlos says:

    Εξαιρετικό. Μπορούμε σίγουρα να συζητήσουμε για τα κίνητρα, αλλά νομίζω ότι έχετε καθαρά αποδείξει ότι ο Πλαστήρας άφησε το Ι/35 και ΙΙ/11 να κορνιοτοποίηθουν. Αυτό είναι το κύριο γεγονός.

    Όταν έκανα περίληψη του κείμενου σε Τούρκο φίλο, αναρωτήθηκε αν μήπως υπήρχε κάποια συνωμοσία. Του είπα όχι. Ανικανότητα υπήρχε. Και φυσικά με προσπάθειες να κρυφτεί αυτή η ανικανότητα. Με τον πιο επαίσχυντο τρόπο προς τους νεκρούς. Δεν είναι κάτι καινούργιο δυστυχώς (π. χ ο Ουελλινγκτον για το διόραμα του Βατερλω), αλλά ποτέ δεν τιμάει τον δρώντα.

    Θεωρώ ότι αυτό το υλικό πρέπει να γίνει βιβλίο. Τουλάχιστον έχετε αρκετό για ένα βιβλίο επί των τρείων μεγάλων μαχών, η τουλάχιστον για το Καμελαρ-Καλετζικ.

    Για το τάγμα του 70ου Τούρκικου Συντάγματος Πεζικού. Η σιγή της Τουρκικής ΔΙΣ και το παραμύθι περί 1535 μπορεί καλιστα να οφείλεται στο ότι η εν λόγω μονάδα μπορεί να έχασε το δρόμο της. Ο Ακγιουζ στο κεφάλαιο του αναφέρει μερικές τέτοιες περιπτώσεις κατά της μετακινησεισ το βράδυ πριν την προετοιμασία. Αλλά δεν θυμάμαι αν ήταν μια από αυτές της μονάδες.

    Μια παράκληση. Στης ημερομηνίες μπορούμε να έχουμε και την ημερομηνία σε ν. η στο σύστημα π. η/ν. η?

  4. Ανώνυμος says:

    Μνημειώδης και κοπιώδης εργασία !!! Θερμότατα συγχαρητήρια ! Υπάρχουν κάποιες επαναλήψεις οι οποίες όμως δεν είναι διόλου αχρείαστες. Βοηθούν πολύ τον αναγνώστη στην κατανόηση.

    Περιμένω και το επόμενο μέρος για να δώ εάν θα αναθεωρηθούν κάποιες κρίσεις για τον Πλαστήρα στο παλαιό άρθρο «Μικρασιατική Εκστρατεία: Η Κατάρρευση του Μετώπου στο Αφιόν Καραχισάρ στις 14 Αυγούστου 1922 – Η Αρχή της Καταστροφής» της 26ης Αυγούστου του 2014. Π.χ. στο κεφάλαιο «Για ποιο λόγο δεν εκτέλεσε την αποστολή του ο συνταγματάρχης Πλαστήρας;».

  5. Konstantinos Travlos says:

    Έμαθα κάποια ακόμα στοιχειά που ίσως είναι ενδιαφέροντα.O Σέρνταρ Αϊντιν μου αναφέρει ότι το 70 ΣΠ είχε σαν στόχο την διατήρηση της επαφής μεταξύ 23ης Μεραρχίας στο Τουρκμεντεπε και του 127 στο Καλετζικ (Ερκμεν). Ανέφερε μόνο δυο απώλειες στις 13/26, δυο διοικητές διμοιρίας. Ο σκοπός της 23ης ήταν να τραβήξει ελληνικές ενισχύσεις.

    Οι διοικητές των τούρκικων δυνάμεων για την ιστορία στην μάχη ήταν
    11η Μεραρχία Αντισυνταγματάρχης Αχμέτ Ντερβις
    -127ο ΣΠ Ταγματρχης Οσμάν Νουρι Τουφαν (Αιδινογλου)
    -70ο ΣΠ Αντισυνταγματάρχης Ηαφιζ Ηαλιτ (Ουζελ)

  6. ilias stampoulidis says:

    Συγχαρητηρια και παλι…
    περι της αντεπιθεσης που δεν εγινε ποτε απο τον Πλαστηρα να επισημανω οτι και μερικες μερες μετα στο τουμλου μπουναρ ο πλαστηρας βρισκομενος στο αριστερο της παραταξης δεν εκτελεσε προγραμματισμενη αντεπιθεση…..

  7. .+- says:

    Χωρις να περιμενω τα υπολοιπα κειμενα σε φαση επεξεργασιας και συγγραφης του ιστολογιου θα επιθημουσα να σχολιασω καποια ζητηματα, υπο μορφη συνοπτικου σχολιου που καλυπτει τα κειμενα με τιτλο: «Η προβληματική δράση του Συνταγματάρχη Νικολάου Πλαστήρα κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία».
    Μεχρι σημερα παρατηρησα μια σειρα από κειμενα του αξιοτιμου Κου Ταξιαρχου που εμφανιζουν σαν προβληματικη την σταση του Διοικητη του 5/42 Ευζωνων Σντ/χη Πλαστήρα σε ορισμενες κρισιμες στιγμες της μικρασιατικης εκστρατειας. Τονιστηκε ιδιαιτερα σε περισσοτερες από μια πολύ προσφατες αναρτησεις μια σειρα από λαθη και κακες εκτιμησες του Σντ/χη Πλαστηρα καταλογιζοντας σημαντικες ευθυνες, εστω και εμμεσα ακομη και για την ιδια την καταληξη των μαχων.
    Θα περιοριστω στα γεγονοτα που έχουν παρουσιαστει σχετικα με την διασημη μαχη της «Εξεχουσας». Το πρωτο πραγμα που καποιος μπορει να παρατηρησει είναι ότι τα Επιτελεια και οι Διοικησεις της IVη ΜΠ και του 35ο ΣΠ δεν ειχαν οργανωσει ορθα την αμυνα της γεογραφικης περιοχης που ειχαν χρεωθει να υπερασπισουν. Βεβαια μια αδρανεια 1 ετους δεν εχει καμια δικαιολογια, αλλα από την άλλη δεν μπορω να θεωρησω απολυτως λογικο και ορθο το να χρεωνονται όλα τα «ασχημα» στον «τελευταιο τροχο του καρου» (5/42 ευζωνων) που εμφανηστηκε εξ ουρανου (Αφιον) όταν είχε ηδη γινει η «ζημια» και να θεωρειται «αυτος» ο βασικος υπευθυνος για την επικειμενη καταστροφη. Δυστυχως σε γενικες γραμμες αυτή είναι η εντυπωση που εχει δοθει.
    Εξηγω:
    Από την μια μπορει να παρατηρηθει ότι υπαρχει ενας αρνητικος συσχετισμος ισχυος μεταξυ των μοναδων του 35ου ΣΠ και μερος των δυνάμεων που απαρτιζουν το Τουρκικο IVο ΣΣ που επιτεθηκαν στο Κ.Α. «Καλετζικ» την 13η αυγουστου του 1921. Από την άλλη η ελευση των 2 Ταγματων Ευζωνων του 5/42 Ευζωνων μαζι με την XIIIβ ΜΟΠ από τις 10:00 το πρωϊ από μονα τους θα επρεπε να ανατρεψουν το αρνητικο σεναριο των «Πυλών της Κολασεως» που από τις 05:00 το πρωϊ βρισκονταν εν εξελίξει εκεινη την ημερα.
    Θα πρεπει λοιπον να αναρωτηθουμε για πολλα περισσοτερα ζητηματα από αυτά που ηδη νομιζουμε ότι γνωριζουμε για τις δραματικες εκεινες στιγμες και ορισμενα από τα οποια εδώ και αρκετα χρονια έχουν ηδη θικτει και από τις σελιδες αυτου του ιστολογιου.
    Πρωτα από όλα η οχυρωση των Κεντρων Αντιστασεων και των Σημείων Στηριγμάτων που βασιστηκε ο σχεδιασμος της γραμμης αμυνας τοσο του 35ου ΣΠ οσο και γενικοτερα του Νοτιου Συγροτηματος.
    Σε γενικες γραμμες η προχυρωτητα της οχυρωσης στο Καλετζικ, κοινως ελαβε τον χαρακτηρισμο «Ταμπουρια», υποδηλωντας τα αναλογα εργα της εποχης της ελληνικης επαναστασης του 1821, χωρις ενισχυσεις από οχυρωματικα εργα αξια λογου, μπορει να θεωρηθει ότι υποδηλωνει ότι δεν περιμενε κανενας μια ισχυρη επιθεση με την μορφη που ειδε το «φως», καθως, ακριβως διπλα υπαρχει ένα «κενο» πλατους 6(Εξι) χλμ μεταξυ της IVης ΜΠ και της Iης ΜΠ που δεν υπαρχει «κανενας» και «τιποτα» που να εμποδισει μια διεισδυση από μια εχθρικη δυναμη συγκρησιμη σε μεγεθος με το Τουρκικο IVου ΣΣ το οποιο αποτελουνταν από 4 ΜΠ συν το πυροβολικο και αλλες ΜΜΜ σε ρολο επικουριας και υποστηριξης. «Εμπαιναν» από το «κενο», το Ι/35 του εβλεπε να προχωρουν ακριβως από μπροστα του, σαν απλος θεατης και αδυναμο να κανει το παραμικρο για τους εμποδισεις. Και αυτό χωρις να ριχτεί ουτε μια σφαιρα από τον οποιονδηποτε, ελληνα ή τουρκο. Άλλο ένα κενο, αναλογου ευρους είχε δημιουργηθει μεταξυ IIης ΜΠ και της Iης ΜΠ. Από εκεινο θα «περασει» ο γνωστος αγνωστος το Τουρκικο Vο ΣΣ Ιππικου και θα επελασει στα νωτα της Ελληνικης αμυνας.
    Χωρις να πολυλογω, πηγα και εψαξα λιγακι για αυτή την «ιδιαιτεροτητα» στην Ελληνικη Αμυνα. Στον τομο αρ. 6 «Τα προ της Τουρκικης Επιθεσεως Γεγονοτα» μεσα στο κειμενο και ιδιαιτερα στα παραρτηματα βρηκα μια λογικη εξηγηση. Ιδιαιτερα χρησιμα αποδειχτηκαν τα παραρτηματα από αρ. 4 εως και αρ.9 καθως εκει περα εντοπιζονται πολλες χρησιμες πληροφοριες για την αιτια και τον λογο που δημιουργηθηκαν τα «κενα» μεταξυ των τομεων ευθυνης των ΜΠ που οδηγησαν στα τραγικα γεγονοτα της «εξεχουσας» την 13η αυγουστου του 1922.
    Συνοπτικα θα αναφερω ότι ο Στρατηγος Παπουλας και το Επιτελειο του αναγνωριζοντας της αριθμητικη αδυναμια της Στρατιας για την ικανοποιητικη και επαρκη καλυψη ολου του μετωπου, επελεξαν την δημιουργια ορισμενων ισχυρων κεντρων αντιστασεως με οχυρωματικα εργα με περιπου τις μισές δυναμεις. Η ποιοτικη ενισχυση των οχυρωσεων σε δευτερο χρονο επετρεψε την αποδεσμευση της XIIIης ΜΠ από την γραμμη αμυνας. Στα λεγομενα «κενα» που θα δημιουργουνταν, εσκεμμενα ειχαν επιλεξει ότι θα αφηναν να μπουν οι Τουρκικες δυναμεις. Για αυτό τον λογο επελεξαν την συγροτηση Διοικησεων επιπεδου Ομαδων Μεραρχιων των 2 ΜΠ καθεμια σε αντεπιθεσεις με σκοπο την πλαγιοκοπηση και πληρη καταστροφη των τουρκικων δυνάμεων που θα εμπαιναν εντος της ελληνικης γραμμης αμυνης. Σε γενικες γραμμες μπορω να υποστηριξω ότι καθεμια από τις ΟΜ μαλλον ηταν σε θεση να καταστρεψει ολοσχερως το ισοδυναμο 4 τουρκικων ΜΠ που θα τολμαγαν και εμπαιναν μεσα σε αυτή την «φακα» για ποντικια.
    Ο Παπουλας, το ιδιο «τρυκ» το είχε επιχηρησει και τον Σεπτεμβριο του 1921 με το Τουρκικο Vο ΣΣ Ιππικου όταν αυτό το τελευταιο είχε προσπαθησει να διεισδυσει στα μετοπισθεν της Στρατιας όταν αυτή επεστρεψε στην δυτικη οχθη του Σαγγαριου. Τοτε το τουρκικο ΣΣ Ιππικου κινδυνεψε να βρεθει μεσα σε μια άλλη «φακα» μεταξυ της «ανεξαρτητης» που προωθουνταν από το Εσκη Σεχηρ προς τα ανατολικα και του Α’ ΣΣ από τον Σαγγαριο προς τα Δυτικα στην γεογραφικη περιοχη που μπορει να οριοθετηθει μεταξυ των Σαρακιοϊ, Σιβρι Χισαρ, Αμοριο, Σεϊντι Γαζι. Το Τουρκικο Ιππικο σωθηκε στην κυριολεξια την τελευταια στιγμη προτου η «φακα» κλησει για τα καλα! Απλα τσουρουφληστηκε λιγο η «ουρά»!
    Με τα δεδομενα του αυγουστου του 1922, μπορω να παρατηρησω ότι η «φακα» του Παπουλα είχε μεινει ανεγγιχτη στο τμημα που εχει να κανει με την γραμμη αμυνας των ελληνικων δυνάμεων, αλλα ο Στρ/γος Χατζηανεστης, αγνωστο γιατι, αλλοιωσε ριζικα την μορφη των δυνάμεων καταργωντας τις ΟΜ που ηταν απαραιτητες για λειτουργησει σωστα η παγιδα.
    Σε Θεωρητικη βαση στο Καλετζικ, το 35ο ΣΠ, δεν θα επρεπε να βρεθει σε εκεινη την δυσκολη θεση, ή διαφορετικα, θα επρεπε να υποχωρησει προς το Αφιον και το Υποτομεα Μηχαηλ. Θα ηταν η ΟΜ των 2 ΜΠ του Παπουλα που θα ανελαμβανε να «περιποιηθει» με τα δεοντα το Τουρκικο IVο ΣΣ και όχι να το χρεωθει το 5/42 Ευζωνων του Πλαστηρα. Το Ευζωνικο Συνταγμα, να εκτελει αποστολη στην θεση 2 ΜΠ και να τρωει και «κραξιμο» για «λαθη»!
    Εχοντας υποψη αυτή την διασταση του τροπου σκεψης του Στρ/γου Πάπουλα, μπορουμε να βρουμε μια λογικη εξηγηση γιατι δεν ξοδεψαν «φαιά ουσία» για την δημιουργια ιοσχυροτερων οχυρωσεων σε παρα πολύ συγκεκρημενες τοποθεσιες και γιατι τα πραγματα εμειναν «ετσι».
    Επιστρεφοντας τωρα στον Πλαστηρα, με τα δεδομενα της 13ης αυγουστου του 1921, θα ειχα να παρατηρησω το εξής: Στο υψωμα 1310 ή 1710 όπως αλλοιως λεγεται το Ι/35 Ταγμα με οχυρωσεις θα επρεπε να είναι σε θεση να αμυνθει με επιτυχια εναντια στο ισοδυναμο μιας δυναμης τουλαχιστον 5 Τουρκικων Ταγματων. Ενισχυμενο δε με τον 11ο Λοχο του ΙΙΙ/35 υπο λογικες προϋποθεσεις για την καταληψη του Κ.Α. θα ηταν απαραιτητη μια δυναμη ισοδυναμη με τουλαχιστον 7 ή 8 από Τουρκικα Ταγματα.
    Το γεγενος ότι βρισκονταν σε «γωνια» στον Τομεα της IVης ΜΠ και δεξια του Ι/35 υπηχρε το «κενο» υποχρεωνε και σε μια άλλη αναπτυξη των μοανδων του. Στην ουσια το Ταγμα ηταν υποχρεωμενο να αναπτυχθει με σχημα ανεστραμενου πεταλου αλογου με σκοπο να εχει τα νωτα του καλυμμενα. Αυτή η αναπτυξη υποχρεωνει σε μια διαφορετικη κατανομη από την λεγομενη «παραδοσιακη». Δεν αφηνει πολλες δυναμεις σε ρολο εφεδρειας. Αυτή η διαταξη όμως υπο το πριμσα των γεγονοτων επαψε να ισχυει από την στιγμη που εμφανηστηκε το 5/42 Ευζωνων, το οποιο με μια αναδιαταξη των μοναδων του Ι/42 Ταγματος καλυψε τοσο τα νωτα με την αναπτυξη Λοχου μετα πολυβολων στο υψωμα 1535 οσο και την συγκροτηση της δυναμης που ηταν απαραιτητη για την αντεπιθεση.
    Η δραση του Τουρκικου πυροβολικου ανευ ενοχλησεως από βολες αντιπυροβολικου από το ελληνικο ή την δραση της ελληνικης αεροποριας περιορισε περιπου στο μισο την απαραιτητη μαχιμη δυναμη για την καταληψη του Κ.Α. του Ι/35(+) στο Καλετζικ. Αυτό είναι πασυφανες από τις απωλειες του ταγματος που φτανουν μεχρι και το 40% της μαχιμης δυναμης σε επιπεδο Λοχου Πεζικου. Εάν είχε χρησιμοποιηθει το βαρυ De Bangé των 120χλς στην διαθεση της IVης ΜΠ σε βολες αντιπυροβολικου, η κατασταση σωζοτανε πολυ ποιο ευκολα και με λιγοτερες απωλειες για το Ι/35(+). Είναι απολυτως λογικο ότι όταν μιλαμε για 40% ή και περισσοτερο απωλειες σε μαχιμα τμηματα το ηθικο και η συνοχη των μοναδων που έχουν τετοιες απωλειες δεν έχουν πλεον εννοια και η αντικατασταση τους από άλλο τμημα είναι υποχρεωτικη. Δεν μπορω να μην παρατηρησω ότι η λεγομενη «ατακτη» υποχωρηση του Λοχου του Ι/35 που παρατηρησε ο Ταγματαρχης Τσιρωνης του Ι/42, ισως δεν είναι μονο αυτό που αυτό νομισε ότι ειδε, δηλαδη ατακτη υποχωρηση, αλλα μια προσπαθεια για διακοπη της επαφης με τον εχθρο και ανασυγκροτησης σε άλλο σημειο σε δευτερο χρονο. Ο Ταγματαρχης μαλλον ειδε μονο την ατακτη υποχωρηση και ουτε αντιληφθηκε την διαφορα. Η διατηρηση του Λοχου του Ι/35 στα μετοπισθεν για ανασυγκροτηση εξαιτιας του μεγαλου αριθμου απωλειων με κανει να πιστευω ότι προκειται για την δευτερη περιπτωση.
    Μεχρι εδώ ο Πλαστηρας και το 5/42 ευζωνων δεν εχουν καμια ευθυνη για τις επιλογες των «αλλων». Όταν υστερα τους ζητηθηκε να διορθωθει το «στραβωμα», δεν είναι ότι υπηρχαν πολλες επιλογες. Από τα προηγουμενα με βαση τον Παπουλα, αυτή την δουλειά θα την είχε ΟΜ των 2 ΜΠ και όχι το μοναδικο ευζωνικο Συνταγμα που χρησιμοποιηθηκε. Είναι απολυτως λογικο ότι ο Πλαστηρας που γνωριζε το παλαιο σχεδιο του Παπουλα (η XIIIη ΜΠ ηταν μερος των δυνάμεων που ειχαν την αποστολη της καταστροφης των τουρκικων δυνάμεων που θα διεισδυαν στα μετοπισθεν) ότι θα προσπαθουσε να πλαγιοκοπησει τις τουρκικες με αναλογο τροπο. Υπο λογικες συνθηκες μια επιτυχια αντεπιθεσεως από τα πλευρα με μονο το Ι Ταγμα του 5/42 Ευζωνων μπορουσε να καταστρεψει ολοσχερως μεχρι 2 Τουρκικα Ταγματα πεζικου, αναστελωντας για αοριστο χρονο κάθε περαιτερω προσπαθεια για επαναληψη της επιθεσης στο Κ.Α. Καλετζικ. Αυτή πιστευω ότι ηταν η πραγματικη προθεση όταν αναφερεται στο κειμενο η «περι επιθεσεως στο κενο μεταξυ των Iη ΜΠ και IVη ΜΠ. Βεβαια από την ιδια γεογραφικη περιοχη που θα εξαπολυονταν η ελληνικη αντιπιθεση καθ οδον βρισκονταν άλλες 1 ή 2 Τουρκικες ΜΠ του IVου ΣΣ, οποτε η προθεση εμεινε «προθεση».
    Από εκει και περα ότι μπορουσε να πετυχει το Ι/35 ενισχυμενο με την διλοχια του 11ου ΣΠ και τους Ευζωνους του 5/42 εξαρτιωνταν και από τι και ποιες τουρκικες δυναμεις θα εβρισκαν απεναντι τους.
    Ότι και να θελουμε να θεωρουμε σαν υπαιτιοτητα για την «ηττα» και για αυτό να καταληγουμε να καταλογιζουμε ευθυνες στον Πλαστηρα σαν τον κυριο υπαιτιο γιατι δεν «επραξε» ή δεν «εκανε», θεωρω οτι αδικει τοσο αυτόν προσωπικα οσο και πολλους που πολεμησαν υπο την καθοδηγηση του.
    Και κατι τελευταιο, σε ότι αφόρα τις αφηγησεις, ημερολογια μοναδων και αφηγησεις. Αυτά που έχουν γραφτει συνεβησαν σε μεγαλο βαθμο εκ των υστερων με μεγαλη χρονικη αποσταση από τα γεγονοτα. Σε πολλες περιπτωσεις οπως πχ η διαφορα της αναγραφομενης ωρας, οφειλεται και σε λαθεμενη αντιληψη που αποκτηθηκε εταιροχρονισμενα. Η λεγομενη «ομιχλη» του πολεμου είναι η αιτια. Οποτε καποιες ανακριβιες και «κενα» που υπαρχουν δικαιολογουνται απολυτως.
    Με εκτιμηση
    .+-

  8. Αρματιστής says:

    @ .+-

    Αγαπητέ φίλε,

    Έχω παραδεχθεί ότι το κείμενο που παρουσιάζω είναι και μεγάλο και δύσκολο στην παρακολούθησή του. Έχω αναφέρει επίσης ότι και η παρακολούθηση της μάχης είναι εξαιρετικά δυσχερής εξ αιτίας της αοριστίας και των τεράστιων κενών που παρουσιάζει η Έκθεση Πλαστήρα.

    Όποιος όμως θέλει να σχολιάσει ή να κάνει κρίσεις για τα αναφερόμενα στο κείμενο θα πρέπει προηγουμένως να το έχει μελετήσει ενδελεχώς. Αλλά και όποιος έχει άλλη άποψη και θέλει να την παρουσιάσει, θα πρέπει κάπως να την τεκμηριώσει. Ειλικρινά δέχομαι την τεκμηριωμένη κριτική. Όχι όμως τους αφορισμούς του τύπου «ποιος είναι αυτός ο Αρματιστής που θα τα βάλει με τον μεγάλο Πλαστήρα», όταν αυτά προέρχονται από ανθρώπους που γνωρίζουν τον Πλαστήρα από τα ψευδολογήματα και τις μυθοπλασίες των αγιογράφων του.

    Η γνώμη μου είναι ότι το κείμενο όχι μόνο δεν το έχεις μελετήσει, αλλά ούτε καν το έχεις διαβάσει.

    Πουθενά δεν έχω γράψει μέχρι τώρα ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είναι ο κύριος υπεύθυνος της ήττας. Που το βρήκες αυτό και μου το καταλογίζεις; Περί των ευθυνών του στην ήττα (που είναι μεγάλες) θα γράψω προσεχώς. Αυτά που καταλογίζω στον Πλαστήρα είναι στάσεις και συμπεριφορές που πολύ σπάνια έχουν παρουσιαστεί στην ιστορία του Ελληνικού Στρατού. Και τουλάχιστον όσοι παρουσίασαν τη συμπεριφορά του Πλαστήρα δεν αναγορεύτηκαν σε ήρωες.

    Στο μέχρι σήμερα παρουσιασθέν κείμενο αυτά που καταλογίζω στον Πλαστήρα είναι τα εξής:

    1. Ότι δεν εκτέλεσε τη διαταγή που έλαβε από το Α΄ Σώμα Στρατού περί ανόδου του Αποσπάσματός του στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ. Η διαταγή του Α΄ Σώματος του καθόριζε όπως και η αντίστοιχη της IV Μεραρχίας που έλαβε περί τη 10η ώρα, ότι το ενδιαφέρον του και όλες οι ενέργειές του θα πρέπει να προσανατολιστούν στην ισχυροποίηση της άμυνας του Καλετζίκ.

    2. Ότι το ενδιαφέρον του το επικέντρωσε στην κάλυψη του δεξιού του και όχι στην άμυνα του Καλετζίκ.

    3. Ότι μέχρι και τη 1600 ώρα σε ουδεμία προετοιμασία προέβη για την εκτέλεση της αποστολής που του ανατέθηκε από την IV Μεραρχία για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

    4. Ότι μέχρι τη 1600 ώρα δεν εκτέλεσε τη διαταγή της IV Μεραρχίας περί ανακατάληψης των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ, μολονότι στις 1230 περίπου ώρα διέθετε ακέραιο και ανέπαφο το 1ο Τάγμα Ευζώνων του Ταγματάρχη Τσιρώνη και το ελάχιστα φθαρμένο ΙΙ/11 Τάγμα για να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση.

    5. Ότι αφού δεν χρησιμοποίησε το 1ο Τάγμα Ευζώνων για να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση, δεν το χρησιμοποίησε για να αντικαταστήσει επί του Καλετζίκ το κατακερματισμένο Ι/35 Τάγμα, επί του αξιόμαχου του οποίου ουδεμία εμπιστοσύνη διέθετε, αλλά παρά ταύτα συνέχισε να του εμπιστεύεται τους προμαχώνες του Καλετζίκ.

    6. Ότι απαξιώνει εσκεμμένα το Ι/35 Τάγμα, μη σεβόμενος τις τεράστιες απώλειές του, πράγμα μη έντιμο.

    7. Ότι απαξιοί να αναφέρει στον προϊστάμενό του με επίσημο και μη επιδεχόμενο αμφισβήτηση τρόπο, τις προθέσεις του και τις ενέργειές του.

    8. Ότι παραπλανά τον προϊστάμενό του περί των πραγματικών προθέσεών του.

    Πολλά από τα παραπάνω αναφερόμενα συνιστούν ανυποταξία ενώπιον του εχθρού, ενώ η καταφορά του κατά του Ι/35 Τάγματος είναι αήθης και αναξιοπρεπής.

    Μου κάνει εντύπωση λοιπόν που βρήκες στο κείμενο ότι φορτώνω στον Πλαστήρα την ευθύνη της ήττας;

    Ασφαλώς και αντιλαμβάνομαι ότι αυτά που γράφω ενοχλούν πολλούς. Δεν είναι εύκολο να σου προσβάλλουν τα «όσια και τα ιερά». Δυστυχώς όμως, ο Πλαστήρας δεν είναι ο υπερήρωας της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Ούτε καν ήρωας. Οι ήρωες πέφτουν. Ο Ελληνικός Στρατός έχει άλλες αγνότερες και ηρωικότερες μορφές για να αναδείξει. Αν θέλει κάποιος, ας συγκρίνει τη δράση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων με αυτή του ηρωικού πράγματι 2/39 Συντάγματος Ευζώνων, το οποίο στη μάχη του Αβγκίν έχασε 4 διοικητές και στη μάχη του Καρακουγιού έχασε τον διοικητή του Συνταγματάρχη Βλάση Καραχρήστο.

    Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας κατ’ επανάληψη υπέπεσε στο έγκλημα της ανυποταξίας ενώπιον του εχθρού. Και όταν πάμε παρακάτω, θα δούμε χειρότερα και ελεεινότερα πράγματα.

    Τα υπόλοιπα που αναφέρεις για τις ΟΜ είναι χωρίς σημασία και δεν έχουν καμία σχέση με το κείμενο.

    Αν έχεις κάτι συγκεκριμένο να αναφέρεις, έχει καλώς. Διαφορετικά μπαίνουμε σε αχρείαστους και άνευ σημασίας διαλόγους.

  9. Konstantinos Travlos says:

    Με σεβασμό Συν Μείον

    Ο Παπούλας (Σαρηγίανης ή Πάλλης) μπορεί να είχαν ότι σχεδία είχαν. Όμως το θέμα παραμένει. Δεν είναι δουλειά του Πλαστηρα να αποφασίσει ποιο σχέδιο μάχης θα ακολουθήσει. Είχε ξεκάθαρες εντολές στα πλαίσια το υπάρχοντος σχεδίου άμυνας. Τις αγνόησε. Αυτό είναι ξεκάθαρο.

    Τώρα επί του άλλου. Η συμπεριφορά του ΤΣ στην πρώτη μέρα, με βάση τα Τουρκικά Αρχεία και όχι μόνο την ΔΙΣ, υποδεικνύει ότι έμαθαν το μάθημα του Σεπτεμβρίου 1921, και δεν τόλμησαν μεγάλες διεισδύσεις (πλην Αλτάϊ και 5 ΙΣΣ) πριν καθηλώσουν όσες περισσότερες μονάδες μπορούσαν. Για αυτό το 70 ΣΠ που ο Πλαστήρας φοβόνταν ουσιαστικά έπαιξε τον ρόλο συνδέσμου και δεν προσπάθησε να περάσει το κενό. Διεισδύσεις έγιναν σε τακτικό μόνο επίπεδο για την εξαπόλυση καλύτερων επιθέσεων στα ΚΑ. Στόχος τον επιθέσεων την πρώτη μέρα ήταν τα ΚΑ. Οι ΜΠ διατάχτηκαν να σπάσουν την ελληνική άμυνα, όχι να την παρακάμψουν. Με βάση τα δεδομένα από την στιγμή που ο ΕΣ αποφάσισε να κρατήσει την γραμμή του, η εντολή ανακατάληψης του Καμελαρ μου φαίνεται τουλάχιστον εμένα του μη ειδικού μέσα στο πνεύμα του αγώνος και τον δυο πλευρών.

    Για τις οχυρώσεις. Μια χαρά επέτρεψαν αντίσταση. Έχω δει της εικόνες, έχω διαβάσει της αναλύσεις σε αυτό εδώ το ιστολογιο, αλλά τόσο από της περιγραφές φίλων που περπάτησαν το πεδίο των μαχών, όσο και από το υλικό που τράβηξαν μου φαίνεται ότι το κεφάλαιο οχυρώσεις στο Αφιόν δεν έχει καλυφθεί πλήρως. Τουλάχιστον κάποια από τα ΚΑ φαίνεται ότι είχαν καλή οχύρωση για τα δεδομένα του αγώνα που αντιμετώπισαν (δεν συγκινούμε με Δυτικό Μέτωπο εδώ, διότι στο κάτω κάτω ο ΤΣ δεν ήταν ο ΓΣ του 1917-1918). Ευελπιστώ να δω με τα ίδια μου τα ματιά της οχυρώσεις στο Καλετζικ αυτό τον μηνά.

  10. .+- says:

    @ Αρματιστής says: 27 Ιουνίου 2019 στο 08:25

    Καλημερα σας.
    σας ευχαριστω πολυ για τις διευκρινησεις σας.
    μου επιτρεπετε μια ερωτηση:
    Με βαση τα οσα εχουν γινει γνωστα απο εσας αλλα και απο την ΓΕΣ/ΔΙΣ και απο αλλου, λαμβανομενου του συσχετισμου ισχυος και της (ανενοχλητης) δρασης του τουρκικου πυροβολικου, ηταν δυνατο να «ξανακερδιθει» και να «κρατηθει» το Κ.Α. στο Καλεντζικ, σε συνεχη βαση για 24 ωρες απο τις υπαρχουσες ελληνικες δυναμεις χωρις να υπερκεραστουν απο τα δεξια, οι οποιες ισοδυναμες περιπου με συνολικα 3,5 – 4 Ταγματα πεζικου, καθως το 1 (Ι/35) ειχε μειωμενη μαχιμη δυναμη κατα 50%;

    Με εκτιμηση
    .+-

  11. .+- says:

    @ Konstantinos Travlos says: 27 Ιουνίου 2019 στο 09:02

    Αξιοτιμε Κε Τραβλέ θα μου επιτρεψετε να διαφωνησω μαζι σας.

    «..Ο Παπούλας (Σαρηγίανης ή Πάλλης) μπορεί να είχαν ότι σχεδία είχαν. Όμως το θέμα παραμένει. Δεν είναι δουλειά του Πλαστηρα να αποφασίσει ποιο σχέδιο μάχης θα ακολουθήσει.
    Είχε ξεκάθαρες εντολές στα πλαίσια το υπάρχοντος σχεδίου άμυνας. Τις αγνόησε. Αυτό είναι ξεκάθαρο. ..»

    Η ΓΕΣ/ΔΙΣ αλλοιως τα λεει!
    Στον τομο αρ. 7 «Υποχωρητικοι αγωνες του Α’ και Β’ ΣΣ» στις σελ. 67, 68, 69 αναφερεται συγκεκρημενα ότι η αποστολη του Αποσπασματος Πλαστηρα ηταν «πρωτιστος» η καλυψη του κενου μεταξυ της Ιης ΜΠ και της IVης ΜΠ και η προστασια της «κυριας γραμμης αντιστασης» που περναει από το υψωμα 1310. Σαν πηγες αναφερονται οι παρακατω φακελοι: Φ.224/ΣΤ/7, Φ.224/ΣΤ/2.
    Αναφερεται μαλιστα ότι Σντ/χης Πλαστηρας σε περιπτωση αναγκης μπορει να χρησιμοποιησει κατά την «κριση» του και το υπολοιπο του αποσπασματος. Δηλαδη, εμμεσα επιβεβαιωνει ότι ο Πλαστηρας ηταν εκεινος που ειχε την ελευθερια των επιλογων και των αποφασεων και τον τελευταιο λογο.
    Θα παρατηρησω ότι τα προηγουμενα ερχονται σε αντιθεση με την ημερησια διαταγη της 08:00 της 13ης αυγουστου (σελ. 70, στον ιδιο τομο) στην οποια δεν αναφερεται καθολου ποια ηταν η κυρια αποστολη που είχε συμφωνηθει νωρητερα και επικυρωθει και την 12η αυγουστου μεταξυ Α’ΣΣ, Σντ/χη Πλαστηρα και Επιτελαρχη της IVης ΜΠ Αντ/χη Τσολακογλου (βλεπε σχετικα στις σελ. 67-69 στον εν λογο τομο) σε περιπτωση εμπλοκης του 5/42 στον τομεα ευθυνης της IVης ΜΠ.
    Αναρωτιεμαι: Ολη η φασαρια λοιπον γινεται γιατι στην διαταγη της 08:00/13-8-1922 δεν αναφερεται ποια ηταν η κυρια αποστολη; Σημειωνω ότι αυτή εχει ηδη καταγραφει σε 2 ξεχωριστα αρχεια της ΓΕΣ/ΔΙΣ.

    «..Οι ΜΠ διατάχτηκαν να σπάσουν την ελληνική άμυνα, όχι να την παρακάμψουν…»
    Σε καθε περιπτωση εψαχναν και εντοπισαν το ποιο αδυνατο σημειο και οχι το ποιο δυνατο. Το «δεξιο» της IVης ΜΠ το αποδεικενειει οπως πεισης και το αριστερο του 1/38 Ευζωνων. απο εκει μπηκε η 1η ΜΙ του Vου ΣΣ.

    «..Για τις οχυρώσεις. Μια χαρά επέτρεψαν αντίσταση…»
    Μια στιγμη, ειναι γνωστο οτι οι οχυρωσεις ειχαν διαφορετικη μορφη αναλογως που ειχαν ανεγερθει με βαση καποιες προτεραιοτητες (τομος 6ος). Στο Κ.Α. στο Καλετζικ διλοχια σκαπανεων μεχρι την τελευταια στιγμη εφτιαχνε οχυρωσεις (τομος 7 οπως προγηγουμενως)

    Με εκτιμηση
    .+-

  12. .+- says:

    Απο απροσεξια στο προηγουμενο σχολιο μου (.+- says: 28 Ιουνίου 2019 στο 00:11)
    η ημερησια διαταγη των 08:00 της 13ης αυγουστου δεν αναγραφεται ορθα οτι προκειται για την διαταγη της IVης ΜΠ. Το ιδιο ισχυει και σε αλλο σημειο στο ιδιο σχολιο μου.
    Ζητω συγνωμη για την απροσεξια.

    .+-

  13. Αρματιστής says:

    @ .+-

    Είναι βέβαιο ότι θέλεις με κάθε τρόπο προσπαθείς δια της πλαγίας να περάσεις το δικό σου.

    Ο Πλαστήρας στις 0800 Ω της 13/8 παίρνει μία διαταγή από το Α΄ Σ.Σ. που τον διατάζει να ανέβη με το Απόσπασμά του στις θέσεις εφεδρείας του Καλετζίκ και να ενεργήσει σύμφωνα με τις διαταγές της IV Μεραρχίας υπό τη διοίκηση της οποίας τίθεται.

    Επομένως τα όποια «σχέδια», ή οι όποιες οδηγίες υπήρχαν μέχρι τότε που αφορούσαν το Απόσπασμα Πλαστήρα μπαίνουν στην άκρη.

    Στις 1000 ώρα ο Πλαστήρας παίρνει την διαταγή της IV Μεραρχίας που τον διατάσσει να αναλάβει τη διοίκηση όλων των δυτικά του Μαύρου Βράχου (ΝΑΙ) δυνάμεων και να αντεπιτεθεί για να ανακαταλάβει το Ποϊραλικαγιά και το Μαύρο Βράχο.

    Τις παραπάνω δύο αποστολές τις αναφέρει ο Πλαστήρας στην Έκθεσή του. Παραθέτει το ακριβές κείμενό τους. Τις αποστολές αυτές τις έχω συμπεριλάβει στο κείμενο (Μέρος ΙΙβi). Το υπόψη κείμενό μου ακολουθεί επακριβώς τη ροή της Έκθεσης Πλαστήρα.

    Επομένως ότι και αν λένε τα σχέδια, ο Πλαστήρας έχει πάρει αποστολή και θα πρέπει να την εκτελέσει.

    Όσο αφορά τη ΔΙΣ που επικαλείσαι:

    Όπως μπορεί να διαπιστώσει κάποιος δεν την χρησιμοποιώ και τούτο επειδή δεν είναι ακριβής. Π.χ. το τεκμήριο Φ.224/ΣΤ/7 σελ. 13-19. Το υπόψη τεκμήριο είναι η Έκθεση του Υποστράτηγου Δημαρά για τα πεπραγμένα της Μεραρχίας του. Στις σελίδες 13-18 αναφέρεται στη διάταξη των Μονάδων της Μεραρχίας του. Στη σελίδα 19 γράφει άλλα και άλλα αντιλαμβάνεται ο συγγραφέας της ΔΙΣ. Για να μη πω ότι εσκεμμένα παραποιεί τα αναφερόμενα στην Έκθεση Δημαρά. Το εσκεμμένα δεν το βάζω τυχαία. Και τούτο επειδή στο σχεδιάγραμμα 12 έχει και τα δύο Τάγματα του Πλαστήρα επί του υψώματος 1710.

    Η Έκθεση Δημαρά στη σελίδα 19 γράφει τα εξής:
    «Επειδή η Μεραρχία προ πολλού είχε μορφώσει την γνώμην ότι εν περιπτώσει εχθρικής επιθέσεως κατά του μετώπου της το κύριον σημείον της προσβολής θα ήτο αυτό το δεξιόν της, εσκόπει να χρησιμοποιήσει το απόσπασμα Πλαστήρα —εφ’ όσον ήθελε διατεθή εις αυτήν υπό του Α΄ Σ.Σ.— εις το σημείον αυτό.»

    Ο συγγραφέας της ΔΙΣ προσέθεσε μετά το τέλος της παραπάνω παραγράφου τη φράση:
    «προς απόφραξιν κυρίως του μεταξύ αυτής και της Ι Μεραρχίας υπάρχοντος κενού»

    Κατά την άποψή μου η προσθήκη αυτή είναι σκόπιμη και έγινε με σαφέστατη πρόθεση.

    Σε κάθε περίπτωση τα σχέδια έχουν την αξία τους μέχρι την έναρξη των επιχειρήσεων. Από την έναρξη των επιχειρήσεων και στη συνέχεια η μάχη διεξάγεται επί τη βάσει των κάθε φορά εκδιδομένων διαταγών, που ενδεχομένως να διαφοροποιούνται σημαντικά από τα σχέδια που εφαρμόζονται.

  14. Αρματιστής says:

    @ .+-

    Έστειλες δύο σχόλια που αποφάσισα να μην αναρτηθούν επειδή προσπαθείς να αποδείξεις με «δικολαβικά μαγειρέματα» ότι ο Πλαστήρας ενήργησε για την κάλυψη του δεξιού της Μεραρχίας υπακούοντας σε διαταγές.

    Ενώ ξέρεις πολύ καλά ποια είναι η πρώτη αποστολή που λαμβάνει ο Πλαστήρας, αυτή από το Α΄ Σ.Σ., που τη σημειώνεις στην αρχή του σχολίου σου [Μέρος ΙΙβi — «Στις 0805 ώρα έλαβε την υπ΄ αριθμό 3267/3 τηλεφωνική διαταγή του Α΄ Σώματος διά της οποίας διατασσόταν η διοίκηση του Αποσπάσματος μετά Τάγματος και Πυροβολαρχίας να κινηθεί στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ και να ενεργήσουν υπό τις διαταγές της IV Μεραρχίας. Σε περίπτωση απολύτου ανάγκης ο διοικητής του Αποσπάσματος μπορούσε να χρησιμοποιήσει και το υπόλοιπο του Αποσπάσματός του.»]

    Στέλνεις ένα σχόλιο στο οποίο ΔΙΑΓΡΑΦΕΙΣ την παραπάνω αποστολή και γράφεις τα δικά σου:

    «Αρα υπαρχουν 2 ολοκληρες ωρες μεσα στις οποιες ο Πλαστηρας ενεργει με βαση τα προηγουμενα (προστασια «δεξιου») καθως η εντολη της Μεραρχιας φτανει στις 10:00» και συνεχίζεις «Για εμενα ειναι το «δεξιο» και οχι το καλετζικ.»

    Θέλω να είμαι ευγενής και αποφεύγω να πω αυτό που πρέπει για αυτά που γράφεις.

    Σου έγραψα και το έχω γράψει και στο κείμενο ότι δεν χρησιμοποιώ το τι λέει η ΔΙΣ για το ζήτημα της μάχης του Καλετζίκ επειδή για πολλούς λόγους κάνει αυτό που ακριβώς κάνεις και εσύ, για να το πω όσο πιο «μαλακά» γίνεται. Για τους κάποιους λόγους ο συγγραφέας της ΔΙΣ Ομηρίδης Σκυλίτσης προσπαθεί να «σώσει» τον Πλαστήρα. Δεν γνωρίζω αν οι λόγοι είναι προσωπικής συμπάθειας του συγγραφέα προς τον Πλαστήρα, ή υπήρξε κατεύθυνση. Υπόψη ότι ο 7ος τόμος της ΔΙΣ κυρώθηκε το 1962 από τον Υπουργό Εθνικής Άμυνας Α. Πρωτοπαπαδάκη.

    Χρησιμοποιείς τα αναφερόμενα στη σελίδα 69 του 7ου τόμου της ΔΙΣ και γράφεις:
    «Νωρητερα το πρωι, μαλλον στις 6:30 πρωι ο επιτελαρχης/IVηςΜΠ ζηταει τηλεφωνικα να καλυφτει το δεξιο της μεραρχιας.»

    Το ακριβές κείμενο στη σελίδα 69 του 7ου τόμου της ΔΙΣ είναι:
    «… η Μεραρχία δια του Επιτελάρχου της ανέφερε εις το Α΄ Σώμα Στρατού περί της τακτικής κατάστασης και εζήτησεν όπως της διατεθή το Απόσπασμα Πλαστήρα προς ενίσχυσιν του δεξιού της και εξασφάλισιν του υπάρχοντος μεταξύ αυτής και της Ι Μεραρχίας κενού.»

    Το δεξιό της Μεραρχίας φθάνει μέχρι ΚΑΙ το ύψωμα 1535. Ανεξάρτητα του τι πιστεύεις εσύ, το κυριαρχούν στην περιοχή ύψωμα είναι το Καλετζίκ. Το Καλετζίκ ελέγχει το ύψωμα 1535. Όταν η Μεραρχία αναφέρεται στο δεξιό της, αναφέρεται στο Καλετζίκ. Αν πέσει το Καλετζίκ υποχωρούν όλοι. Αν πέσει μόνο το 1535 κανένα πρόβλημα αφού κατέχεται το Καλετζίκ. Δες τις φωτογραφίες του κειμένου.

    Ας δούμε τώρα τι γράφουν οι Εκθέσεις Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας, οι συνταχθείσες από τον Υποστράτηγο Δημαρά και τον Επιτελάρχη της Μεραρχίας Ταγματάρχη Τσολάκογλου.

    Έκθεση Δημαρά σελ. 27:
    «Λίαν πρωί και μετά τας πρώτας πληροφορίας η Μεραρχία δια του Επιτελάρχου αυτής ανέφερεν εις το Α΄ Σ. Στρατού την κατάστασιν της στιγμής και ητήσατο όπως διατεθή εις αυτήν το Απόσπασμα Συν/χου Πλαστήρα προς ενίσχυσιν του δεξιού της, εις ό κατά την γνώμην της Μεραρχίας, η επέμβασις έδει να είναι άμεσος και κεραυνοβόλος.»

    Έκθεσις συνταχθείσα από τον Τσολάκογλου σελ. 6:
    «Την 6η ώραν δια του Επιτελάρχου της Μεραρχίας Τσολάκογλου ενέφερεν την κατάστασιν της στιγμής εις το Α΄ Σώμα Στρατού και ητήσατο την ενίσχυσιν του Υποτομέως Καλετζίκ και ιδία του Κ.Α. Καμελάρ δια των εις Έρικμαν δυνάμεων Αποσπάσματος Πλαστήρα, η επέμβασιν των οποίων επεβάλλετο ταχεία και κεραυνοβόλος.»

    Για να τελειώνουμε. Πιστεύω ότι αντιλαμβάνεσαι τις υπάρχουσες διαφορές μεταξύ των Εκθέσεων Πεπραγμένων Δημαρά και Τσολάκογλου , που η ΔΙΣ τις χρησιμοποιεί ως πηγές, και των αναφερομένων στον 7ο τόμο της ΔΙΣ.

    Η φράση «και εξασφάλισιν του υπάρχοντος μεταξύ αυτής και της Ι Μεραρχίας κενού» δεν υπάρχει στις Εκθέσεις Πεπραγμένων.

    Εφόσον θα ήθελες να σχολιάσεις, διάβασε την Έκθεση Πλαστήρα και σχολίασε. Και ότι διαβάζεις κοίταξε να το μεταφέρεις επακριβώς.

    ΥΓ. Ανεξάρτητα των παραπάνω οι τόμοι της ΔΙΣ είναι έγκυρα κείμενα.

  15. Konstantinos Travlos says:

    Με Σεβασμό συν-μείον
    Αν νομίζω ότι αυτή η σειρά κειμένων απέδειξε κάτι είναι ότι τα βιβλία ΔΙΣ δεν αρκούν από μόνα τους για δημιουργία πλήρης εικόνας.
    Το ερώτημα για εμένα είναι απλό
    1. Ο Πλαστήρας διαταχτηκε να αντεπιτεθεί στο Καμελαρ ναι ή όχι?
    2. Αν διατάχθηκε εκτέλεσε την εντολή του ναι ή όχι?
    3. Αν δεν τη εκτέλεσε υπήρχαν ακτανικητοι λόγοι (force maujere) που ευθύνονται?
    4. Ακόμη και σε όλα τα παραπάνω έκανε ο Πλαστήρας ότι ήταν δυνατό για να βοηθήσει τον αγώνα επί Καλετζικ?
    Κατά την γνώμη μου ο Ταξίαρχος έχει συγκεντρώσει αρκετά τεκμήρια που θέτουν υπό σοβαρή κρίση τον Πλαστήρα. Μπορεί να είναι λάθος. Αν πιστεύετε ότι μπορείτε να απαντήσετε τα ερωτήματα αλλιώς και με τεκμήρια σαν αυτά του Ταξιάρχου θεωρώ ότι αξίζει να ετοιμάσετε ενα κείμενο προς δημοσίευση.

  16. Κ/Δ ΚΒ says:

    Σε σχέση με το πώς η ΔΙΣ παρουσιάζει τα δρώμενα, έχω την εντύπωση ότι συμβαίνει το εξής: Ασφαλώς οι συγγραφείς ανατρέχουν στα αρχεία, τα οποία όμως σε ορισμένες περιπτώσεις είναι αντικρουόμενα. Αυτό τους προκαλεί εύλογα ερωτηματικά, αλλά κατά την τελική συγγραφή ακροβατώντας μεταξύ των δεδομένων, δίδουν μια «συμβιβαστική» απόδοση των πραγμάτων. Ένα παράδειγμα στον 7ο Τόμο είναι το εξής: o συγγραφέας έχει ως δεδομένο ότι η IV MΠ διέθεσε το ΙΙ/11 ΤΠ προς ενίσχυση του 35 ΣΠ (σελ. 69), έχει επίσης και την έκθεση του Πλαστήρα που αναφέρει ότι μετά από επιμονή του, εστάλη διλοχία του ΙΙ/11 ΤΠ. Οπότε εκεί γίνονται ζόρικα τα πράγματα και γράφει ότι διατέθηκε «υπό τις διαταγάς» του Πλαστήρας διλοχία του ΙΙ/11 και αμέσως μετά από κάτω γράφει ότι το ΙΙ/11 ΤΠ (μείον διλοχία) ενίσχυσε το Ι/35 ΤΠ επί του Καλετζίκ (σελ. 72). Δεν κάθεται να βασανίσει την σκέψη του ο συγγραφέας, που ακριβώς είχαν ταχθεί η διλοχία (μαζί με τα ευζωνικά τάγματα) και που το υπόλοιπο του ΙΙ/11 ΤΠ (μαζί με το Ι/35 ΤΠ), ούτε να σκεφθεί γιατί άραγε η Έκθεση Πλαστήρα δεν αναφέρει κάτι γι’ αυτό το θέμα και το προσπερνάει. Κάνει δηλαδή έναν συμβιβασμό βάσει μιας υπόθεσης αυτών που γράφουν τα αρχεία και θεωρεί ότι η διλοχία ενίσχυσε το 5/42 ΣΕ, ενώ το υπόλοιπο του τάγματος ενίσχυσε το Ι/35 ΤΠ. Αυτά παρά το γεγονός ότι έχει προηγουμένως γράψει ότι υπό τις διαταγές του Πλαστήρα τέθηκε το ΙΙ/11 ΤΠ (σελ. 70).
    Έτσι νομίζω και στην περίπτωση των διαταγών και της αποστολής που ανατέθηκε στον Πλαστήρα το πρωΐ της 13ης Αυγούστου, έχει κατ’ αρχήν στην διάθεσή του την Έκθεση του Δημαρά και αυτήν του Τσολάκογλου που λένε ότι ζητούν το Απόσπασμα Πλαστήρα για ενίσχυση του δεξιού της IV MΠ και ιδίως του Κ.Α. Καμελάρ. Αφ’ ετέρου όμως βλέπει ότι στην Έκθεση Πλαστήρα αυτός αναφέρεται διαρκώς σε επίθεση που επιθυμεί να εκτελέσει μέσω του κενού των Ι και IV ΜΠ και για να «συμβιβάσει» τα πράγματα αναφέρει ότι ζητήθηκε από το Απόσπασμα Πλαστήρα να ενισχύσει το δεξιό της IV ΜΠ και να εξασφαλίσει το κενό.
    Πιθανόν λοιπόν επειδή οι συντελεστές της ΔΙΣ δεν είναι «υποψιασμένοι» ότι η Έκθεση Πλαστήρα έχει συνταχθεί βάσει σκοπιμοτήτων και δεν μπορούν να φανταστούν ότι ο Πλαστήρας π.χ. δεν ανέβηκε καν στο Καλετζίκ, προσπαθούν να ακροβατίσουν μεταξύ των διαθεσίμων στοιχείων. Απλά, ο Αρματιστής, μπαίνει στον κόπο να διασταυρώσει γενικότερα το θέμα, οπότε τα συμπεράσματά του είναι σίγουρα περισσότερο εμπεριστατωμένα από τον τόμο που έχει τελικά προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό η ΔΙΣ.

  17. Κ/Δ ΚΒ says:

    Μια ασήμαντη ίσως λεπτομέρεια. Ο 11/35 Λόχος που ενίσχυσε το Ι/35 Τάγμα επί του Καλεντζίκ, ήταν λόχος πολυβόλων και η επιτυχής άμυνα κατά την πρώτη ημέρα, ίσως οφείλεται εν πολλοίς στην παρουσία του.

  18. evmeniskardianos says:

    Μνημειώδης και εξαιρετικά και λεπτομερής και κοπιώδης εργασία !!!

    Θερμότατα συγχαρητήρια !

    Παραμένω ενεός από την εξαιρετική και μεθοδική εργασία που περιέχεται στην υπ΄όψιν μελέτη!!!

    Ευμένης Καρδιανός

  19. evmeniskardianos says:

    «Τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος την είχε αναλάβει ο Λοχαγός Ζήσης που θα τραυματιστεί και αυτός…………….»

    Επρόκειτο περί του προαχθέντος μετέπειτα εξ Εφέδρων Στρατηγού Ζήση, – όπως διάβασα στο βιβλίο «Η Ελλάς ο Πόλεμος και η Δόξα της» του Κώστα Κοτζιά υπουργού της Κυβέρνησης Μεταξά και Δημάρχου Αθηναίων-, ο οποίος είχε αναλάβει την διοίκηση της μιάς …. Ταξιαρχίας, η οποία το 1941 , θα υποχωρούσε μαχόμενη κατά των Γερμανών στην Θράκη και θα περνούσε στο τουρκικό έδαφος με ότι αυτό συνεπάγετο;

    Αυτού που όταν πήρε τις διαταγές του, απήντησε στην ντοπιολαλιά της περιοχής καταγωγής του:

    – Ιγω δεν υποχουρώ!

    Ο Στρατηγός Ζήσης, εν τέλει εξετέλεσε τις διαταγές του υποχωρών στο τουρκικό έδαφος, όπου η «ταξιαρχία» του αφοπλίστηκε από τους Τούρκους ο δε ΣτρατηγόςΖήσης αυτοκτόνησε δια του περιστρόφου του!

    Πρόκειται για τυχαία συνονυμία;

    Φιλικά

    Ευμένης Καρδιανός

  20. ἔφεδρος πυροβολητής says:

    @Ἀρματιστή : Ἡ ὅλη πραγματεία Σας,πέραν τῆς προφανοῦς ἀποδείξεως τοῦ θέματός της μέ τίς ἀναφορές στίς πηγές καί τά ἐξ αὐτῶν λυσιτελῆ συμπεράσματα,θά ἦταν,ὡς ἐπιμελέστερα πολλῶν ἄλλων τεκμηριωμένη,χρησιμότατη σέ κάθε βιβλιοθήκη.

  21. Κώστας Σταματίου says:

    Στο Καλετζίκ καιγόταν το σύμπαν και ο Μέραρχος διοικούσε από το Αφιόν .!!!!

  22. Γιάννης Γ. says:

    Συγχαρητήρια για τη μελέτη σας και την κοπιώδη προσπάθεια για την ανεύρεση και αποκατάσταση της αλήθειας.

    Θέτω κάποια ερωτήματα σε περίπτωση που υπάρχει χρόνος και θέληση για απάντηση.

    1) Πώς γίνεται δύο διαταγές, εκ των οποίων η μία είναι απόρροια της άλλης, τόσο αυτή του Α Σώματος όσο και της ΙV Μεραρχίας να εκδίδονται την ίδια ακριβώς ώρα (8.00)?

    2) Πως γίνεται, ενώ εκδόθηκαν την ίδια ώρα, η μεν πρώτη να λαμβάνεται στις 8.05 και η δεύτερη στις 10.00?

    3) Μήπως ο Πλαστήρας χρησιμοποιεί μιλώντας στον Τσιρώνη το ρήμα «εστάλη» όχι επειδή δεν πήγε από νωρίς στο Καλετζίκ αλλά επειδή, ευρισκόμενος στο Αφιόν όταν έλαβε τη διαταγή του Α Σώματος, όπως αναφέρουν ο σχετικός τόμος της ΔΙΣ και ο Κανελλόπουλος, έδωσε τηλεφωνικά τη διαταγή προς αναχώρηση του τάγματος και κατόπιν έφυγε για το Καλετζίκ, από το Αφιόν και όχι από το Έρικμαν, χωριστά δηλαδή από το Τάγμα?

    4) Ο Πλαστήρας εγκατέστησε το Σταθμό Διοικήσεως του Αποσπάσματος στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ πριν λάβει τη διαταγή της Μεραρχίας. Αυτό δε σημαίνει απαραίτητα πως διοικούσε από κει τη μάχη αφού έλαβε τη διαταγή του Δημαρά. Ίσως πράγματι διοικούσε από τον Σταθμό Διοικήσεως του Κέντρου Αντίστασης. Θα ήταν άραγε επιβεβλημένο οι δύο Σταθμοί Διοίκησης, αυτός του Αποσπάσματος και αυτός του Κ.Α. να ταυτιστούν? Αν υπάρχει κάτι επίμεμπτο στην επιλογή της τοποθεσίας γιατί να το αναφέρει στην έκθεση πεπραγμένων του?

    5) Είναι βέβαιο πως η αντεπίθεση δια του διακένου και η ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων αλληλοαποκλείονται? Μήπως ο Πλαστήρας ευελπιστούσε πως, επιτιθέμενος θα του διακένου, θα εξανάγκαζε τους Τούρκους να εγκαταλείψουν τα υψώματα που είχαν καταλάβει περικυκλώνοντάς τους? Μήπως γι αυτό δεν αναφέρεται ο σκοπός της επίθεσης επειδή δεν ήταν άλλος παρά αυτός που υποδείκνυε η διαταγή της Μεραρχίας?

  23. Αρματιστής says:

    Γιάννη

    Θα ήθελα να σου τονίσω ότι τα όσα αναφέρω έχουν σαν βάση την «Έκθεση Πλαστήρα», η οποία συντάχθηκε ένα περίπου χρόνο μετά την καταστροφή και ως εκ τούτου τα γεγονότα της περιόδου του Αυγούστου 1922 ήταν πολύ πρόσφατα και ήταν αδύνατο να τα έχουν ξεχάσει οι πρωταγωνιστές τους.

    Επομένως όταν ο Πλαστήρας ουδέν αναφέρει στην Έκθεσή του περί της παρουσίας του στο στρατηγείο του Α΄ Σ.Σ. την ώρα έναρξης της Τουρκικής επίθεσης, εγώ δεν είμαι σε θέση να τον αμφισβητήσω. Παρά ταύτα την εκδοχή αυτή, που αναφέρει ο Κανελλόπουλος, την αναφέρω στο Μέρος ΙΙβi του κειμένου και δεν την παραβλέπω. Πιθανόν ο Πλαστήρας να βρισκόταν στο στρατηγείο του Α΄ Σ.Σ. και από εκεί να έδωσε τηλεφωνική εντολή στο Απόσπασμά του να προετοιμαστεί για κίνηση και για αυτό το λόγο την 0800 ώρα το Τάγμα του Παλάντζα και η Πυροβολαρχία του Βλαχάβα ήταν έτοιμα να κινηθούν.

    Επίσης δεν μπορώ να αμφισβητήσω τον Πλαστήρα όταν αναφέρει στην Έκθεσή του ότι έλαβε τη μεν διαταγή του Α΄ Σ.Σ. τη 0805 ώρα, τη δε διαταγή της IV Μεραρχίας τη 10η ώρα. Το ότι οι δύο διαταγές φέρουν ως ώρα έκδοσης την 0800, ούτε αυτό μπορεί να αμφισβητηθεί. Αντιθέτως υπάρχει επαρκής αιτιολόγηση. Τα στρατηγεία του Α΄ Σ.Σ. και της IV Μεραρχίας βρίσκονταν στη πόλη του Αφιόν. Αν και κατά τα φαινόμενα δεν υπήρχε στενός σύνδεσμος μεταξύ του Σώματος και της Μεραρχίας, όπως διαπιστώνεται από άλλα γεγονότα, είναι βέβαιο ότι από τη στιγμή που η IV Μεραρχία ζήτησε το Απόσπασμα Πλαστήρα και το Α΄ Σώμα ενέκρινε προφορικά τη διάθεση του, άρχισαν να συντάσσονται και οι σχετικές έγγραφες διαταγές του Σώματος και της Μεραρχίας και μόλις υπογράφηκε του Α΄ Σώματος υπογράφηκε ταυτόχρονα μάλλον, λόγω τηλεφωνικής επιβεβαίωσης, και της Μεραρχίας. Το ζήτημα αυτό όμως δεν είναι ιδιαίτερης σημασίας.

    Είναι βέβαιο ότι οι διαταγές του Σώματος και της Μεραρχίας διαβιβάστηκαν στο σταθμός διοικήσεως του Πλαστήρα στο χωριό Έρικμαν τηλεφωνικά. Προκύπτει από την Έκθεση του Πλαστήρα ότι πρώτα λήφθηκε η διαταγή του Α΄ Σ.Σ. την οποία μόλις την έλαβε ο Πλαστήρας αναχώρησε αμέσως από το χ. Έρικμαν προκειμένου να ανέλθει στο δεξιό της IV Μεραρχίας, προηγούμενος του Τάγματος Παλάντζα όπως ο ίδιος αναφέρει. Επομένως όταν μετά την αναχώρηση του Πλαστήρα από το χ. Έρικμαν λήφθηκε η διαταγή της IV Μεραρχίας, αυτή θα παραδόθηκε στον Πλαστήρα δια αγγελιοφόρου ο οποίος θα χρειάστηκε κάποιο χρόνο για να φθάσει στο δεξιό της IV Μεραρχίας και να ψάξει να βρει τον Πλαστήρα. Θα πρέπει να σκεφτείς ότι ο αγγελιοφόρος θα κινούταν πίσω από το Τάγμα Παλάντζα και τη Πυροβολαρχία Βλαχάβα, μία φάλαγγα 850 ανδρών και πολλών ημιόνων, μεγάλου μήκους, που κινούταν σε μία στενή ανηφορική ημιονική όδευση.

    Επομένως όλα αυτά που σου προκαλούν απορία ούτε σημαντικά είναι και έχουν κάποιες λογικές ερμηνείες.

    Αυτά που αναφέρει ο Τσιρώνης είναι συγκεκριμένα και σαφή. Ο λόγος του δεν επιδέχεται αμφισβήτηση. Αναφέρει ότι κάποια ώρα, που δεν την προσδιορίζει, επέστρεφε από το Αφιόν στο Έρικμαν και καθ’ οδόν διασταυρώθηκε με τον Πλαστήρα που μετέβαινε στο Αφιόν και ο Πλαστήρας του είπε:

    «Διαταγαί εδόθησαν εις τον Επιτελή σας, πηγαίνετε να παραλάβετε το Τάγμα και θα μεταβήτε στο δεξιό της παρατάξεως, ένθα εστάλη και ο Ταγματάρχης Παλάντζας με το Τάγμα του. Την 10ην ώραν αν ενθυμούμαι καλώς να εκκινήσετε. … Τον Συν/χην Πλαστήραν συνήντησα καθ’ οδόν μεταβαίνοντα εις Αφιόν Καραχισάρ καθ’ ήν στιγμήν επανερχόμην εκείθεν … την ώραν ακριβώς δεν ενθυμούμαι καθ’ ην τον συνήντησα. Όντως μεταβάς εις το Τάγμα μου εύρον τούτο έτοιμον προς εκκίνησιν.»

    Το παραπάνω απόσπασμα της κατάθεσης Τσιρώνη στην Ανακριτική Επιτροπή υπό το Στρατηγό Μοσχόπουλο παραπέμπει στο ότι ο Πλαστήρας δεν προπορεύτηκε του Τάγματος Παλάντζα για να ανέλθει στο δεξιό της IV Μεραρχίας, αλλά μετά την αναχώρηση του Τάγματος Παλάντζα κινήθηκε για να μεταβεί στο Αφιόν. Με άλλα λόγια ο Πλαστήρας ψεύδεται. Και αυτό το λέει ευθέως ο διοικητής ενός των Ταγμάτων του. Η αναφορά του Τσιρώνη επιβεβαιώνει τις αιτιάσεις μου για την ελλιπή επίγνωση της τακτικής καταστάσεως που επικρατούσε στη περιοχή του Κ.Α. Καμελάρ από τον Πλαστήρα.

    Και η παραπάνω διαπίστωση (μου) θα επιβεβαιωθεί ακόμη ισχυρότερα με αυτά που θα αναφερθούν στα επόμενα δύο κείμενα που βρίσκονται σε στάδιο επεξεργασίας. Ο Πλαστήρας αγνοούσε το τι διαδραματιζόταν στο Καλετζίκ. Ήταν σαν να είχε κρεμάσει μία κουρτίνα μεταξύ του σημείου που είχε εγκαταστήσει το σταθμό διοικήσεώς του και του Καλετζίκ. Είμαι βέβαιος ότι αυτή η βεβαιότητά μου, που την αναφέρουν και άλλοι συγγραφείς, χωρίς όμως να την τεκμηριώνουν, τεκμηριώνεται επαρκώς στο κείμενο μου, αρκεί κάποιος να μπορέσει να το διαβάσει.

    Η Έκθεση Πλαστήρα είναι ένα κείμενο που από μόνο του κρεμάει το συντάκτη του από το «τσιγκέλι». Και δυστυχώς, όπως θα φανεί και στη συνέχεια, τον Πλαστήρα τον κρεμάνε και οι δικοί του άνθρωποι. Πιθανόν άθελά τους. Δυστυχώς λείπουν από το αρχείο της ΔΙΣ εκθέσεις και έγγραφα για να διαφωτίσουν περισσότερο τα πράγματα. Πιθανό για «εύλογους λόγους» κάποια έχουν χαθεί. Δεν υπάρχουν π.χ. οι εκθέσεις, ή οι καταθέσεις (αν έχουν δοθεί βεβαίως) του Ταγματάρχη Κόκκινου, του Ταγματάρχη Παλάντζα και του Ταγματάρχη Παπαδημητρίου διοικητή της IVβ Μοίρας Ορειβατικού Πυροβολικού που είχε διαθέσει μία από τις δύο Πυροβολαρχίες του στο Κ.Α. Καμελάρ. Όπως επίσης δεν υπάρχει κάποια έκθεση από τους αξιωματικούς του Ι/35 Τάγματος που τραυματίστηκαν και αποχώρησαν από το πεδίο της μάχης (διακομιζόμενοι).

    Το ζήτημα είναι βεβαίως γενικότερο και δυσχεραίνει την έρευνα. Π.χ. Έχω βρει τη δικογραφία του διοικητή του II/49 Τάγματος, αλλά δεν έχω βρει δικογραφία για το διοικητή του Ι/49 Τάγματος Ταγματάρχη Σαραντόπουλο που αποδεδειγμένα μηνύθηκε από τον σύνδεσμο της Στρατιάς Ταγματάρχη τότε Παναγάκο για εγκατάλειψη θέσεως και φυγή ενώπιον του εχθρού (ο Παναγάκος τον βρήκε να κρύβεται μέσα σε ένα βαγόνι στο Μπανάζ). Υπόψη ότι είναι πολλοί αυτοί (αξιωματικοί, ανθυπασπιστές και υπαξιωματικοί) που μηνύθηκαν για ανυπακοή ενώπιον του εχθρού, δειλία και εγκατάλειψη θέσεως, αλλά κανένας δεν διώχθηκε. Ο πρόεδρος της πρώτης ανακριτικής επιτροπής Υποστράτηγος Μαζαράκης γράφει ότι επικρατούσε πνεύμα γενικής αμνηστίας και τα στρατοδικεία εξέδιδαν σωρηδόν αθωωτικές αποφάσεις.

    Και πώς να γίνει διαφορετικά, αφού ο πρώτος που έπρεπε να διωχθεί ήταν αυτός που διέθετε την απόλυτη και άνευ ουδενός (δημοκρατικού) ελέγχου εξουσία.

  24. Ο φίλος μου Ονουρ επισκέφτηκε την περιοχή του λόφου 1535 (οπού είχε εγκατασταθεί ο Πλαστάρας), Κατά την έμπειρα του η οπτική επαφή με το 1710 (Καλετζικ) ήταν δύσκολη. Δηλαδή είναι αρκετά πιθανόν ότι ο Πλαστήρας δεν μπορούσε να δει την μεγάλη επίθεση κατά Καλετζικ. Αλλά ήταν κατηγορηματικός ότι είναι σχεδόν αδύνατον να μην αντιλαμβάνονταν την ένταση της μάχης στο 1710 από το 1535.

  25. Ανώνυμος says:

    Αρματιστής 5 Σεπτεμβρίου 2019 στο 10:43
    Η φράση «επικρατούσε πνεύμα γενικής αμνηστίας και τα στρατοδικεία εξέδιδαν σωρηδόν αθωωτικές αποφάσεις» βρίσκεται στην Εισαγωγή της εκδόσεως της Εκθέσεως το 1976 (Εκδοτική Ερμής), σελ. 10. Κατά τεκμήριο η Εισαγωγή έχει γραφεί από τον επιμελητή της εκδόσεως Ι.Κ. Μαζαράκη Αινιάνα στον οποίο και πρἐπει να αποδοθεί όχι στον Κ. Μαζαράκη Αινιάνα (που όπως αναφέρεται στην εισαγωγή του βιβλίου σελ. 20 προήχθη σε αντιστράτηγο πρό της οριστικής αποστρατείας του).

  26. Αρματιστής says:

    @ Ανώνυμο, 21 Οκτωβρίου 2019

    Έχετε δίκιο. Η φράση αυτή είναι γραμμένη στην εισαγωγή της έκδοσης 1976.
    Η ουσία όμως δεν αλλάζει. Ουδείς των παραπεμφθέντων στα στρατοδικεία για εγκατάλειψη θέσεως, για δειλία ή για ανυπακοή ενώπιον του εχθρού δεν καταδικάστηκε. Όλοι αθωώθηκαν.

  27. Αρματιστής says:

    Αγαπητέ Κωνσταντίνε

    Επί του υψώματος 1535 είχε εγκατασταθεί το 2ο Τάγμα Ευζώνων του 5/42 Σ.Ε. (μείον τον Λόχο που είχε ταχθεί στους Βράχους του Καγιαντιμπί) και η Πυροβολαρχία Τούντα. Ο Σταθμός Διοικήσεως του Πλαστήρα είχε εγκατασταθεί στην αρχή της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ ( το αναφέρει ο ίδιος στην έκθεση του). Επομένως από εκεί δεν έβλεπε τη μάχη που διεξαγόταν από το Καλετζίκ μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί. Αυτός είναι και ο λόγος που από την έκθεσή του απουσιάζει εντελώς η εικόνα της μάχης και του εχθρού.

    Για αυτό το λόγο όλοι οι τότε αξιωματικοί που έχουν συγγράψει κάποιο βιβλίο σχετικό με τα τελευταία γεγονότα της εκστρατείας καταγγέλλουν τον Πλαστήρα ότι απουσίαζε από το πεδίο της μάχης. Κάποιοι αναφέρουν ότι παρέμεινε στο Έρικμαν. Αυτά όμως όπως θα έχεις καταλάβει δεν τα έχω λάβει υπόψη μου γιατί αυτοί που τα έγραψαν δεν τα τεκμηριώνουν. Γράφω με βάση τα όσα προκύπτουν από την έκθεση Πλαστήρα και τα όσα αναφέρουν σε εκθέσεις ή καταθέσεις αυτοί που βρίσκονταν ή βρέθηκαν στο πεδίο της μάχης του Καμελάρ. Θα αποτελούσε σημαντική, καθοριστική θα μπορούσα να πω βοήθεια για την πλήρη διελεύκανση των όσων συνέβησαν στο Καμελάρ, αν μπορούσε να βρεθεί έκθεση, ή κατάθεση, ή τέλος πάντων κάποια αναφορά σε εφημερίδα της εποχής, από αξιωματικούς των Ι/35 και ΙΙ/11 Ταγμάτων που αγωνίστηκαν στο Καμελάρ.

  28. Κύριε Ταξιαρχε
    Μια τελευταία υπόθεση εργασίας, μερική υπεράσπιση του Πλαστήρα, είναι αν είχε δημιουργηθεί κενό αέρος. Δεν είναι ο τεχνικός όρος, δυστυχώς δεν τον θυμάμαι. Δηλαδή μια κατάσταση όπου λόγω καιρικών συνθηκών οι κοιλάδες λειτουργούν σαν φραγμοί για τον ήχο μεταξύ λόφων. Κάτι τέτοιο αν θυμάμαι σωστά, συμβεί στο Σπιρχτσεν στον Γάλλο Πρωσικο πόλεμο και σε μια μάχη του Αμερικανικού εμφυλίου, με αποτέλεσμα μονάδες να μην πάρουν χαμπάρι μάχες που γίνονταν δίπλα τους. Υπόθεση κάνω. Δεν παύει να φέρει ευθύνη ο Πλαστήρας που δεν έκανε σοβαρή αναγνώριση. Αλλά ίσως εξηγεί γιατί δεν αντιλήφθηκε την τουρκική επίθεση.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s