Κύπρος 1974: Η στρατηγική της ήττας

Αντιστρατήγου (ε.α.) Παναγιώτη Γκαρτζονίκα

(Αναδημοσίευση άρθρου από την εφημερίδα Liberal. Το αναδημοσιευόμενο άρθρο αποτελεί περίληψη μιας ευρύτερης ανάλυσης που έχει δημοσιευθεί στο Τεύχος 2 του περιοδικού ΣΤΡΑΤΗΓΕΙΝ.)

Το Κυπριακό είναι από τα ζητήματα που απασχολούν την Ελλάδα από το 1955 και αποτέλεσε έκτοτε ένα από τα κύρια σημεία αντιπαράθεσης με την Τουρκία. Η Ελλάδα αρχικά θεωρούσε πως θα λύσει το ζήτημα με διπλωματικά μέσα και δεν χάραξε ποτέ μια μακροχρόνια στρατηγική. Σε όλες τις κρίσεις στη συνέχεια το 1964, το 1967 και το 1974 η Ελλάδα δίστασε ή φάνηκε απρόθυμη να επέμβει στρατιωτικά στην Κύπρο. Ιδιαίτερα το 1974 η δικτατορία ανέτρεψε με πραξικόπημα τον Μακάριο χωρίς σοβαρή στρατηγική αξιολόγηση και με μηδενική επίγνωση του διεθνούς περιβάλλοντος. Η εν συνεχεία εισβολή των Τούρκων αιφνιδίασε την Ελλάδα σε όλα τα επίπεδα, η οποία παρέλυσε χωρίς θέληση να επέμβει, χωρίς στρατηγική αλλά και χωρίς σχέδιο ενεργείας.

Από τις 20 Ιουλίου μέχρι τις 16 Αυγούστου 1974, η Τουρκία ενεργούσε επιχειρήσεις στην Κύπρο και η Ελλάδα, τόσο με δικτατορική όσο και με δημοκρατική κυβέρνηση, παρακολουθούσε, ανίκανη να αντιδράσει, φοβούμενη πόλεμο με την Τουρκία. Οι Έλληνες αισθάνθηκαν ότι έχασαν χωρίς στην ουσία να έχουν αγωνισθεί όπως θα έπρεπε και όπως θα ήθελαν. Κάτι τέτοιο, μαζί με όσα επακολούθησαν μετά το 1974, έχει οδηγήσει σε μια αίσθηση αδυναμίας απέναντι στην Τουρκία. Η κατάσταση σήμερα στο Αιγαίο και στη Μεσόγειο θα ήταν ασφαλώς διαφορετική, αν η Ελλάδα είχε επέμβει στην Κύπρο.

Η Ελληνική Στρατιωτική Στρατηγική: 20 Ιουλίου-16 Αυγούστου

Προϋποθέσεις

Οι προϋποθέσεις αποτελούν βασικό στοιχείο κάθε συζήτησης περί στρατηγικής και πρέπει να εξάγονται πριν την έναρξη οποιασδήποτε σχεδίασης. Η Ελλάδα είχε ήδη εδράσει την εκτέλεση του πραξικοπήματος για ανατροπή του Μακαρίου σε δύο προϋποθέσεις που αποδείχθηκαν καταστροφικές: ότι οι Αμερικανοί έδωσαν το πράσινο φως για το πραξικόπημα και ότι οι Τούρκοι δεν θα επενέβαιναν στην Κύπρο. Όταν στις 20 Ιουλίου άρχισε η τουρκική απόβαση, η ελληνική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία αιφνιδιάσθηκε απόλυτα και υπερίσχυσαν σε όλα τα κλιμάκια η σύγχυση, ο αυτοσχεδιασμός, η έλλειψη συντονισμού και η απελπισία.

Στόχοι

Οι στόχοι μίας στρατηγικής μπορεί να έχουν δηλωθεί ή να μην είναι διατυπωμένοι. Ο δηλωμένος στόχος της δικτατορίας του Ιωαννίδη για την ανατροπή του Μακαρίου ήταν ότι θα οδηγούσε στην ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να φαντασθεί κάποιος πώς μια τέτοια ενέργεια, θα κατέληγε στην ένωση, με τόσους δρώντες στο προσκήνιο και με τόσα αντιτιθέμενα συμφέροντα. Αφότου όμως άρχισε η τουρκική εισβολή στις 20 Ιουλίου, ο πολιτικός σκοπός ενός πολέμου θα όφειλε να είναι η αποτροπή της διχοτόμησης της Κύπρου και ο στρατιωτικός σκοπός η απόκρουση της τουρκικής εισβολής.

Αντί αυτών, ωστόσο, οι αρχηγοί των επιτελείων ισχυρίσθηκαν ότι ο (πολιτικός) σκοπός ήταν η αποφυγή του πολέμου μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας και επομένως δεν έπρεπε να αποσταλούν ενισχύσεις στην Κύπρο (στρατιωτικός σκοπός) για να μην εμπλακούν στον αγώνα. Ένα τέτοιο επιχείρημα όμως, πέραν του ότι είναι ανήθικο, επιπλέον στερείται λογικής: Η Ελλάδα με τις ενέργειές της προ(σ)καλεί την τουρκική εισβολή, δεν στέλνει ενισχύσεις για την απόκρουση της εισβολής για να μην προκληθεί ελληνοτουρκικός πόλεμος, μολονότι ελληνικές δυνάμεις προσβάλλονταν από τους Τούρκους. Η ίδια περίπου λογική επικράτησε και με την κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας αν και είναι γεγονός ότι η στρατιωτική κατάσταση ήταν δυσμενέστερη για την Ελλάδα.

Στην ελληνική στρατηγική του 1974 έχουμε πλήρη αντιστροφή του σχήματος του Clausewitz, ότι δηλαδή η αξία του πολιτικού σκοπού καθορίζει το μέγεθος των μέσων που απαιτούνται· η ελληνική ηγεσία αποφάσισε να μην προβεί σε πόλεμο, ξεκινώντας από τα μέσα που διέθετε, τα οποία θεώρησε ανεπαρκή, ανεξάρτητα του πολιτικού σκοπού.

Τα Μέσα

Η Τουρκία, λόγω του μεγέθους της διέθετε από τον δέκατο ένατο αιώνα μέχρι σήμερα αριθμητικά υπέρτερες ένοπλες δυνάμεις. Ίσως το 1974 να ήταν ο ευνοϊκότερος για την Ελλάδα συσχετισμός, αν εξαιρέσουμε την περίοδο 1919-21. Τα επίσημα στοιχεία που έχουν δημοσιευθεί για τη σύγκριση των δυνάμεων το 1974, είναι εκείνα που παρουσίασαν οι αρχηγοί των κλάδων στη σύσκεψη που πραγματοποιήθηκε στις 12 Αυγούστου 1974 στο γραφείο του Προέδρου της Δημοκρατίας για την εκτίμηση της στρατιωτικής κατάστασης. Όσα παρουσίασαν οι αρχηγοί την ημέρα εκείνη συνιστούν το ναδίρ όχι μόνο της στρατηγικής αξιολόγησης, αλλά και του στρατιωτικού επαγγελματισμού και της υπευθυνότητας.

Οι αρχηγοί παρέθεσαν αριθμητικά στοιχεία για τα κύρια οπλικά συστήματα και στο τέλος, ανεξάρτητα αν αυτό προέκυπτε από τα στοιχεία καθαυτά, κατέληγαν ότι η συνολική αναλογία δυνάμεων ήταν 3 προς 1 υπέρ της Τουρκίας. Ίσως πίστευαν ότι η αναλογία 3 προς 1 είναι κατά κάποιο τρόπο ‘μαγική’, διότι αφενός θα την είχαν κάπου ακούσει και όσοι δεν ήταν ειδήμονες περί τα στρατιωτικά, αφετέρου δε τους επέτρεπε να προτείνουν να μη γίνει οποιαδήποτε ενέργεια.

Ως προς τις αεροπορικές δυνάμεις υπήρχε σχετική ισοδυναμία, με την Τουρκία να υπερτερεί ίσως σε απόλυτο αριθμό αεροσκαφών. Ο αρχηγός της αεροπορίας έδωσε τον αριθμό των 290 μαχητικών για την Ελλάδα, ενώ για την Τουρκία 520 μαχητικά, αριθμός που είναι εκτός πραγματικότητας. Η Τουρκία πράγματι υπερείχε μόνο σε μεταφορικά αεροσκάφη, ενώ η Ελλάδα διέθετε προβάδισμα σε κρίσιμους τομείς όπως η αεράμυνα, χάρη στο αντιαεροπορικό σύστημα Hawk, η επιβιωσιμότητα, χάρη στην ύπαρξη καταφυγίων αεροσκαφών (shelters) και, βεβαίως, τα μαχητικά-βομβαρδιστικά αεροσκάφη F-4E Phantom.

Τα 22 F-4E προσέδιδαν στην Ελλάδα ένα σημαντικό πλεονέκτημα το οποίο, όμως, η ελληνική ηγεσία δεν θέλησε να αξιοποιήσει. Ο δε αρχηγός της αεροπορίας θεώρησε τη χρονική διάρκεια των 5 έως 10 λεπτών των αεροσκαφών επάνω από τους στόχους ως πολύ μικρή, τη στιγμή που οι Αργεντινοί διεξήγαγαν πόλεμο στα Falklands επί 45 ημέρες με χρόνο υπεράνω στόχων μικρότερο των 10 λεπτών.

Ως προς τις ναυτικές δυνάμεις, η Ελλάδα μάλλον υπερείχε, με τα τέσσερα νέα υποβρύχια S-110 και τις τέσσερις νέες γαλλικές πυραυλακάτους τύπου Combattante, ενώ οι δύο χώρες διέθεταν ίσο αριθμό αντιτορπιλικών. Η Τουρκία υπερείχε σε αποβατικά πλοία, μολονότι η Ελλάδα διέθετε περισσότερα αρματαγωγά και οχηματαγωγά. Παρά ταύτα, ο αντιναύαρχος Αραπάκης κατέληγε ότι «η συνολική αναλογία διαμορφώνεται εις 3 προς 1 υπέρ της Τουρκίας κατά μέσον όρον». Ο αρχηγός του ναυτικού επιπλέον, ανέφερε πως τα ελληνικά υποβρύχια μπορεί να συναντούσαν τουρκικά υποβρύχια και επομένως δεν έπρεπε να αποσταλούν. Προφανώς εννοούσε πως τα οπλικά συστήματα τα χρησιμοποιούμε μόνο αν δεν υπάρχει αντίπαλος.

Οι Τρόποι

Οι τρόποι αναφέρονται στις μεθόδους με τις οποίες εφαρμόζεται η στρατιωτική ισχύς, πώς δηλαδή οι στρατιωτικές δυνάμεις διεξάγουν την εκστρατεία και τις επιχειρήσεις. Ένα σχέδιο εκστρατείας για την επίτευξη των σκοπών πολέμου στην Κύπρο, όφειλε να περιλάβει τέσσερεις γραμμές επιχειρήσεων: θαλάσσια απαγόρευση, αεροπορική υπεροχή, χερσαίες επιχειρήσεις και πληροφοριακές επιχειρήσεις. Εδώ θα αναφερθούν οι δύο πρώτες.

Τα ελληνικά υποβρύχια ήταν ιδανικά για την εκτέλεση μίας αποστολής θαλάσσιας απαγόρευσης στην περιοχή των βορείων ακτών της Κύπρου. Και για όσους διερωτώνται για το τι μπορούν να καταφέρουν δύο υποβρύχια, ένα παράδειγμα πάλι από τον πόλεμο των Falklands είναι ίσως διδακτικό. Στις 2 Μαΐου 1982, ένα βρετανικό υποβρύχιο τορπίλισε και βύθισε το καταδρομικό General Belgrano, προκαλώντας το θάνατο 323 Αργεντινών. Το περιστατικό αυτό οδήγησε την ηγεσία του ναυτικού να ανακαλέσει όλα τα πλοία του εντός των χωρικών υδάτων της Αργεντινής και ουσιαστικά το ναυτικό να μη συμμετάσχει στην περαιτέρω εξέλιξη του πολέμου.

Ο έλεγχος του αέρα είναι το θεμέλιο όλων των αεροπορικών επιχειρήσεων, καθώς εξασφαλίζει ελευθερία ενεργείας στον αέρα και την ελευθερία ελιγμού στο θαλάσσιο και το χερσαίο περιβάλλον. Υπάρχει διαβάθμιση ελέγχου του αέρα, όπως η αεροπορική κυριαρχία, η αεροπορική υπεροχή και η ευνοϊκή αεροπορική κατάσταση (favorable air situation), προσωρινές καταστάσεις οι οποίες περιλαμβάνουν συγκεκριμένη περιοχή. Η ελληνική αεροπορία, σχεδόν ισοδύναμη της τουρκικής τότε, ήταν σε θέση να εξασφαλίσει κατ’ ελάχιστον, ευνοϊκή αεροπορική κατάσταση πρωτίστως για το χρόνο προσβολής της αποβατικής δύναμης. Πάντως, χερσαίες και θαλάσσιες επιχειρήσεις μπορούν να διεξαχθούν χωρίς τον εκ των προτέρων έλεγχο του αέρα. Οι Βρετανοί νίκησαν στον πόλεμο των Falklands, χωρίς να έχουν εξασφαλίσει τον έλεγχο του αέρα καθόλη τη διάρκειά του.

Το Αρχηγείο Ενόπλων Δυνάμεων προέβλεπε ήδη από το 1968 την αποστολή αεροπορικών και ναυτικών ενισχύσεων στην Κύπρο. Εκείνο που απουσίαζε, όμως, ήταν ένα σχέδιο εκστρατείας που να ενοποιεί τις ενέργειες των κλάδων, καθώς οι ενισχύσεις προβλέπονταν ως ξεχωριστές μονάδες με εφάπαξ αποστολή. Η διακλαδικότητα ήταν μεν σε πολύ πρώιμο στάδιο, εν τούτοις απαιτούνταν οι ενισχύσεις να είναι ενταγμένες σε ένα σχέδιο για εκτέλεση επιχειρήσεων με συγκεκριμένους αντικειμενικούς σκοπούς.

Συμπέρασμα

«Δεν υπάρχουν άλυτα στρατιωτικά προβλήματα, εφόσον κάποιος είναι διατεθειμένος να πληρώσει το κόστος». Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε στη ρήση του στρατηγού Erfurth, πως αν κάποιος είναι διατεθειμένος να πληρώσει υψηλό τίμημα, τότε το κόστος στην πραγματικότητα μειώνεται. Κάτι τέτοιο όμως δεν έκανε η Ελλάδα το 1974 και η μισή σχεδόν Κύπρος περιήλθε στην τουρκική κατοχή. Ο δισταγμός και η απροθυμία διαφαίνονται το 1964, το 1967 και το 1974, μολονότι σε διαφορετικό βαθμό, με ανόμοιες κάθε φορά συνθήκες και με κυβερνήσεις όλων των πολιτικών αποχρώσεων. Ιδιαίτερα το 1974, εκείνο που πρωτίστως έλειψε ήταν η αποφασιστική θέληση για να υπερασπισθεί η Ελλάδα την Κύπρο. Ο πόλεμος είναι σύγκρουση δύο θελήσεων και η ελληνική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία δεν είχε τη θέληση να πολεμήσει για την Κύπρο.

Σε αντιδιαστολή, η Βρετανία ανέλαβε την εκστρατεία για την απελευθέρωση των Falklands, στα οποία κατοικούσαν 1813 Βρετανοί και μερικές χιλιάδες πρόβατα, διακινδυνεύοντας το σύνολο του στόλου της σε απόσταση 13.000 χλμ έως τον Νότιο Ατλαντικό. Η Αργεντινή κατέλαβε τα Falklands και στη συνέχεια τα υπερασπίσθηκε, πολεμώντας επί ενάμιση μήνα χωρίς να έχει ούτε καν πρόβατα στα νησιά.

Η υπεράσπιση όμως της Κύπρου δεν είναι κάποια φιλανθρωπική πράξη με τη χριστιανική έννοια αλλά υποχρέωση της χώρας. Γεωγραφικό μειονέκτημα υπάρχει και με το Καστελόριζο ή και με τη Ρόδο αλλά μέχρι σήμερα διακηρύσσουμε ότι θα τα υπερασπισθούμε. Όσον αφορά δε την ετοιμότητα του στρατού, ισχύει η κυνική ρήση του Donald Rumsfeld, «στον πόλεμο πηγαίνεις με τον στρατό που έχεις και όχι με τον στρατό που θα ήθελες σε έναν μελλοντικό χρόνο».

30 Responses to Κύπρος 1974: Η στρατηγική της ήττας

  1. Ασβος says:

    Πραγματικα μπορει καποιος να φανταστει τι θα γινοταν εαν το καθεστως Ιωαννιδη απαντουσε στρατιωτικα στον αττιλα 1; Εαν το αποτελεσμα ηταν νικηφορο υπηρχε περιπτωση να παραδοσει ομαλα την εξουσια στους πολιτικους; δυσκολο θεωρω…

  2. Ορθόν. Καλά που δεν νικήσαμε!

  3. O Ιωαννίδης ήταν τελειωμένος ότι και να γίνονταν. Είχε αποψιλώσει το σύστημα του την Ελλάδα την περίοδο 1973-1974 στέλνοντας τους δικούς του στην Κύπρο. Τον είχαν στην μπούκα οι στρατηγοί. Ο Ιωαννίδης δεν παρέδωσε εξουσία. Την παράδωσαν οι στρατηγοί, και πιθανόν για εκεί το πηγαίναν έτσι και αλλιώς.

  4. Ασβος says:

    Δηλαδη η εκτιμηση σας ειναι πως τα γεγονοτα δεν ηταν »σικε» και τυχαια πηραν την τροπη που πηραν: Αττιλας 1—>5% του εδαφους, πτωση χουντας στην Ελλαδα, Αττιλας 2/3—>37% εδαφους, αποκατασταση δημοκρατιας

  5. Elmander says:

    Καλησπέρα σας, ποια είναι η γνώμη σας για αυτά τα ντοκουμέντα: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v30

    Είναι έμπιστα;

  6. Alexandrian Comninoss says:

    Ωραίο άρθρο που αναλύει συνοπτικά τα δεδομένα και το συσχετισμό δυνάμεων Ελλάδας-Τουρκίας. Πριν καιρό είχε αναρτηθεί επίσης ένα πολύ καλό άρθρο-μελέτη με ενδιαφέροντα στοιχεία.

    Υπάρχει ένα καίριο ερώτημα, όχι τόσο το τι έπραξε ή εκτιμούσε ο Ιωαννίδης που άλλωστε δεν είχε υπό τον έλεγχο του πλήρως την εξουσία, όσο η στάση των αρχηγών των ενόπλων δυνάμεων που ήσαν σίγουρα πεπειραμένοι και μάλιστα σχεδόν όλοι είχαν πολεμική πείρα δια ζώσης.

    Δεν γίνεται σχεδόν να κυβερνούν στρατιωτικοί και να έχουμε τέτοια κατάσταση και διαχείριση που θα θύμιζε ίσως διεθνιστική κυβέρνηση.
    Χωρίς να επεκταθώ, η δήθεν παράταξη της εθνικοφροσύνης διαπνεόταν περισσότερο από αντικομμουνισμό και αυτό όταν αφορούσε τους ελλαδίτες κομμουνιστές(!) και έτσι περισσότερο ετεροκαθοριζόταν καθώς την κρίσιμη ώρα που έπρεπε να πράξει έναντι του εξωτερικού εχθρού δεν το έκανε δεόντως.

  7. Κωνσταντίνος Σταματίου says:

    Οι στρατηγοί είχαν μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης από τον Ιωαννίδη , διότι ήξεραν για το πραξικόπημα και δεν το εμπόδισαν .

  8. Γιώργος. says:

    Η » ένωση» δεν ήταν ο διακυρηγμένος στόχος του Ιωαννίδη και της συμμορίας του, αντιθέτως δημοσίως το στρατιωτικό καθεστώς δήλωνε πως όσα συμβαίνουν δεν επηρρεάζουν την θέση ή την κατάσταση των Τ/Κ εντός της Κυπριακής Δημοκρατίας, ενώ προς τους Ελλαδίτες αξιωματικούς της Εθνικής Φρουράς δήλωναν πως στόχος του πραξικοπήματος ήταν η απομάκρυνση του Μακαρίου για να μην εφαρμόσει αυτός τις απειλές του για μείωση της Ε.Φ στο 50%. Διακυρηγμένος στόχος η Ένωση δεν υπήρξε ποτέ συνεπώς.
    Το ερώτημα γιατί η ηγεσία των Ε.Δ της εποχής έδρασε όπως έδρασε έως την 24η.7.74 και γιατί έδωσε ψευδή εικόνα στην κυβέρνηση Καραμανλή στις 12.8.1974 σε σχέση με τον συσχετισμό δυνάμεων, απαντάται είτε με την θεωρία πως πρόκειται για προδότες, είτε με την αυτή της ανικανότητας και πλήρους διάλυσης του στρατεύματος.
    Με τα χάλια της επιστράττευσης, με την διασάλευση της ιεραρχίας ( βάση της λειτουργίας των Ε.Δ) από τις 21.4.1967 και ειδικά από τον Νοέμβριο του 73 όπου Ταξίαρχος επέβαλλε την θέληση του σε Στρατηγούς, με τους Ε/Κ διχασμένους, τους Ελλαδίτες αξιωματικούς της ΕΦ να αντιμετωπίζονται, ορθώς, με περιφρόνηση και απαξίωση από τους Ε/Κ και με τους Τούρκους να πατάνε ήδη στην Κύπρο, να μιλάμε για περιθώρια από την πλευρά της κυβέρνησης Εθικής Ενότητας είναι εξωφρενικό στην καλύτερη περίπτωση.

  9. Ilias says:

    Για αυτόν που λέει για την περιφρόνηση στους Έλληνες αξιωματικούς και προσθέτει και το ορθώς, το ορθώς από που προκύπτει από το γεγονός ότι το 80% των αξιωματικών ήταν στις θέσεις του και έπραξε σύμφωνα με τις διάταγες όπως και το 100% σχεδόν των Ελλήνων στρατιωτών? Σε αντίθεση με το 80%των Κυπρίων επιστρστων που λιποτακτησαν η δεν μπόρεσαν να βρουν τις μονάδες τους οπως ο Χριστοφιας ή τους στόχους τους οπως ο παντελακης Πανταζής, ο πραιτωριανος του μακαρίου?

  10. Υπάρχουν μερικά κενά στην εκδοχή περί «ανυπαρξίας περιθωρίων» της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας.

    Κατ’ αρχάς, είναι προφανές ότι οι Αρχηγοί παρέχουν εξωφρενικά παραπειστική εικόνα της στρατιωτικής καταστάσεως και των στρατιωτικών δυνατοτήτων της Χώρας στον Πρωθυπουργό και τον Υπουργό Αμύνης. Αυτό είναι αναπόφευκτο, διότι στην προβαλλόμενη «αντικειμενική αδυναμία» βασίζονται για να δικαιολογήσουν την αδράνειά τους στις 20-23 Ιουλίου. Εάν υπήρχε αντικειμενική δυνατότητα αντιδράσεως, τότε τίθεται αυτομάτως για τους ιδίους το ερώτημα γιατί αδράνησαν μεταξύ 20/6-23/6. (Φυσικά δεν αδράνησαν απλώς αλλά κατέβαλαν κάθε προσπάθεια να εξουδετερώσουν την ΕΦ, πράγμα που πιθανότατα εκείνη τη στιγμή δεν είναι γνωστό στην Κυβέρνηση).

    Το πρώτο ερώτημα είναι το πώς ο Υπουργός Αμύνης Αβέρωφ, ο οποίος έχει εξοικείωση με τα στρατιωτικά πράγματα (σε αντίθεση με τον Πρωθυπουργό), αποδέχεται τις έγγραφες και προφορικές εκθέσεις των Αρχηγών χωρίς καμία αντίρρηση. Φυσικά, η όποια «αντίρρηση» δεν θα ήταν κάποια συζήτηση για επιβολή διαφορετικής άποψης επί των Αρχηγών, αλλά η εισήγηση προς τον Πρωθυπουργό ότι οι Αρχηγοί είναι απολύτως αναξιόπιστοι ως υπηρεσιακοί υπεύθυνοι και η Κυβέρνηση δεν μπορεί να βασίζεται σε αυτούς για την αντιμετώπιση οποιουδήποτε στρατιωτικού προβλήματος. Όταν λέμε «αναξιοπιστία» δεν εννοούμε την αμφιβολία για την επαγγελματική επάρκεια των ανθρώπων αυτών, αλλά για το προφανές (τουλάχιστον στον Αβέρωφ) γεγονός ότι ψεύδονται συνειδητά και εξωφρενικά στις κρισιμότερες υπηρεσιακές εκθέσεις και εισηγήσεις που έχουν υποβάλει ποτέ.

    Το δεύτερο ερώτημα, συναφές με το πρώτο, είναι γιατί δεν αντικαθίστανται άμεσα οι τέσσερεις Αρχηγοί -όχι στις 2 ή στις 12 Αυγούστου αλλά στις 25 Ιουλίου. Το ερώτημα αυτό είναι το πλέον κρίσιμο. Η Χώρα αντιμετωπίζει κατ’ ουσίαν εμπόλεμη κατάσταση. Σε εμπόλεμη κατάσταση ή εν όψει αυτής, μία από τις πλέον κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις μιας κυβερνήσεως είναι αυτή του ορισμού του στρατιωτικού ηγέτη και της στρατιωτικής ηγεσίας. Η απόφαση αυτή είναι τόσο κρίσιμη που ακόμη και τυπικά, σύμφωνα με τον νόμο, δεν θεωρείται ότι ο εν ειρήνη στρατιωτικός ηγέτης αναλαμβάνει αυτοδικαίως στρατιωτικός ηγέτης εν πολέμω, αλλά απαιτείται ρητός ορισμός του στρατιωτικού ηγέτη εν πολέμω από την πολιτική ηγεσία. Τα δύο, δε, πλέον κρίσιμα στοιχεία για τον ορισμό του εν πολέμω στρατιωτικού ηγέτη είναι η εμπιστοσύνη στην επαγγελματική ικανότητα του και στη συμμόρφωσή του με τους στόχους, την πολιτική και τις διαταγές της πολιτικής ηγεσίας. Είναι προφανές ότι από τις 24 Ιουλίου και μετά δεν μπορεί να υπάρχει ούτε ίχνος από τα δύο αυτά στοιχεία, ακόμη κι αν δεν γνωρίζει κανείς λεπτομέρειες -όπως προφανώς δεν είναι δυνατόν να γνωρίζουν στις 24 Ιουλίου ο Πρωθυπουργός και ο Υπουργός Αμύνης- για το τι έχει προηγηθεί. Αρκούν τα πολύ βασικά: οι Αρχηγοί έχουν εγκρίνει ένα πραξικόπημα στην Κύπρο χωρίς να έχουν λάβει στοιχειώδη μέτρα στρατιωτικής προστασίας της Κύπρου από πιθανή τουρκική ενέργεια, έχουν αποτύχει παταγωδώς (ή, ακόμη χειρότερα, έχουν αδρανήσει) να αντιδράσουν στρατιωτικά στην Εισβολή, και τώρα εξηγούν ότι όλα αυτά… καλώς έγιναν. Ουδείς σοβαρός αρχηγός κράτους βαδίζει σε πιθανή εμπόλεμη κατάσταση με τέτοιους στρατιωτικούς ηγέτες.

    Εδώ μπορούν να εγερθούν διάφορες αντιρρήσεις, οι οποίες είναι εύκολο να σχολιαστούν προκαταβολικά.
    (α) «Η αντικατάσταση των Αρχηγών στις 25 Ιουλίου θα ήταν πολιτικά επικίνδυνη.» Το σκεπτικό αυτό λέει ότι η άμεση αντικατάσταση των Αρχηγών θα εκλαμβανόταν από τους ιδίους ή από θύλακες στρατιωτικών εντός των ΕΔ ως «εχθρική ενέργεια», με αποτέλεσμα να διακυβευτεί η μόλις ανορθωθείσα δημοκρατία. Πέραν του ότι κάτι τέτοιο ιστορικά και πρακτικά δεν ισχύει, η ένσταση αυτή θέτει το βασικό ζήτημα αρχής: η προτεραιότητα από τις 25/7 και μετά ήταν η σωτηρία της Κύπρου, που είχε υποστεί εισβολή από τους Τούρκους, ή η σταθεροποίηση της νέας καταστάσεως. Εάν αυτά ήταν αλληλοαποκλειόμενα, προφανώς τίθεται ένα θεμελιώδες ζήτημα προτεραιοτήτων και βασικών αξιών.
    (β) «Με ποιους να αντικαθιστούσε τους Αρχηγούς στις 25 Ιουλίου;» Η προφανής απάντηση είναι: με αυτούς με τους οποίους τους αντικατέστησε τον Σεπτέμβριο του 1974. Μα δεν ήταν και αυτοί «χουντικοί»; Άλλοι ναι, άλλοι όχι, αλλά πάντως ήταν αμέτοχοι στα γεγονότα που είχαν προηγηθεί, δεν είχαν τους περιορισμούς των προηγουμένων, και εν πάση περιπτώσει η έκτακτη αντικατάσταση θα έδινε ακριβώς το ισχυρό μήνυμα που δίνει κάθε έκτακτη αντικατάσταση στρατιωτικού, και δη εν καιρώ πολέμου ή κρίσης.
    (γ) «Από τις 25 Ιουλίου και μετά δεν αναμένεται στρατιωτική επίλυση της κατάστασης, όπως έχει διαμορφωθεί, στην Κύπρο, αλλά πολιτική, οπότε δεν έχει ιδιαίτερη σημασία η στρατιωτική ικανότητα της χώρας (και η στρατιωτική ηγεσία της).» Εάν υπήρξε ποτέ μία τέτοια εκτίμηση από την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας από την 25η Ιουλίου και μετά, τότε πρόκειται για ανοησία ισάξια της εκτίμησης των ιωαννιδικών ότι θα έκαναν πραξικόπημα στην Κύπρο και οι Τούρκοι θα έμεναν απαθείς. Δεν είναι απλώς ότι το ενδεχόμενο αυτό διαψεύστηκε από τα γεγονότα· το κυριότερο είναι ότι διαψεύστηκε ακριβώς επειδή η ελληνική πλευρά έχει αδρανήσει από τις 25/7 να κάνει οτιδήποτε στον στρατιωτικό τομέα, επιτρέποντας, τονίζεται και πάλι: από τις 25/7 στην τουρκική πλευρά να διαμορφώσει συνθήκες πλήρους υπεροχής κατά τις 14-15-16/8.

    Το τρίτο ερώτημα σχετικά με τις ευθύνες της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας αφορά τη διαχείριση της στρατιωτικής καταστάσεως στην Κύπρο, όχι κατά τις 14-15-16/8, όπως συνήθως και εκ του πονηρού αναφέρεται, αλλά από τις 25 Ιουλίου, όταν έχει αναλάβει πλήρως την ευθύνη για τη διακυβέρνηση της Χώρας. Το μεσημέρι προς απόγευμα της 23/7 τέθηκε σε ισχύ συμφωνία εκεχειρίας μεταξύ των δύο πλευρών στην Κύπρο, με τους Τούρκους να έχουν εξασφαλίσει, πλέον, (από το μεσημέρι τις 23/7) το προγεφύρωμά τους, να έχουν εξασφαλίσει τον θύλακα Λευκωσίας-Αγύρτας-Κιόνελι με αερομεταφερόμενες δυνάμεις, και να έχουν συνενώσει το προγεφύρωμα με τον θύλακα. Αυτά είναι πολύ σημαντικά αποτελέσματα, αποτελούν μέρος όμως της στρατιωτικής κατάστασης, η οποία σε βασικά της στοιχεία παραμένει ρευστή. Μείζων επιχείρηση θα γίνει στις 14/8, αλλά στο ενδιάμεσο διάστημα η στρατιωτική κατάσταση μεταβάλλεται άρδην, και αυτό επειδή η Τουρκία κινείται εξαιρετικά δραστήρια, χωρίς η Ελλάς να λαμβάνει κανένα ουσιαστικό μέτρο για να αντισταθμίσει ή να εξουδετερώσει την τουρκική δραστηριότητα. Προφανώς η Ελλάς δεν κάνει ούτε στις 14-15-16/8 καμία ενέργεια αντιμετώπισης της τουρκικής εισβολής, αφού δεν έχει προετοιμάσει και καμία ενέργεια κατά το μεσοδιάστημα.

    Το ζήτημα αυτό είναι κρίσιμο, και οι σχολιαστές, άλλοι σκοπίμως και άλλοι επειδή απλώς παρασύρονται από τις δικαιολογίες που έχει επικρατήσει, το παραβλέπουν. Από τις 25/7, η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας δεν κάνει το παραμικρό σε επίπεδο στρατηγικής, αν όχι για να ανατρέψει την κατάσταση στην Κύπρο, τουλάχιστον για να αποτρέψει την εκδήλωση περαιτέρω τουρκικών ενεργειών. Έτσι, όχι απλώς δεν μεταφέρει καμία δύναμη στην Κύπρο (περιέργως, ενώ δεν εγείρει καμία αντίρρηση στη συνεχή μεταφορά τουρκικών δυνάμεων στην Κύπρο, οι οποίες ακριβώς είναι ιδανικός στόχος για την ελληνική ναυτική ισχύ, αισθάνεται «απειλή» στο να μεταφέρει η ίδια δυνάμεις στην Κύπρο, με αποκορύφωμα τους θεατρινισμούς περί της «νηοπομπής επί της οποίας θα επιβαίνει ο Πρωθυπουργός»), αλλά δεν απείλησε καν ότι επανάληψη των εχθροπραξιών στην Κύπρο θα σήμαινε δεν δεσμευόταν από καμία συμμαχική υποχρέωση έναντι της Τουρκίας και θα επέλεγε η ίδια το πώς και πού θα ανταπέδιδε. Αυτό δεν το έκανε όχι μόνον για την Κυπριακή Δημοκρατία, αλλά δεν το έκανε, καν για να προστατεύσει το στρατιωτικό τμήμα της Ελληνικής Δημοκρατίας που βρισκόταν στην Κύπρο, και είχε ήδη δεχτεί επίθεση. Έτσι, η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας διέπραξε τη χυδαιότητα να παρακολουθεί απαθής ένα σύνταγμα του Ελληνικού Στρατού να δέχεται σφοδρή επίθεση από την Τουρκία.
    Να το ξαναπούμε αυτό, για να το χωνέψουμε: Όσο ένα σύνταγμα του Ελληνικού Στρατού δεχόταν σφοδρή επίθεση από την Τουρκία, η Ελληνική Δημοκρατία παρακολουθούσε με τα χέρια στις τσέπες.

    Συνεπώς, η «ανυπαρξία περιθωρίων» της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας από τις 25/7 μέχρι τις 16/8 αποτελεί έναν μύθο.

  11. Θα προτιμούσες δικτατορία μέχρι το 1985 αρκεί να περιορίζονταν η Τουρκική κατοχή στο 5% της Κύπρου ή σε στρατιωτική βάση στην Καρπασία και εγγυητικά δικαιώματα?

  12. Η δύναμη της Χούντας ήταν τα μεσαία και κατωτέρα στελέχη. Δεν θέλω να χρησιμοποιώ την φιλο-χουντίκη Μεταπείδια σαν πηγή, αλλά από τα λήμματα για τους χουντικούς τουλάχιστον φαίνεται ότι η χουντική δυναμική στον ελληνικό στρατό δεν είχε χαθεί το 1974, και τουλάχιστον υπήρχε φόβος για κάποια δυναμική κίνηση από μεσαία και κατωτέρα στελέχη. Δεν έχω δει καμία πηγή που να αποδεικνύει 100% ότι τέτοιος φόβος ήταν βάσιμος. Να πει κάποιος, ναι άξιζε ρίσκο νέας χούντας μια μάχη για Κύπρο να το. Αλλά όχι να λεμέ τέτοιο ενδεχόμενα δεν υπήρχε με τίποτα.

  13. Και αν θες μια πιο απλή και χειρότερη δικαιολογία για την απραξία, αν αυτό που δημοσίευσε ο Καλεντερίδης ισχύει https://infognomonpolitics.gr/2021/07/den-einai-athoos-o-efialtis/, τότε η πιο απλή απάντηση είναι ότι θέλανε οι Τούρκοι να κάνουν την δουλειά για αυτούς, να διαλύσουν δηλαδή το δίκτυο Ιωαννίδη που φαίνεται να είχε μεταφερθεί σχεδόν όλο στην Κύπρο.

  14. Ασβος says:

    «Θα προτιμούσες δικτατορία μέχρι το 1985 αρκεί να περιορίζονταν η Τουρκική κατοχή στο 5% της Κύπρου ή σε στρατιωτική βάση στην Καρπασία και εγγυητικά δικαιώματα?»
    Ποια δικτατορια ως το ’85; Δεν μπορει μιλατε σοβαρα τωρα. Σαφως και το τελευταιο θα το θεωρουσα τεραστια επιτυχια σε σχεση με την σημερινη κατασταση.
    ΥΓ: Μονο εμενα προβληματιζει η συνεπεια του χαρτη Ατσεσον με την τουρκικη κατακτηση;

  15. Ανώνυμος says:

    @Ilias το ορθώς προκύπτει από το ότι συμμετείχΑΝ στο προδοτικό πραξικόπημα της 15ης/7/74 και μετά είχαν την απαίτηση να πάνε υπό τις διαταγές τους να πολέμησουν οι Ε/Κ. Το ορθώς προκύπτει απ0ό το χάλι της επιστράτευσης στην Ελλάδα και πολλά άλλα. Μια ματιά στην θλιβερή παρουσία τους στην επιτροπή του 86, αρκεί. Δημόσιες είναι πλέον οι καταθέσεις.
    Ανθρωποι που 4 μέρες πριν σκότωνα ομοεθνείς τους είχαν απαίτηση αυτοί οι ομοεθνείς να τεθούν υπό τις διαταγές τους!

  16. Ασβέ τα μεσαία και κατωτέρα στελέχη που φέρανε τον Ιωαννίδη στην εξουσία και τρομάζανε τον Παπαδόπουλο θέλανε δικτατορία για πάντα αν μπορούσαν. Δεν νομίζω ότι καταλαβαίνεις τι ιδεολογική σαπίλα είχε ο ΕΣ την περίοδο 1955-1978, και δυο-τρεις στρατηγοί δεν μπορούσαν να κάνουν κάτι. Χρειάστηκε εθνική καταστροφή για να πάρουν τον έλεγχο του στρατεύματος. Οπότε ναι, πιθανόν αν γίνονταν πόλεμος, θα δοκιμάζανε πραξικόπημα και ναι θα κρατάγανε την εξουσία μέχρι όσο μπορούσαν. Πραγματικά μπορεί να σταματήσει το παραμύθι ότι μαγικά σε μια ντα το 1974 εδραιώθηκε το νέο καθεστώς, ο στρατός άλλαξε τελείως τρόπο σκέψης στο θέμα σχέση με πολιτική κτλ.

  17. Τελικά, το καθεστώς Ιωαννίδη είχε αποδυναμωθεί δραματικά από την αποστολή στην Κύπρο των βασικών πυρήνων του, ή τα μεσαία και κατώτερα στελέχη του στρατού ήθελαν δικτατορία για πάντα αν μπορούσαν; Επειδή τα μεσαία και κατώτερα στελέχη του στρατού μπορεί να ήθελαν ό,τι να ‘ναι, αλλά από το «θα ήθελαν κάτι» μέχρι το «ήταν διατεθειμένα να κάνουν κάτι που να θέτει σε κίνδυνο την προσωπική τους και επαγγελματική τους ασφάλεια γι’ αυτό» υπάρχει ένα τεράστιο χάσμα. Σ’ αυτό το χάσμα οφείλεται, άλλωστε, το ότι η μετάβαση στη δημοκρατία έγινε τόσο εύκολα.

    Το κυριότερο ερώτημα, όμως, είναι πώς γίνεται καλώς ορισμένα και οριοθετημένα ζητήματα που θίγονται σε άρθρα, να εκτρέπονται σε άσχετες συζητήσεις.

  18. Χαχαχα , αυτό ήταν καλό «χώσιμο» Βελισάριε. Θα σταματήσω. Για αυτό στην Αρχαιά Αθήνα ψήφιζαν για να σταματούνε την συζήτηση ενός θέματος μετά από ένα σημείο.

  19. Το ‘χουμε γενικώς οι Έλληνες αυτό το ελάττωμα. Εγώ με δυσκολία αυτοπειθαρχούμαι. 🙂

  20. Η συζήτηση περί της εσωτερικής πολιτικής καταστάσεως στις ΕΕΔ τερματίζεται εδώ, μιας και είναι εκτός του θέματος του άρθρου. Ευχαριστώ όλους τους συμμετέχοντες.

  21. Ασβος says:

    Το καιριο ερωτημα ειναι εαν οι τουρκοι μπορουσαν να παρουν ολο το νησι και εφοσον μπορουσαν γιατι δεν το επιχειρησαν. Για εμενα εκει βρισκεται τι κλειδι της κατανοησης του κυπρισκου ζητηματος.

  22. npo says:

    @Ασβος

    Εύκολο. Μπορούσαν, αφού έπαιζαν χωρίς αντίπαλο. Δεν το πήραν όλο το νησί γιατί έτσι είχε συμφωνηθεί.

    Υποθέτω πήραν παραπάνω απ ότι είχε συμφωνηθεί, αλλά αυτό είναι αναμενόμενο όταν κάνεις συμφωνίες με τους Τούρκους, δεν είναι θερμοί θιασώτες της ρήσης «τα πάκτα πρέπει να τηρούνται».

    Το ερώτημα είναι ποιά μέρη συμφώνησαν (νομίζω ειναι πιο περίπλοκο απ ότι ακούγεται, ίσως υπάρχουν πολλές συμφωνίες σε διαφορετικό χρόνο) και τι νόμιζαν πως συμφώνησαν.

  23. Ασβος says:

    @npo, to the point:
    Μεταξυ ΠΟΙΑΝΩΝ εγινε η συννενοηση, ΠΟΥ, ΠΟΤΕ και ΓΙΑΤΙ. Ρητορικα σαφως τα ερωτηματα, δεν νομιζω να ασχοληθει ποτε κανεις….

  24. npo says:

    @Ασβος
    Κάποτε θα μάθουμε αν υπήρξε συμφωνία και μεταξύ ποίων, καθότι οι Άγγλοι κι οι Αμερικάνοι που σίγουρα ήταν σε κάποια μεριά του τραπεζιού τα κρατάνε τα έγγραφα, και κάποια στιγμή τα αμολάνε. Σε αντίθεση με τους δικούς μας που τα καταστρέφουν ή τα παίρνουν για το «προσωπικό τους αρχείο» και ψάχνουν για (αγιο)βιογράφους.

    Αν όχι εμείς, τα παιδιά μας ή τα εγγόνια μας.

  25. harryst says:

    @npo @Ασβος

    Άλλος (και πολύ γνωστός μάλιστα – σε όσους έχουν έστω και επιφανειακά ασχοληθεί – όπως εγώ) είναι ο λόγος που σταμάτησαν εκεί που σταμάτησαν.

    Όταν οι Ελληνοκύπριοι ήθελαν ένωση, οι Τουρκοκύπριοι ούτε ήθελαν να ακούσουν για αυτή (γιατί φοβόντουσαν – και όχι άδικα – ότι θα έχουν την τύχη των Τουρκοκρητικών). Και ζητούσαν taksim (διάσπαση) – είχαν δε δημοσιεύσει και σχετικό χάρτη. Μαντέψτε τα όρια του χάρτη.

  26. harryst says:

    …πάτησα Submit πρόωρα.

    Εγώ, αν ήμουν Τούρκος πολιτικός το 1974, δε θα ήθελα να καταλάβω όλο το νησί (γιατί μετά κάτι έπρεπε να κάνω με τους Ελληνοκύπριους).

    Επίσης, ενώ το 1974 σίγουρα δεν είναι όπως τώρα, ακόμα και τότε καταλήψεις ξένων εδαφών δεν ήταν εύπεπτες από τη διεθνή κοινότητα. Συμφέρον για συνολική κατάληψη δεν είχε κανείς (το ότι ήταν εύκολο, με το 80% των εφέδρων να έχουν λιποτακτήσει (το νούμερο το διάβασα πρόσφατα – δε θυμάμαι όμως αν ίσχυε μόνο για κάποιες μονάδες), δεν το συζητάμε).

  27. npo says:

    @harryst
    Oι Τουρκοκύπριοι είχαν δημοσιεύσει σχετικό χάρτη?
    Εννοείς οι Τούρκοι. Τον μαριονετιέρο κοιτάμε, όχι την μαριονέτα. Η μαριονέτα χρησιμοποιείται και όταν τελειώσει το έργο πετιέται στα σκουπίδια. Ο μαριονετιέρος όμως παραμένει και παίζει άλλα έργα.

    Αυτά με τους χάρτες είναι γνωστά, υπάρχουν πάμπολοι διαχωριστικοί χάρτες απο διάφορες προτάσεις κι απο διάφορα μέρη, κι όλοι την γραμμή διαχωρισμού την έχουν κάπου εκεί όπως είναι φυσικό, επειδή είναι η Τουρκία βόρεια η διαχωριστική γραμμή είναι ένας παράλληλος περίπου στην μέση του νησιού, δεν έχει σχέση με κατανομή πληθυσμού.

    Οπότε όχι, προσωπικά δεν βλέπω άλλο λόγο που σταμάτησαν εκεί που σταμάτησαν εκτός αυτού που γράφω, υπήρχε κάπου είδους συμφωνία. Την οποία βεβαίως ως κλασσικοί Τουρκαλάδες δεν ετήρησαν και κλέψανε και κάτι παραπάνω.

  28. npo says:

    @harryst

    ΟΚ, τώρα καταλαβαίνω τι εννοείς.

    Απόπειρα κατάληψης όλου του νησιού θα οδηγούσε αναγκαστικά σε Ελληνοτουρκικό πόλεμο. (Έτσι θέλω να πιστεύω τουλάχιστον.)

    Οπότε η δική μου ανάγνωση είναι πως μεταξύ της Κυβέρνησης Καραμανλή, Άγγλων, Αμερικανών και Τούρκων υπήρξε κάποιου είδους «αποδοχή» μιας διαχωριστικής γραμμής. Την οποία οι Τούρκοι κλασσικά πέρασαν, εξ ού κι οι «υστερίες» Καραμανλή, και το Αμερικανικό εμπάργκο.

    Αν δεν υπήρχαν Άγγλοι Αμερικάνοι, κι οι κίνδυνος Ελληνοτουρκικού πολέμου οι τουρκαλάδες θα το κατάπιναν ολόκληρο το νησί.

    Και με τους Ελληνοκύπριους, θα κάναν ό,τι ακριβώς κάνανε και τώρα. Ή θα τους καθυποτάσσανε ή θα τους διώχνανε αφήνοντας έναν μικρό αριθμό σαν «speciment».

    Μου φαίνεται αστείο αυτό που γράφεις «(γιατί μετά κάτι έπρεπε να κάνω με τους Ελληνοκύπριους», νομίζω δεν κατανοείς τι σημαίνει Τουρκικό κράτος.

  29. Ασβος says:

    https://www.onisilos.gr/?p=32250

    Οριστε καποια που απανατει στο ΠΟΙΟΙ, ΠΟΤΕ και ΓΙΑΤΙ

  30. npo says:

    @Ασβος

    Ναι φίλε μου, συμφέρον απο μια διχοτόμηση τέτοιου εύρους είχαν οι Βρετανοί, όχι οι Αμερικανοί, οι Αμερικανοί απλά δεν ήθελαν τον Μακάριο (η δική του ευθύνη είναι πως δεν είχε διαβάσει σωστά τις πραγματικότητες της εποχής). Οτι έβαλαν το χεράκι τους κι αυτοί το έβαλαν, και σίγουρα «αποθάρρυναν» τους δικούς μας (δεν θέλαν και πολύ οι δικοί μας…) να στείλουν ενισχύσεις, με αποτέλεσμα αυτόν τον μεγάλο εδαφικά ακρωτηριασμό.

    https://doureios.com/i-merarhia-kai-i-stratigiki-epiptosi-tis-stratiotikis-adraneias-karamanli-stin-krisi-toy-1974/

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s