Συστήματα Αντιμετώπισης Μικρών Drones

Υποναυάρχου (ε.α.) Γεωργίου Σάγου ΠΝ

Κίνδυνοι ασφάλειας (security hazards) προερχόμενοι από κακόβουλα drones

Τα τελευταία χρόνια, η χρήση μικρών drones ή sUAS (small Unmanned Aerial Systems) έχει αποκτήσει ιδιαίτερη δημοφιλία, τόσο σε πολιτικές όσο και σε στρατιωτικές εφαρμογές, λόγω του σχετικά χαμηλού κόστους και της δυσκολίας εντοπισμού τους. Από πραγματικά περιστατικά, όπως έχει παρατηρηθεί στην πράξη, κακόβουλα drones έχουν τη δυνατότητα παραβίασης της ιδιωτικής ζωής, να διεξάγουν εναέρια παρακολούθηση και συλλογή δεδομένων, ενώ μπορούν ακόμη και να μεταφέρουν αρκετά επικίνδυνα φορτία, με σκοπό τη ρίψη μιας μικρής βόμβας, την εκτόξευση κάποιας μικρής ρουκέτας ή και την απευθείας πρόσκρουση πάνω σε ευάλωτους στόχους (σε αεροδρόμια, διυλιστήρια, εργοστάσια, φυλακές, κτίρια, πετρελαϊκές εξέδρες, εμπορικά πλοία, κ.τ.λ). Τα μεταφερόμενα φορτία, βάρους έως και μερικών κιλών, μπορεί να είναι από συμβατικά εκρηκτικά, επικίνδυνες χημικές ουσίες, μέχρι και κάποια ραδιολογικά ή βιολογικά υλικά ή ακόμη και κάποιο ελαφρύ πυροβόλο όπλο. Η αποτελεσματική αντιμετώπιση των ταχέως εξελισσόμενων drones, τα οποία μπορούν να επιτίθενται και ως σμήνη (swarm attacks) αποτελεί δύσκολο και υψηλού κόστους έργο. Σήμερα, διατίθενται στην αγορά διάφορα προϊόντα αντιμετώπισης κακόβουλων drones, από πολλές εταιρείες και χώρες που κατασκευάζουν ανάλογο εξοπλισμό, με ποικίλα χαρακτηριστικά και δυνατότητες (drones countermeasures).

Εικ. 1: Οι συνηθέστεροι τύποι μικρών drones λειτουργούν με κατακόρυφες έλικες, τυπικά 4 ή περισσότερες. Ορισμένα drones διαθέτουν σταθερές πτέρυγες (fixed wings) και ομοιάζουν με μικρά αεροσκάφη, τα οποία πετούν ακόμη ψηλότερα, ταχύτερα, για σημαντικά μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, μεταφέροντας βαρύτερα φορτία, όμως χρειάζονται διάδρομο απογείωσης και προσγείωσης, ενώ είναι δυσκολότερα στη χρήση. Ορισμένοι υβριδικοί τύποι drones συνδυάζουν πτέρυγες και έλικες, προσφέροντας τα πλεονεκτήματα και των δύο αυτών διαμορφώσεων.

Πολιτική (Drones Policy)

Η πολιτική drones είναι απαραίτητη για έναν οργανισμό ή μια υπηρεσία, προκειμένου να διατυπώσει τους στόχους και τη νομιμότητα των συγκεκριμένων δραστηριοτήτων, οι οποίες μπορεί να αφορούν είτε στην ασφαλή χρήση των drones είτε στη δυνατότητα εξουδετέρωσης και κατάρριψης κακόβουλων drones (anti-drone policy). Ταυτόχρονα, περιγράφεται το είδος της αναμενόμενης απειλής και των εφαρμοζόμενων αντιμέτρων CsUAS (Counter-sUAS), που νόμιμα θα πρέπει να αναλαμβάνονται για την ασφάλεια των εγκαταστάσεων και του προσωπικού.

Εκτίμηση επικινδυνότητας κακόβουλων drones (Security Risk Assessment)

Η εκτίμηση επικινδυνότητας (Security Risk Assessment) των κακόβουλων drones είναι απαραίτητη για τη λεπτομερή αναγνώριση όλων των κινδύνων και την ανάληψη των αναγκαίων εκείνων μέτρων πρόληψης, που αποσκοπούν στη μείωση των επιπτώσεων από μια πραγματική επίθεση. Στα μέτρα αυτά, μπορεί μεταξύ των άλλων να περιλαμβάνεται η χρήση κατάλληλου εξοπλισμού και εκπαιδευμένου προσωπικού, ανάλογα και με το είδος της αναμενόμενης απειλής και την τρωτότητα των φυλασσόμενων εγκαταστάσεων.

Εξοπλισμός εντοπισμού, αναγνώρισης & παρακολούθησης drones

Ο εντοπισμός, η αναγνώριση και η παρακολούθηση των drones αποτελούν σημαντικές λειτουργίες για την προστασία κάποιας εγκατάστασης. Οι λειτουργίες αυτές, στην απλούστερη περίπτωση μπορεί να διεξάγονται απλά παρατηρώντας (οπτικά και ακουστικά) μέσω της χρήσης βαρδιών οπτήρων, δηλαδή εντελώς παθητικά. Επιπρόσθετα, με τη χρήση κατάλληλου εξοπλισμού επιτυγχάνεται ακόμη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα, όσον αφορά στις ακόλουθες εξειδικευμένες λειτουργίες:

  • Ανίχνευση του προσεγγίζοντος αντικειμένου, η οποία αφορά στο πρώτο βήμα αντιμετώπισης ύποπτων drones
  • Ταξινόμηση & Αναγνώριση, που αφορά στη διάκριση του συγκεκριμένου τύπου drone
  • Εντοπισμός & Παρακολούθηση σε πραγματικό χρόνο, τόσο του drone όσο και των ελεγκτών (χειριστών) του
  • Προειδοποίηση για την έγκαιρη ανάπτυξη των κατάλληλων αντιμέτρων αντιμετώπισης

Σήμερα, τα υφιστάμενα συστήματα υποστήριξης των ανωτέρω λειτουργιών διατίθενται σε μεγάλη ποικιλία, από πολλές χώρες / κατασκευαστές, και σε διαφορετικά μεγέθη, παραμέτρους, εμβέλεια και κόστος. Γενικά, υπάρχουν 4 βασικοί τύποι εξοπλισμού για την υποστήριξη των ανωτέρω λειτουργιών, οι οποίοι πολλές φορές για βελτιωμένη αποτελεσματικότητα συνεργάζονται μεταξύ τους (combined sensors):

  • Αναλυτές ραδιοσυχνοτήτων (RF)
  • Ακουστικοί αισθητήρες (μικρόφωνα)
  • Οπτικοί αισθητήρες (κάμερες)
  • Ραντάρ

Αναλυτές ραδιοσυχνοτήτων (RF)

Οι αναλυτές ραδιοσυχνοτήτων (RF) χρησιμοποιούν μια ή περισσότερες κεραίες, που υποκλέπτουν ραδιοκύματα σε μεγάλη φασματική περιοχή, πχ από 1 MHz έως και 6.6 GHz, καθώς επίσης και έναν επεξεργαστή για την ανάλυση του φάσματος ραδιοσυχνοτήτων. Χρησιμοποιούνται για τη σάρωση των συχνοτήτων που συνήθως λειτουργούν τα drones, με σκοπό την ανίχνευση ενεργών ραδιοζεύξεων επικοινωνίας & ελέγχου αυτών. Τυπικές συχνότητες βρίσκονται στις μπάντες του Wi-Fi, δηλαδή 2.4–2.5 GHz και 5.725–5.875 GHz (ISM bands), για την επίτευξη υψηλών ρυθμών μετάδοσης, χαμηλού χρόνου καθυστέρησης (latency) και για την απρόσκοπτη υποστήριξη λειτουργίας της κάμερας του drone. Ειδικότερα, για τον έλεγχο του drone χρησιμοποιείται κάποιο σήμα στενού φασματικού εύρους (2 MHz), με τεχνική αναπήδησης συχνότητας (frequency hopping), ενώ για τη μετάδοση video χρησιμοποιείται σήμα ευρέως φάσματος (10 MHz). Για μεγαλύτερες αποστάσεις και χαμηλότερους ρυθμούς μετάδοσης χρησιμοποιούνται οι συχνότητες 902-928 MHz, 869 MHz & 433.05-434.79 MHz (κάποιοι παλαιότεροι τύποι λειτουργούσαν στα 27.12 MHz & 49 MHz).

Εικ. 2: Ενδεικτικό φάσμα των λειτουργιών μιας επικοινωνιακής ζεύξης Wi-Fi τυπικού drone.

Η εμβέλεια των περισσότερων drones στα 2.45 GHz ή 5.8 GHz είναι μόλις μερικά km, ενώ για τον έλεγχό τους απαιτείται οπτική επαφή (LOS). Η εμβέλεια στα 902-928 MHz, 869 MHz, κλπ, είναι μερικές δεκάδες km, αλλά υπάρχει δυσκολία ζωντανής μετάδοσης τηλεοπτικής εικόνας.

Για την ανίχνευση των σημάτων drones εφαρμόζονται διάφορες τεχνικές, όπως πχ  η ακύρωση φασματικής ισχύος (power  spectrum  cancellation), η αυτοσυσχέτιση πολλαπλών αναπηδήσεων (multihop  autocorrelation), τα συνελικτικά νευρωνικά δίκτυα CNN (Convolutional Neural Networks),[1] κτλ.

Εικ. 3: Απεικόνιση της ροής σημάτων μεταξύ ενός ελεγκτή αναπήδησης συχνότητας προς το drone (Mavic Pro τηςDJI) και αντίστροφα. Το σήμα απόκρισης του drone είναι ευρέως φάσματος (video signal). Όλα τα σήματα (Wi-Fi) υποκλέπτονται από έναν RF αναλυτή AirWarden της AeroDefense, ο οποίος εντοπίζει την πηγή τους και προειδοποιεί τις αρχές.

Τα δημοφιλέστερα χρησιμοποιούμενα πρωτόκολλα επικοινωνίας / ελέγχου των drones είναι τα MAVLink, UranusLink και UAVCan. Συνήθως, τα πρωτόκολλα αυτά δεν περιλαμβάνουν κάποια συστήματα ασφαλείας ή κρυπτογράφησης δεδομένων. Έτσι, πολλοί αναλυτές ραδιοσυχνοτήτων είναι σε θέση να προσδιορίζουν (αναγνωρίζουν) το μοντέλο, την ταυτότητα υπηρεσιών SSID (Service Set IDentifier) και τις δικτυακές διευθύνσεις MAC (Media Access Control) του drone και του ελεγκτή (όταν χρησιμοποιούν ανοικτή Wi-Fi επικοινωνία, όπως πχ τα γαλλικής προέλευσης Parrot drones), ακόμη και ν’ αναλαμβάνουν τον έλεγχο του drone. Το τελευταίο, είναι ιδιαίτερα χρήσιμο από τις αρχές, για σκοπούς νομικής δίωξης.

Οι επιθέσεις hacking μπορούν ν’ αντιμετωπιστούν εκ μέρους των Wi-Fi drones, με τη χρήση εικονικών ιδιωτικών δικτύων VPN (Virtual Private Networks). Ένα VPN απαιτεί πιστοποίηση από τους απομακρυσμένους χρήστες του δικτύου, ενώ συχνά ασφαλίζει τα δεδομένα με τεχνολογίες κρυπτογράφησης ώστε να εμποδίζει τη διάδοση των ιδιωτικών πληροφοριών σε μη εξουσιοδοτημένους τρίτους.

Κάποια στρατιωτικά drones χρησιμοποιούν εξειδικευμένες ασφαλείς επικοινωνίες ευρέως φάσματος, όπως πχ το σύστημα SSDL (Small Secure Data Link) της L3Harris, το οποίο παρέχει δικτυακή ικανότητα πολλαπλών συχνοτήτων, τακτικού επιπέδου.

Τυπικά, οι αναλυτές ραδιοσυχνοτήτων αποτελούν συστήματα σχετικά μικρής εμβέλειας (μερικών εκατοντάδων μέτρων) και είναι λιγότερο αποτελεσματικοί σε αστικές περιοχές με κορεσμένες ραδιοσυχνότητες (εμφανίζονται συχνοί ψευδοσυναγερμοί). Οι χειριστές τους απαιτούν ιδιαίτερη εκπαίδευση για την αναγνώριση των υπογραφών RF των drones. Τα πλεονεκτήματα της εν λόγω τεχνικής είναι το σχετικά χαμηλό κόστος και το γεγονός ότι δεν απαιτείται κάποια άδεια χρήσης, λόγω της παθητικής της λειτουργίας (εφόσον όμως οι συσκευές περιορίζονται αποκλειστικά σε παθητική λειτουργία). Σε κάποιες περιπτώσεις, με τη χρήση πολλών κατάλληλα γεωγραφικά διεσπαρμένων αναλυτών, μπορεί να επιτευχθεί προσδιορισμός της θέσης του drone και του ελεγκτή του, μέσω τριγωνισμών. Η μέθοδος από μόνη της δεν είναι αποτελεσματική στην περίπτωση drones που κατευθύνονται εντελώς αυτόνομα, χρησιμοποιώντας αποκλειστικά κάποιο δορυφορικό σύστημα ναυτιλίας.

Εικ. 4: Συσκευές ανάλυσης ραδιοσυχνοτήτων (RF) κατασκευάζουν γνωστές γερμανικές εταιρείες, όπως Rohde & Schwarz (ARDEONIS-I), Aaronia, κτλ.

Ακουστικοί αισθητήρες (μικρόφωνα)

Οι ακουστικές συστοιχίες μικροφώνων ανιχνεύουν τον ήχο που παράγουν οι κινητήρες / προπέλες των drones και στη συνέχεια υπολογίζουν τη διαδρομή και την κατεύθυνση του. Με χρήση πολλών διαφορετικών συστοιχιών μπορεί να διεξαχθεί τριγωνισμός. Η μέθοδος ανιχνεύει ακόμη και τα drones που λειτουργούν αυτόνομα, δηλαδή χωρίς ραδιοζεύξη ελέγχου. Η επιτυγχανόμενη εμβέλεια είναι μικρή, από μερικές δεκάδες μέτρα έως 300-600 m, με πιθανότητα εντοπισμού (probability of detection) 99.5% και ρυθμό ψευδών συναγερμών (false alarm rate) 3%. Το κόστος των μικροφώνων μπορεί να μην είναι αρκετά μεγάλο, ωστόσο η μέθοδος δεν λειτουργεί αποτελεσματικά σε θορυβώδες περιβάλλον, όπως πχ στο αστικό ή κάτω από δυνατό άνεμο. Αποτελεί εντελώς παθητικό σύστημα που καλύπτει τα κενά άλλων τεχνικών εντοπισμού drones, λειτουργώντας συμπληρωματικά με αυτά, όπως πχ είναι τα συστήματα ραντάρ.

Για την ανίχνευση και την αναγνώριση των ακουστικών υπογραφών των drones χρησιμοποιούνται διάφορες τεχνικές, όπως πχ RNN (Recurrent Neural Network),[2] CNN (Convolutional Neural Network) καιCRNN (Convolutional Recurrent Neural Network).

Το Αυστραλέζικο ακουστικό ραντάρ DroneShield αναγνωρίζει την ακουστική υπογραφή των συνήθων τύπων UAVs, μέσω βάσης δεδομένων και αποστέλλει προειδοποίηση (πχ SMS, email, κτλ). Για μεγαλύτερες αποστάσεις εντοπισμού, έως και 1 km, χρησιμοποιούνται ακουστικά παραβολικά μικρόφωνα (πιάτα διαμέτρου περίπου 60 cm).

Εικ. 5: Η διάταξη μικροφώνων Discovair G2 της Νορβηγικής Squarehead Technologies αποτελεί τυπικό παράδειγμα εξοπλισμού για τον ακουστικό εντοπισμό drones.

Οπτικοί αισθητήρες (κάμερες)

Ουσιαστικά αποτελούν βιντεοκάμερες ημέρας ή/και νύχτας (IIR), υψηλής ανάλυσης, οι οποίες παρέχουν εικόνα αναγνώρισης του drone και του φορτίου του, αλλά και δυνατότητα παρακολούθησης, σε σχετικά μικρές αποστάσεις, της τάξης των 100 m. Δεν μπορούν όμως να χρησιμοποιηθούν από μόνες τους για την αρχική ανίχνευση / εντοπισμό των drones. Οι επιδόσεις των οπτικών αισθητήρων μπορεί να επηρεάζονται από δυσμενείς καιρικές συνθήκες (ομίχλη, σύννεφα, σκόνη). Επίσης, η παραγόμενη θερμική υπογραφή των μικρών drones είναι ελάχιστη, προερχόμενη κυρίως από τις θερμές μπαταρίες και τους ηλεκτροκινητήρες.

Εικ. 7: Η ηλεκτροοπτική κάμερα του συστήματος Hawk της Πολωνικής Hertz Systems για την αναγνώριση και παρακολούθηση drones.

Ραντάρ

Η  χρήση εξειδικευμένης τεχνολογίας ραντάρ, όπως πχFMCW (Frequency Modulated Continuous Wave), στις μπάντες Ku & X, με οριζόντιο τομέα κάλυψης 360°, βοηθά στην έγκαιρη ανίχνευση και στη μέτρηση της ακριβούς θέσης (διόπτευση-απόσταση) και ταχύτητας, ακόμη και πολλών επερχόμενων drones ταυτόχρονα, κάτω από τις περισσότερες καιρικές συνθήκες (ομίχλη, σύννεφα, σκόνη). Αρκετά από τα συστήματα αυτά, περιλαμβάνουν αλγόριθμους διάκρισης των drones από άλλους μικρούς χαμηλά ιπτάμενους στόχους, όπως πχ πτηνά, μπαλόνια, κτλ. Τα πιο μοντέρνα ραντάρ υιοθετούν ψηφιακές τεχνολογίες ενεργής φασικής στοιχειοκεραίας AESA (Active Electronically Scanned Array), χωρίς καθόλου κινούμενα μέρη. Επίσης, η ενδεχόμενη χρήση χιλιοστομετρικών ραντάρ δεν ενδείκνυται για μεγάλες αποστάσεις εντοπισμού, λόγω μεγάλων απωλειών διάδοσης.

Τα συγκεκριμένα ραντάρ είναι τεχνολογίας Doppler, δηλαδή απορρίπτουν τους στατικούς στόχους και παρακολουθούν μόνον τους κινούμενους. Επιπρόσθετα, εφαρμόζουν και τεχνολογία microDoppler, για την ανίχνευση κινήσεων πάνω στον κινούμενο στόχο, όπως πχ των προπελών του drone, ακόμη και όταν αυτό αιωρείται σχεδόν ακίνητο. Σοβαρό όμως πρόβλημα αποτελεί στην πράξη, η ανίχνευση στόχων μικρής ραδιοδιατομής, όπως επίσης και οι συχνοί ψευδείς συναγερμοί από περαστικά πτηνά, πχ γλάρους.

Συμπαγή συστήματα ραντάρ περιμετρικής επιτήρησης εγκαταστάσεων, για τον εντοπισμό drones, ανθρώπων και οχημάτων, αποτελούν τα διάφορα μοντέλα της αμερικάνικης SpotterRF (C40, C40EXT, κτλ), εμβέλειας μερικών εκατοντάδων μέτρων και ρυθμού σάρωσης έως και 8 φορές ανά sec.

Η Δανέζικη εταιρεία Prime Consulting & Technologies παράγει το περιμετρικής επιτήρησης εγκαταστάσεων και αεροδρομίων (περιστρεφόμενης κεραίας 60 rpm) σύστημα ραντάρ GROK (σε Ku και X band) και εμβέλειας αναλόγως του μεγέθους του drone, από 2 έως 10 km.

            Το φορητό ή σταθερά εγκατεστημένο σύστημα Harrier αποτελεί ραντάρ Doppler της DeTect για την επιτήρηση, ανίχνευση και παρακολούθηση εναέριων ή θαλάσσιων στόχων χαμηλής ραδιοδιατομής (RCS), μέσα σε επίγειο ή θαλάσσιο περιβάλλον έντονων παρασιτικών επιστροφών (clutter). Λειτουργεί στις μπάντες S και X. Η κεραία του συστήματος σαρώνει τον ορίζοντα με 48 rpm. Προορίζεται για την προστασία μεγάλων εγκαταστάσεων, αεροδρομίων, συνόρων, κτλ. Καλύπτει ύψη έως και 20.000 ft σε αποστάσεις έως 48+ km. Συνεργάζεται με άλλα συστήματα, όπως πχ τηλεοπτικές και θερμικές κάμερες, ακουστικούς αισθητήρες, κτλ.

Η Γερμανική εταιρεία Aaronia AG έχει αναπτύξει το σύστημα AARTOS DDS (Advanced Automatic RF Tracking and Observation Solution Drone Detection System), το οποίο έχει εγκατασταθεί σε αεροδρόμια, όπως π.χ. το Heathrow και το Muscat (κόστους USD 10Μ). Στη μεγάλη έκδοση καλύπτει αποστάσεις έως και 50 km (ραντάρ, κάμερες, ανιχνευτές RF), με δυνατότητα ανίχνευσης πολλών drones ταυτόχρονα, σε διαφορετικές συχνότητες. Επίσης, περιλαμβάνει παρεμβολείς RF, εμβέλειας 8 km.

Ολοκληρωμένο σύστημα ανίχνευσης, ταξινόμησης, παρακολούθησης και RF παρεμβολής των επικοινωνιακών ζεύξεων και δορυφορικών συστημάτων ναυτιλίας (GPS,[3] GLONASS,[4] GALILEO & BEIDOU) των drones είναι επίσης το Kapan της Τουρκικής Meteksan. Χρησιμοποιεί ραντάρ Ku band τεχνολογίας micro-Doppler, όπως επίσης κάμερα ημέρας και θερμική (MWIR).

Το ολοκληρωμένο σύστημα Drone Dome της Rafael περιλαμβάνει τις λειτουργίες ανίχνευσης (σε απόσταση μερικών km), ταξινόμησης, αναγνώρισης και εξουδετέρωσης μέσω RF παρεμβολής. Το σύστημα χρησιμοποιεί ραντάρ τεχνολογίας micro-Doppler, RF/SIGINT, κάμερα ημέρας και θερμική (SWIR) έως και 3 km.

Η αμερικάνικη εταιρεία SRC Inc.υποστηρίζει τις προσπάθειες της Αεροπορίας των ΗΠΑ στην αντιμετώπιση μικρών μη επανδρωμένων drones, μέσω ενός συστήματος C-sUAS (Counter-small Unmanned Aerial System). Το MEDUSA αποτελεί ένα σύστημα εντολών και ελέγχου που συνδέει πολλαπλά C-sUAS και σχετικά στοιχεία για τον εντοπισμό και την διακοπή της λειτουργίας (εξουδετέρωση)  μικρών drone. Το ολοκληρωμένο πρόγραμμα MEDUSA εγκαταστάθηκε για πρώτη φορά στην αεροπορική βάση Al Dhafra στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Η Medusa  είναι σύστημα προηγμένων τεχνολογιών, που χρησιμοποιούνται για να καταστρέψουν τα μικρά drone. Ο στόχος είναι να σχεδιαστεί ένα μοντέλο που να μπορεί να αναπτυχθεί γρήγορα σε περιοχές με σημαντική απειλή drone για στρατιωτικό προσωπικό ή/και εγκαταστάσεις.

Εικ. 8: Σύγκριση κάλυψης διαφόρων μοντέλων συμπαγών ραντάρ της SpotterRF.

Εξοπλισμός αντιμέτρων κατά drones

Σήμερα, υπάρχουν πολλές διαφορετικές τεχνολογίες αντιμετώπισης / απαγόρευσης εναέριων ή/και θαλάσσιων drones (interdiction / denial). Στις περισσότερες όμως χώρες, εκτός από αστυνομικές ή στρατιωτικές υπηρεσίες & αρχές, δεν επιτρέπεται η γενικότερη νόμιμη χρήση τους, ιδιαίτερα στην περίπτωση των συστημάτων RF παρεμβολών.

Ανάλογα με το αποτέλεσμα, τα αντίμετρα εναντίον των drones διακρίνονται στα ακόλουθα:

  • Φυσικής καταστροφής
  • Εξουδετέρωσης (neutralisation)
  • Ανάληψη ελέγχου του drone (hijacking). 

Ειδικότερα, ανάλογα με την εφαρμοζόμενη τεχνολογία, τα αντίμετρα εναντίον των drones διακρίνονται στα ακόλουθα, τα οποία πολλές φορές συνεργάζονται μεταξύ τους για μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα (combined interdiction elements):

Παρεμβολείς ραδιοσυχνοτήτων (RF Jammers)

Οι παρεμβολείς ραδιοσυχνοτήτων (RF jammers) αποτελούν τις δημοφιλέστερες μέσου κόστους συσκευές εξουδετέρωσης drones. Διατίθενται σε πολλούς τύπους, που μπορεί να είναι στατικοί, κινούμενοι ή φορητοί. Έχουν όμως το πρόβλημα ότι η χρήση τους δεν είναι νόμιμη στις περισσότερες χώρες.

Οι συσκευές αυτές, εκπέμπουν σχετικά μεγάλης ισχύος ραδιοσυχνότητες (μερικών δεκάδων Watt στην περίπτωση των φορητών συσκευών) προς την κατεύθυνση του drone, με σκοπό την κάλυψη (masking) του σήματος ελέγχου. Ουσιαστικά, διεξάγουν παρεμβολή θορύβου στο δέκτη του drone (περιλαμβάνονται και οι ζεύξεις Wi-Fi). Επίσης, διακόπτουν / μπλοκάρουν τη δορυφορική ζεύξη των συστημάτων ναυτιλίας GPS, GLONASS, κτλ (GNSS jamming).[5]

Οι RF παρεμβολές, μπορεί να προκαλέσουν ανάλογα με τον τύπο του drone:

  1. Ελεγχόμενη προσγείωση του drone ή ακινητοποίηση στη θέση που βρίσκεται
  2. Επιστροφή του drone στο χειριστή του ή σε κάποια άλλη θέση (πολλοί τύποι drone διαθέτουν ενσωματωμένη τη συγκεκριμένη λειτουργία)
  3. Μη ελεγχόμενη πτώση του drone στο έδαφος
  4. Τυχαία, μη ελεγχόμενη πτήση του drone.

Έχουν σχετικά μικρή εμβέλεια, ενώ μπορεί να επηρεάσουν (παρεμβάλλουν) και άλλες ραδιο-επικοινωνίες, να προκαλέσουν απρόβλεπτη συμπεριφορά του drone ή ακόμη και να καταλήξει στο στόχο του ανεξέλεγκτα.

Μερικά από τα πολλά παραδείγματα συστημάτων ραδιοπαρεμβολής drone είναι η σειρά φορητών παρεμβολέων Orion της Σιγκαπουριανής εταιρείας TRD, τα συστήματα της Γερμανικής HP Wüst και της Αμερικάνικης Dedrone, κτλ.

Ο σταθερός ή φορητός παρεμβολέας GROK της δανέζικης Prime Consulting & Technologies εκπέμπει είτε αυτόματα (με τον εντοπισμό κάποιου drone) ή είτε χειροκίνητα.

Οι αντίστοιχοι σταθεροί ή φορητοί παρεμβολείς της ελβετικής Meritis λειτουργούν σε reactive mode, καλύπτουν τις συχνότητες 1.2 GHz, 2.45 GHz, 5.8 GHz, 900 MHz, 868 MHz, καθώς επίσης και τις δορυφορικές ζεύξεις GPS, επιτρέποντας όμως τη λειτουργία συγκεκριμένων συχνοτήτων.

Ο παρεμβολέας της ισραηλινής Phantom Technologies ανιχνεύει τη γενική κατεύθυνση του drone, στην οποία εκπέμπει σήμα παρεμβολής που καλύπτει απόσταση 2 km.

Εικ. 10: Το ρωσικό ηλεκτρομαγνητικό τυφέκιο Pishchal-PRO της JSC Concern Avtomatikaέχει βάρος 3.5 kg και εκπέμπει ισχυρή παρεμβολή σε ακτίνα 2 km εναντίον των συστημάτων τηλεκατεύθυνσης και ναυτιλίας των drones.

Εικ. 11: Μια πιο αποτελεσματική εκδοχή παρεμβολέων τηςJSC Concern Avtomatika, είναι το φορητό / σταθερό ρωσικό σύστημα Kupol-PRO, εναντίον των συστημάτων τηλεκατεύθυνσης και ναυτιλίας των drones, Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την άμυνα μιας κρίσιμης εγκατάστασης, με δραστική εμβέλεια έως και 20 km, με περιφερειακή κάλυψη 360°.

Εικ. 12: Η Aselsan παράγει το İHASAVAR, ένα φορητό σύστημα κατάρριψης (εξουδετέρωσης) μικρών drone, μέσω RF παρεμβολής του συστήματος ελέγχου τους.
Εικ. 13: Η ρωσική Kalashnikov κατασκευάζει το φορητό anti-drone όπλο REX-1, μια συσκευή παρεμβολών RF που αποσκοπεί στη διακοπή της σύνδεσης μεταξύ ενός drone και του ελεγκτή του, καθώς επίσης στο μπλοκάρισμα των δορυφορικών συστημάτων εντοπισμού θέσης των σημάτων κινητής τηλεφωνίας (GSM) και Wi-Fi.

Εικ. 14: Το βρετανικό σταθερό ολοκληρωμένο σύστημα AUDS (Anti-UAV Defence System) χρησιμοποιείται για την εξουδετέρωση εχθρικών UAV, με εμβέλεια έως και 8 -10 km. Διαθέτει κεραία υψηλού κέρδους, τετραπλής μπάντας (με επιλογή πενταπλής μπάντας), η οποία παρεμβάλει τα συστήματα ελέγχου και ναυτιλίας του drone. Συνδυάζει αισθητήρες εντοπισμού, αναγνώρισης και παρακολούθησης (ραντάρ και ηλεκτροοπτικό σύστημα).

Εικ. 15: Το σύστημα DRAKE (Drone Restricted Access using Known Electromagnetic warfare system) της Northrop Grumman χρησιμοποιείται για την εξουδετέρωση μέσω RF παρεμβολής των μικρότερου τύπου drones (κατηγορίας Group 1), συνολικού βάρους απογείωσης <10 kg, που κινούνται με ταχύτητες <100 km/h και έχουν εμβέλειες <10-15 km, όπως πχ διάφορα μοντέλα της AeroVironment (RQ-11Β Raven, WASP III, RQ-20 Puma, κτλ). Το σύστημα DRAKE εκπέμπει σε χαμηλές και υψηλές συχνότητες, επηρεάζοντας το σήμα ελέγχου τ εχθρικού drone, αλλά μπορεί επίσης να επηρεάσει ακόμη και αυτόνομα κινούμενα εχθρικά drones.

GPS Spoofers

Οι συσκευές GPS spoofing (πλαστογράφησης) αποτελούν μέσου κόστους συστήματα εξουδετέρωσης drones. Μια τέτοια συσκευή αποστέλλει ισχυρό σήμα RF, το οποίο αντικαθιστά τα ασθενέστερα δορυφορικά σήματα ναυτιλίας (πχ L1 & L2 του GPS), τα οποία χρησιμοποιούνται για τον έλεγχο της πλοήγησης του drone. Με τον τρόπο αυτό, διαφοροποιούνται οι ηλεκτρονικές συντεταγμένες σε πραγματικό χρόνο και το drone θεωρεί ότι βρίσκεται κάπου αλλού. Στη γενικότερη ιδέα, μπορεί να περιλαμβάνονται τεχνικές εξαπάτησης RF/GNSS, χειρισμού πρωτοκόλλων και κυβερνοεπιθέσεων. Έτσι, μπορεί να αναληφθεί ακόμη και ο έλεγχος της θέσης του drone, ώστε να κατευθυνθεί σε κάποια ασφαλή περιοχή. Για να γίνει αυτό, απαιτείται κατάλληλο σήμα, το οποίο να επηρεάζει τη σχέση χρόνου και χώρου με τον επιθυμητό τρόπο. Η επίθεση αρχίζει με την εκπομπή σημάτων συγχρονισμένων με τα γνήσια δορυφορικά σήματα που λαμβάνει ο δέκτης του drone. Ακολούθως, η ισχύς των ψευδοσημάτων αυξάνεται σταδιακά, αντικαθιστώντας πλήρως τα γνήσια σήματα.

Εικ. 16: Ανάληψη ελέγχου κακόβουλου drone, μέσω GPS spoofing.

Εικ. 17: Οι συχνότητες των δορυφορικών συστημάτων ναυτιλίας GPS και GLONASS.

Εικ. 18: Η συσκευή NoFlyZrone / ATENEA της ισπανικής Centum αποτελεί GPS spoofer, για την ανάληψη ελέγχου του drone και την οδήγησή του σε ασφαλή περιοχή.

Η δομή του σήματος GPS, όπως και οι συχνότητες λειτουργίας του είναι ευρέως γνωστές πληροφορίες. Επίσης, το πολιτικό σύστημα GPS δεν εφαρμόζει κάποια κρυπτογράφηση, ενώ στο εμπόριο υπάρχει διαθέσιμος εξοπλισμός για τη δημιουργία παρόμοιων ψευδοσημάτων. Ειδικότερα, η υιοθέτηση της τεχνολογίας SDR (Software Defined Radio) έχει διευκολύνει πολύ τη δυνατότητα υλοποίησης GPS spoofing.

Οι τεχνικές spoofing διακρίνονται σε συγκαλυμμένες, οι οποίες δεν γίνονται αντιληπτές από το χειριστή του drone και σε μη συγκαλυμμένες.

Οι συσκευές GPS spoofing έχουν σχετικά μικρή εμβέλεια, ενώ μπορεί να επηρεάσουν (παρεμβάλλουν) και άλλες ραδιοεπικοινωνίες.

Πέραν των χρηστών drones, ευάλωτες επιχειρήσεις σε GPS spoofing με στόχο κλοπές και απάτες, είναι οι μεταφορικές, οι υπηρεσίες taxi, οι κατασκευαστικές εταιρείες και οποιαδήποτε άλλη εταιρεία βασίζεται σε δορυφορικά ναυτιλιακά συστήματα, ακόμη και τα αυτόνομα οδηγούμενα αυτοκίνητα.

Τα μέτρα προστασίας από GPS spoofing βρίσκονται ακόμη σε πειραματικό επίπεδο, όπως είναι πχ η χρήση πολλών διαφορετικών κεραιών ή λοβών λήψης (beamforming), η χρήση GPS firewall μεταξύ κεραίας λήψης και δέκτη, κτλ. Κάποια συστήματα μπορεί να διαθέτουν εξειδικευμένο λογισμικό εντοπισμού GPS spoofing και προειδοποίησης των χρηστών (anti-spoofing software).

Χρήση διχτυών

Η χρήση διχτυών αποτελεί ένα σχετικά χαμηλού κόστους μέσο (της τάξης των μερικών δεκάδων χιλιάδων USD) για τη φυσική σύλληψη και εξουδετέρωσή drones (όχι την καταστροφή τους), που μπορεί να διευκολύνει την περαιτέρω ανάλυση και έρευνα. Υπάρχουν διάφοροι τρόποι εφαρμογής της ιδέας, όπως πχ:

  • Πυροβόλα διχτυών από το έδαφος, φορητά ή εγκατεστημένα.  Αν και έχουν υψηλή ακρίβεια, το δραστικό τους βεληνεκές κυμαίνεται από 20 m έως και 300 m. Διατίθενται με ή χωρίς αλεξίπτωτο ελεγχόμενης πτώσης του drone.
  • Πυροβόλα διχτυών από άλλα drone: Αν και η εμβέλειά τους είναι μεγαλύτερη από τα πυροβόλα διχτυών εδάφους, υπάρχει δυσκολία εφαρμογής της ιδέας. Διατίθενται με ή χωρίς αλεξίπτωτο ελεγχόμενης πτώσης του κακόβουλου drone.
  • Κρεμασμένα δίχτυα από άλλα drone. Πολύ απλή ιδέα, που βοηθά στη σύλληψη και στη μεταφορά του κακόβουλου drone σε ασφαλή περιοχή ή στην ελεγχόμενη πτώση του.

Παραδείγματα αποτελούν τα συστήματα των Delft Dynamics (πυροβόλα διχτυών εγκατεστημένα σε drones), το SkyWall της βρετανικής OpenWorks Engineering (φορητό ή/και σταθερό πυροβόλο διχτυών εδάφους) και το Drone Interceptor MP200 της Γαλλικής Malou Tech (drone με κρεμάμενο δίχτυ).

Φυσική καταστροφή μέσω φορητού οπλισμού ή βολών βλημάτων (blunt force)

Η φυσική καταστροφή των drones, με τη χρήση συμβατικού φορητού οπλισμού, ο οποίος μπορεί να χρησιμοποιεί  ειδικά πυρομαχικά για την κατάρριψή τους σε μικρή απόσταση, αποτελεί μια σχετικά απλή, χαμηλού κόστους και αποτελεσματική διαδικασία.

Η φυσική καταστροφή μεγάλου μεγέθους drones, μέσω βολής μικρών βλημάτων SAM (Surface-to-Air Missiles) αναπτύσσεται κυρίως από Ρωσικές εταιρείες, για εφαρμογή κυρίως σε εμπόλεμες περιοχές. Παράδειγμα αποτελεί ένας μικρός και χαμηλού κόστους πύραυλος για το αντιαεροπορικό σύστημα TOR, ιδανικός για την αναχαίτιση drones μικρού μεγέθους.

Άλλα παραδείγματα είναι η ανάπτυξη του αντιαεροπορικού συστήματος DerivatsiyaPVO των 57 mm, όπως και η αξιοποίηση του αντιαεροπορικού συστήματος PantsirSM. Επίσης, το αρθρωτό σύστημα TORM2KM μπορεί να ενσωματωθεί σε διάφορους τύπους σκαφών ή σε μόνιμες εγκαταστάσεις και να ολοκληρωθεί σε οποιοδήποτε δίκτυο αεράμυνας.

Επίσης, η Ρωσία σχεδιάζει να θέσει σε παραγωγή νέα έκδοση των SHORAD (short range air defense)Pantsir AAGM (antiaircraft gunmissile), το βελτιωμένο PantsirS1M. Αυτό, εγκαθίσταται σε φορτηγό 8Χ8 Kamaz-53958 Typhoon (κατηγορίας MRAP) και θα φέρει νέας γενιάς ραντάρ και Ε/Ο αισθητήρες, με ικανότητα πλήρως παθητικής βολής. Οι νέοι πύραυλοι θα έχουν αυξημένη εμβέλεια 30 km (από 20 km), ενώ τα πυροβόλα και το σύστημα ελέγχου θα είναι βελτιστοποιημένα για την κατάρριψη drones.

Όπλα υψηλής μικροκυματικής ενέργειας (High Power Microwave Devices)

Τα όπλα υψηλής μικροκυματικής ενέργειας (HPM) παράγουν ισχυρό ηλεκτρομαγνητικό παλμό για την αχρήστευση των ηλεκτρονικών κυκλωμάτων των drones. Ο ηλεκτρομαγνητικός παλμός καταστρέφει τις ραδιοζεύξεις και τα ηλεκτρονικά κυκλώματα των drones και άλλων ηλεκτρονικών συσκευών μέσα στην εμβέλεια του όπλου. Λόγω των υψηλών υπερτάσεων και ρευμάτων που παράγονται, τα όπλα αυτά μπορεί να διαθέτουν κάποια κεραία εστίασης του ηλεκτρομαγνητικού παλμού προς συγκεκριμένη κατεύθυνση, για την αποφυγή τυχόν πλευρικών απωλειών. Αποτελούν συστήματα σχετικά υψηλού κόστους.

Εικ. 21: Το σύστημα υψηλής μικροκυματικής ισχύoς HPEM 1, για την αχρήστευση κακόβουλων drones της Γερμανικής Diehl.

Εικ. 22: Η ιδέα της κατάρριψης σμήνους drones με χρήση υψηλής μικροκυματικής ισχύος, από το συμπαγούς μεγέθους σύστημα Leonidas των Epirus / Northrop Grumman, τεχνολογίας ημιαγωγών ισχύος νιτριδίου του γαλλίου (GaN). Το σύστημα έχει τη δυνατότητα εκπομπής χιλιάδων παλμών ανά δευτερόλεπτο προς την επιθυμητή κατεύθυνση, αποφεύγοντας ενδεχόμενες παράπλευρες απώλειες.

Όπλα υψηλής κατευθυνόμενης ενέργειας laser (HighEnergy Lasers)

Τα όπλα υψηλής κατευθυνόμενης ενέργειας laser (HEL) καταστρέφουν τη φυσική δομή και τα ηλεκτρονικά κυκλώματα ενός drone. Αποτελούν κυρίως πειραματικές διατάξεις σχετικά υψηλού κόστους. Στην πιο απλή περίπτωση επιτυγχάνεται απλή τύφλωση (dazzling) του ηλεκτροοπτικού εξοπλισμού του drone.

Παραδείγματα εταιρειών που κατασκευάζουν τέτοια συστήματα είναι η Lockheed Martin, η Raytheon, η Boeing, η Rheinmetall, κτλ. Στα επόμενα χρόνια φαίνεται να αυξάνεται η χρήση συστημάτων ισχύος εξόδου 30-50 kW, εγκατεστημένων πάνω σε οχήματα ξηράς. Σήμερα, Αμερικανικά αντιτορπιλικά ήδη εξοπλίζονται με το σύστημα HELIOS (High Energy Laser with Integrated Optical-dazzler and Surveillance) της Raytheon, για την αντιμετώπιση UAVs και ταχυπλόων μικρών σκαφών.

Εικ. 23: Το πειραματικό σύστημα laser ισχύος ATHENA (30 kW) της Lockheed Martin είναι στερεάς κατάστασης (οπτικών ινών).
Εικ. 24: Το AN/SEQ-3 Laser Weapon System ή XN-1 LaWS απετέλεσε τη βάση για το ισχυρότερο 60 kW σύστημα HELIOS (High Energy Laser with Integrated Optical-dazzler and Surveillance) της Lockheed Martin, πρώην SNLWS (Surface Navy Laser Weapon System) ή SEASABER Increment 1, το οποίο εγκαθίσταται στα αμερικανικά αντιτορπιλικά Arleigh Burke.

Αρπακτικά πτηνά

Εκπαιδευμένα αρπακτικά πτηνά, όπως ορισμένα είδη αετών και γερακιών, χρησιμοποιούνται για τη σύλληψη και την κατάρριψη μικρών drones / sUAS. Η απαιτούμενη εκπαίδευση είναι αρκετά χρονοβόρα, καθημερινή, διεξάγεται σε ειδικούς χώρους και διαρκεί τουλάχιστον ένα έτος ανά πτηνό. Τυπικά, το πτηνό φεύγει από το χέρι του εκπαιδευτή, πετάει γρήγορα προς το drone και το αρπάζει με τα γαμψά του νύχια. Ανάλογα με το είδος του πτηνού, η όραση τους φθάνει από 5 έως και 10 km, ενώ η ταχύτητα τους μπορεί να αγγίξει τα 440 km/h, σε κάθετη εφόρμηση.

Εικ. 24: Κάποιες εταιρείες παρέχουν υπηρεσίες αντιμετώπισης drones με τη χρήση αρπακτικών πτηνών.

Ανάληψη ελέγχου του drone (signal hijacking)

            Η ανάληψη του ελέγχου ενός κακόβουλου drone (active signal hacking / hijacking) εφαρμόζεται για την αποφυγή του κινδύνου πρόκλησης σοβαρής ζημιάς σε ανθρώπους ή και σε εγκαταστάσεις, εξαναγκάζοντας την προσγείωσή του σε ασφαλή περιοχή. Αυτό, μπορεί να επιτευχθεί με συνδυασμένη εφαρμογή τεχνικών GPS spoofing ή ανάληψης ελέγχου του σήματος τηλεχειρισμού του drone. Επιπρόσθετα, μπορεί να επιτευχθεί ακόμη και πρόσβαση στα μεταδιδόμενα δεδομένα της κάμερας του drone.

Η μέγιστη εμβέλεια για την ανάληψη του ελέγχου ενός drone είναι της τάξης του 1.5 km.

            Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το spoofing σύστημα MESMER της αμερικάνικης Department 13, όπως επίσης και κάποιοι RF παρεμβολείς της κινεζικής Hikvision.

Εικ 26: Κυβερνοεπίθεση για την ανάληψη ελέγχου του drone, πχ με την εφαρμογή τεχνικών που βασίζονται στην έλλειψη εφαρμογής αυθεντικοποίησης (επαλήθευσης της ταυτότητας).
Εικ. 27: Το σύστημα Mesmer της Department 13 αναλαμβάνει τον έλεγχο κακόβουλών drones, μέσω χειρισμού των αδυναμιών του πρωτοκόλλου επικοινωνίας τους, πχ έλλειψη εφαρμογής αυθεντικοποίησης (επαλήθευσης της ταυτότητας).

Επίσης, Κινέζοι ερευνητές έχουν δείξει τη δυνατότητα κατάρριψης drones μέσω εκπομπής ισχυρών ηχητικών κυμάτων (sound blasts). Αυτά, στοχεύουν στους ενσωματωμένους chips αισθητήρες MEMS (microelectromechanical systems), οι οποίοι περιλαμβάνονται σε όλα τα drones, ως αισθητήρες βαρομετρικής πίεσης, επιταχυνσιόμετρα, γυροσκόπια, μαγνητόμετρα, αδρανειακές μονάδες IMU (Inertial Measurement Units), κτλ. Χρησιμοποιώντας τα κατάλληλα ηχητικά κύματα, τα οποία συντονίζονται με τους συγκεκριμένους μικροηλεκτρομηχανικούς αισθητήρες (MEMS), είναι δυνατή η κατάρριψη των κακόβουλων drones. Η απόσταση δράσης των συστημάτων επίδειξης ήταν μόλις μερικά μέτρα, αλλά η προσαρμογή τους σε ηχητικά όπλα, όπως πχ το αμερικάνικο LRAD (Long Range Acoustic Device) που χρησιμοποιείται κυρίως από αστυνομικές δυνάμεις, ενδεχομένως μπορεί να βελτιώσει περαιτέρω την επιτυγχανόμενη εμβέλεια.

Εικ. 27: Η τεχνολογία εξαρτημάτων MEMS χρησιμοποιείται ευρέως στα μοντέρνα drones και συναντάται σε δύο βασικούς τύπους. Ο χωρητικός τύπος βασίζεται σε κάποια κινούμενη πλάκα ή σε κάποιο στοιχείο ανίχνευσης, που μεταβάλλει την ηλεκτρική χωρητικότητα. Ο ωμικός τύπος ελέγχεται από ηλεκτροστατικά κινούμενους βραχίονες και ενδέχεται με την πάροδο του χρόνου ν’ αστοχήσει, λόγω της κόπωσης του μετάλλου των βραχιόνων και της φθοράς των επαφών.

Επίλογος

Κάθε μια από τις ανωτέρω περιγραφείσες μεθόδους / τεχνικές αντιμετώπισης κακόβουλων drones έχει πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Πρακτικά, ενδείκνυται η συνδυασμένη χρήση μεθόδων, ανάλογα με τη συγκεκριμένη εφαρμογή και το αναμενόμενο μέγεθος / είδος της απειλής. Επίσης, ο συγκεκριμένος συνδυασμός τεχνικών εξαρτάται από το είδος της φυλασσόμενης εγκατάστασης και το διατιθέμενο συνολικό κόστος για την απαραίτητη επένδυση σε κατάλληλο εξοπλισμό και σε προσωπικό.


[1]              Τα συνελικτικά νευρωνικά δίκτυα (CNN) εφαρμόζουν σε κάποια από τα επίπεδά τους,τη λειτουργία της συνέλιξης αντί πράξεων πινάκων. Ένα συνελικτικό επίπεδο / στρώμα (convolutional layer) νευρωνικού δικτύου αποτελεί σύνολο από νευρώνες που εκτελούν συνέλιξη μεταξύ προκαθορισμένων φίλτρων και του διανύσματος δεδομένων εισόδου. Κάθε επίπεδο μπορεί να περιλαμβάνει νευρώνες που εκτελούν συνέλιξη, διαδικασίες συγκέντρωσης (pooling), εισαγωγή μη γραμμικότητας, ακόμη και κανονικοποίηση (normalization).

[2]              Σε ένα επαναλαμβανόμενο νευρωνικό δίκτυο (RNN), οι συνδέσεις μεταξύ των κόμβων σχηματίζουν κατευθυνόμενο γράφημα κατά μήκος μιας χρονικής ακολουθίας. Αυτό, επιτρέπει δυναμική συμπεριφορά στο χρόνο. Προέρχονται από τα δίκτυα εμπρόσθιας τροφοδότησης (feed-forward networks), οπότε μπορούν να χρησιμοποιούν την εσωτερική τους κατάσταση (μνήμη) ώστε να επεξεργάζονται εισόδους μεταβαλλόμενου μήκους.

[3]              GPS: Global Positioning System

[4]              GLONASS: Global Navigation Satellite System

[5]              GNSS: Global Navigation Satellite System

3 Responses to Συστήματα Αντιμετώπισης Μικρών Drones

  1. npo says:

    Ενδιαφέρον κείμενο, αν και έχω μια πικρόξινη γεύση απο την χρήση της νέας αυτής ελληνικής λέξης drone με την ακόλουθη κλίση: ο drone, του drone, τον drone, οι drones των drones τους drones. Ή μήπως είναι το drone του drone, τα drones των drones ? δεν είμαι σίγουρος.

    Αφού στους Έλληνες του 2000-2020 δεν αρέσει η προτεινόμενη απ το ΕΛΕΤΟ λέξη «δρόνος» (ο) προτείνω την χρησιμοποίηση του άκλιτου ντρόουν. Το ντρόουν, τα ντρόουν. Ακούγεται λίγο σαν το κλόουν, αλλά απ την εισαγωγή νέου γραμματικού στοιχείου, δλδ του πληθυντικού της αγγλικής, καλύτερα είναι.

  2. Εξαιρετική παρουσιάση κ.Σαγό.
    Τουλάχιστον οι βάσεις της ΠΑ και οι ναύσταθμοι θα έπρεπε έχουν κινηθεί ήδη προς απόκτηση ολοκληρωμένου συστήματος όπως του AARTOS X9.

  3. Σμηεα λεγεται! συστημα μη επανδρωμενου αεροσκαφους…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s