Ο Συνταγματάρχης Νικόλαος Πλαστήρας και η Προβληματική Δράση του κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία – Μέρος ΙΙΙ

Γράφει ο Αρματιστής

Κατ’ αρχάς θα πρέπει να αναφέρουμε ότι οι πληροφορίες που διατίθενται από Ελληνικές πηγές για την μάχη της 14ης Αυγούστου στη δεύτερη γραμμή άμυνας του Καλετζίκ είναι εξαιρετικά περιορισμένες. Από τους επικεφαλής αξιωματικούς των μονάδων που αμύνθηκαν στο Καλετζίκ δεν διαθέτουμε καμία απολύτως πληροφορία πλην αυτών από την Έκθεση Πεπραγμένων του διοικητή της Πυροβολαρχίας του Κ.Α. Καμελάρ Υπολοχαγού Ραυτόπουλου. Αλλά και ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στην Έκθεση του δεν είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικός για τα γεγονότα της μάχης δεδομένου ότι λίγο πριν την έναρξη της προπαρασκευής του Τουρκικού Πυροβολικού -την 6η πρωινή ώρα- μετέβη στην περιοχή του υψώματος 1535 για να «παρακολουθήσει» τη μάχη που θα διεξαγόταν στο Καλετζίκ.

Οι σημαντικότερες πληροφορίες που διαθέτουμε για τη μάχη της 14ης Αυγούστου προέρχονται κυρίως από την Τουρκική ΔΙΣ και ταυτίζονται με τις αναφορές της Έκθεσης Πεπραγμένων του Υπολοχαγού Ραυτόπουλου, που και αυτές είναι περιορισμένες αφού η Πυροβολαρχία του ήταν ταγμένη πίσω από τη γραμμή μάχης.

Παρά ταύτα θα επιδιώξουμε να ανιχνεύσουμε και να περιγράψουμε κατά το δυνατόν πληρέστερα τα κύρια γεγονότα της μάχης της 14ης Αυγούστου 1922.

Πληροφορίες από την Τουρκική ΔΙΣ

Θα υπενθυμίσουμε ότι το 4ο Τουρκικό Σώμα Στρατού και οι υπό τις διαταγές του 5η και 11η Μεραρχίες υπό το βάρος της αποτυχίας όλων των επιθέσεων που εκτοξεύτηκαν κατά τη 13η Αυγούστου για την κατάληψη του Καλετζίκ προέβησαν σε σοβαρές προετοιμασίες τη νύκτα της 13/14 Αυγούστου για τη συνέχιση των επιχειρήσεων το πρωί της επομένης. Προς τούτο το 4ο Σώμα Στρατού ενίσχυσε τη μεν 5η Μεραρχία με το Τάγμα Εφόδου της 12ης Μεραρχίας, τη δε 11η Μεραρχία με το 34ο Σύνταγμα Πεζικού της 12ης Μεραρχίας και τις διέταξε να συντονιστούν μεταξύ τους προκειμένου να επιτεθούν το πρωί της 14ης για την κατάληψη του Καλετζίκ. Η προπαρασκευή του Πυροβολικού καθορίστηκε να διαρκέσει από τη 6η – 7η ώρα και θα εγένετο από 20 πυροβόλα της 11ης Μεραρχίας και 16 πυροβόλα της 5ης Μεραρχίας. Την 7η ώρα και αμέσως μετά την άρση των πυρών του Πυροβολικού θα εξορμούσε το Πεζικό. Η μη συμμετοχή στην προπαρασκευή του υπόλοιπου Πυροβολικού του 4ου Σώματος Στρατού αποτελούμενου 22 πυροβόλα εκτιμάται ότι οφείλεται στις περιορισμένες ποσότητες πυρομαχικών που διέθετε το Τουρκικό Πυροβολικό, πράγμα που προσδιορίσαμε στο κείμενο ΙΙα.

Ο διοικητής της 5ης Μεραρχίας έθεσε το Τάγμα Εφόδου της 12ης Μεραρχίας υπό τις διαταγές του διοικητή της Ταξιαρχίας Πεζικού της Μεραρχίας ο οποίος το προώθησε στο δεξιό της γραμμής εξορμήσεως, βόρεια του υψώματος Ποϊραλικαγιά, ενώ αριστερά τοποθέτησε το Τάγμα Εφόδου της 5ης Μεραρχίας (βλέπε σχεδιάγραμμα 19). Η επίθεση της 5ης Μεραρχίας θα διεξαγόταν διά των δύο αυτών Ταγμάτων, ενώ ως εφεδρεία εγγύς του υψώματος Ποϊραλικαγιά θα βρίσκονταν τρία Τάγματα Πεζικού υπό το 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σχετικές πληροφορίες στο σχεδιάγραμμα 19 παρακάτω.

Η 11η Μεραρχία έθεσε υπό τις διαταγές του διοικητή της Ταξιαρχίας Πεζικού της Μεραρχίας το 34ο Σύνταγμα της 12ης Μεραρχίας και το 2ο Τάγμα του 126ου Συντάγματος διά των οποίων θα διεξαγόταν η επίθεση. Οι εν λόγω δυνάμεις προωθήθηκαν προς την περιοχή του υψώματος 1687 και τη 2η πρωινή ώρα της 14ης Αυγούστου είχαν καταλάβει τις θέσεις τους στη γραμμή εξορμήσεως. Το μεν 2/126 Τάγμα θα επετίθετο κατά του υψώματος 1687 από βορειοδυτικά το δε 34ο Σύνταγμα Πεζικού από δυτικά – νοτιοδυτικά. Εφεδρεία των δυνάμεων επιθέσεως ήταν τα πέντε Τάγματα υπό τη διοίκηση του 127ου Συντάγματος που διεξήγαγαν τις αποτυχούσες επιθέσεις της 13ης Αυγούστου. Σχετικές πληροφορίες στο σχεδιάγραμμα 19.

Η Τουρκική επίθεση κατά του Καλετζίκ

Η προπαρασκευή του Πυροβολικού άρχισε την 6η πρωινή ώρα και συνεχίστηκε μέχρι την 7η ώρα. Τη 0700 ώρα εξόρμησε το Τουρκικό Πεζικό. Στον τομέα της 11ης Μεραρχίας το 2/126 Τάγμα Πεζικού εισέδυσε στις Ελληνικές γραμμές από βορειοδυτικά με την υποστήριξη των πυρών του 34ου Συντάγματος. Στη συνέχεια επιτέθηκε το 34ο Σύνταγμα το οποίο κατέλαβε εύκολα το ύψωμα 1310 (ύψ. 1687) και συνεχίζοντας άνευ διακοπής την επίθεσή του κατέλαβε το ύψωμα Αλικαγιά. Την ίδια ώρα το 5ο Τάγμα Εφόδου που επετίθετο δεξιά του 34ου Συντάγματος κινήθηκε διά της βαθειάς γραμμής που διαχωρίζει τα υψώματα 1687 και 1675 και εισχώρησε στο ύψωμα Αλικαγιά από νοτιοανατολικά. Το Τάγμα Εφόδου της 12ης Μεραρχίας κατέλαβε το ύψωμα 1675.[1] Οι Τουρκικές δυνάμεις συνεχίζοντας την επίθεσή τους κατέλαβαν τα υψώματα που κατέρχονται προς το χωριό Έρικμαν. Σχετικές πληροφορίες για την Τουρκική επίθεση στο σχεδιάγραμμα 19.

Περί την 8η πρωινή ώρα όλα είχαν τελειώσει. Οι Ελληνικές δυνάμεις υποχώρησαν εν διαλύσει εγκαταλείποντας επί του Καλετζίκ 4 πυροβόλα (Πυροβολαρχίας Ραυτόπουλου) με 1.000 βλήματα. Οι Έλληνες νεκροί στον τομέα που ενεργούσε η 5η Μεραρχία καταμετρήθηκαν σε 500. Ο αριθμός είναι μάλλον διογκωμένος.

Οι Τούρκοι προώθησαν και άλλες δυνάμεις στα καταληφθέντα υψώματα αναμένοντας αντεπίθεση των Ελλήνων, πράγμα όμως που δεν συνέβη αφού το Α΄ Σώμα Στρατού και η IV Μεραρχία είχαν διαθέσει όλες τις δυνάμεις τους επί της γραμμής μάχης και ουδεμία εφεδρεία διέθεταν πλέον για να αντεπιτεθούν.

 

Σχεδιάγραμμα 19: Η Τουρκική επίθεση το πρωί της 14ης Αυγούστου 1922 για την κατάληψη του Καλετζίκ

 

Σχολιασμός της τακτικής κατάστασης που απεικονίζεται στο Σχεδιάγραμμα 19

Οι Ελληνικές δυνάμεις που αμύνονταν στο Καλετζίκ

Η αμυντική μάχη διεξήχθη στη δεύτερη γραμμή άμυνας του Καλετζίκ, η οποία στοιχιζόταν στα υψώματα 1687 και 1675. Τα δύο αυτά υψώματα αναφέρονται από τους Τούρκους ως υψώματα 1310. Για σχετικές πληροφορίες βλέπε το σχεδιάγραμμα 10 στο Μέρος ΙΙβi και το σχεδιάγραμμα 19 στο παρόν κείμενο.

Επί της γραμμής των υψωμάτων 1687 – 1675 αμύνονταν οι εξής Ελληνικές δυνάμεις:

  • Επί της δυτικής πλευράς του υψώματος 1687: Ο 3ος Λόχος Ευζώνων του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων. Υπενθυμίζεται ότι ο εν λόγω Λόχος Ευζώνων υπό το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο περί τη 19η ώρα της προηγουμένης είχε αντικαταστήσει τον 3/35 Λόχο, κατόπιν της υπ’ αριθμό 18 διαταγής του Συνταγματάρχη Πλαστήρα, με το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο να αναλαμβάνει και τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος.
 
  • Επί της Νότιας και Νοτιοδυτικής πλευράς του υψώματος 1687: Το Ι/35 Τάγμα, ήτοι οι 2/35 και 11/35 Λόχοι Πεζικού, συν το 4ο Λόχο Πολυβόλων του Ι/35 Τάγματος.
 
  • Επί του υψώματος 1675: Το ΙΙ/11 Τάγμα — 5ος, 6ος, 7ος Λόχοι Πεζικού και ο 8ος Λόχος Πολυβόλων.

Η εγκατάσταση του 3ου Λόχου Ευζώνων στη δυτική πλευρά του Καλετζίκ (δεξιό της αμυντικής γραμμής) αναφέρεται στην Έκθεση Πλαστήρα, πράγμα που θα το προσδιορίσουμε στη συνέχεια. Ο 3/35 Λόχος θα πρέπει να είχε αποσυρθεί σε κάποια θέση πίσω από τη γραμμή μάχης. Οι αμυνόμενοι μάλλον δεν διέθεταν εφεδρεία.

Η εκτίμηση ότι επί του Καλετζίκ βρισκόταν ένας μόνο Λόχος Ευζώνων επιβεβαιώνεται επίσης από τον Υπασπιστή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα κατά τις επιχειρήσεις του Αυγούστου 1922, Αντισυνταγματάρχη ε.α. Παπαθανασόπουλο, σε άρθρο του που δημοσιεύτηκε σε εφημερίδα των Αθηνών το 1934 στην οποία αναφέρει τα εξής:

«14η ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ. Ο εχθρός κατά την διάρκεια της νυκτός είχε συγκεντρώσει έναντι του ευζωνικού συντάγματος ισχυρές δυνάμεις και ιδία έναντι του Καλετζίκ όπου εν τάγμα του 35ου συντάγματος και εις λόχος ευζώνων. Την πρωίαν της 14ης Αυγούστου ο εχθρός επιχειρεί νέαν επίθεσιν εφ’ ολοκλήρου του μετώπου του ευζωνικού συντάγματος και επιτυγχάνει να ανατρέψη το επί του Καλετζίκ τάγμα και τον λόχον ευζώνων.»[2]

Η παραπάνω αναφορά επιβεβαιώνει επίσης ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν εκτέλεσε τις εντολές που του ανατέθηκαν από το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία κατά το μέρος που αφορούσε την εγκατάσταση ενός τουλάχιστον Τάγματος Ευζώνων στο Καλετζίκ. Και αυτή η επιβεβαίωση είναι εξαιρετικά σημαντική επειδή προέρχεται από τον Υπασπιστή του Συνταγματάρχης Πλαστήρα σε ένα διθυραμβικό άρθρο του για τον πρώην διοικητή του στην επέτειο των γεγονότων του Αυγούστου του 1922. Βεβαίως για να σταθεί τον εν λόγω άρθρο ο Αντισυνταγματάρχης ε.α. Παπαθανασόπουλος αποφεύγει να αναφέρει τις εντολές που ανατέθηκαν στον πρώην διοικητή του από τον προϊστάμενό του διοικητή της IV Μεραρχίας.

Η κατάσταση των αναφερομένων Ελληνικών τμημάτων ήταν εξαιρετικά δυσχερής. Οι Λόχοι του 35ου Συντάγματος που από τη 5η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου είχαν υποστεί το συνεχιζόμενο άνευ διακοπής βομβαρδισμό του Τουρκικού Πυροβολικού και συνέχιζαν να αμύνονται στη δεύτερη γραμμή άμυνας του Καλετζίκ, αποκρούοντας πέντε Τουρκικές επιθέσεις είχαν απομείνει με λιγότερο από το μισό της μάχιμης δύναμής τους. Ήτοι 70 περίπου άνδρες έκαστος Λόχος.[3] Υπενθυμίζεται ότι ο 1ος Λόχος του 35ου Συντάγματος είχε αποδεκατιστεί το πρωί της 13ης Αυγούστου στην πρώτη γραμμή άμυνας του Καλετζίκ (υψώματα Ποϊραλικαγιά, Κιουτσούκ Τεπέ και Μαύρος Βράχος) λόγω του σφοδρού βομβαρδισμού των θέσεών του επί μιάμιση ώρα από 34 Τουρκικά πυροβόλα εκ των οποίων τα 14 βαρέα. Οι Λόχοι του ΙΙ/11 Τάγματος είχαν εισέλθει στη μάχη τη 12η ώρα της 13ης Αυγούστου και επομένως βρίσκονταν σε ελαφρώς καλύτερη κατάσταση και ίσως να διατηρούσαν το 70% της μάχιμης δύναμής τους. Ήτοι συνολικά περί τους 300 άνδρες. Ο 3ος Λόχος Ευζώνων υπό το Λοχαγό Γεωργουσόπουλο, ο οποίος από την 20ή ώρα είχε αναλάβει και τη διοίκηση των Λόχων του 35ου Συντάγματος, διατηρούσε άθικτο το μεγαλύτερο μέρος της μάχιμης δύναμής του δεδομένου ότι είχε συμμετάσχει μόνο στην απόκρουση της τελευταίας επίθεσης της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας την 2030 ώρα της 13ης Αυγούστου. Η συνολική δύναμη των αμυνομένων Λόχων, πλέον της δύναμης των Λόχων πολυβόλων των Ι/35 και ΙΙ/11 Ταγμάτων, που και αυτή θα ήταν εξαιρετικά απομειωμένη, εκτιμάται ότι θα ανερχόταν το μέγιστο σε 300 περίπου άνδρες σε κάθε ύψωμα. Το πλέον ευπαθές τμήμα της αμυντικής γραμμής ήταν αυτό νότια και νοτιοδυτικά του υψώματος 1687 στο οποίο αμύνονταν οι αποδεκατισμένοι Λόχοι του 35ου Συντάγματος και κατά των οποίων επιτέθηκε σύμφωνα με την Τουρκική ΔΙΣ το 34ο Σύνταγμα Πεζικού. Δηλαδή 12 πλήρεις Λόχοι κατά 2 Λόχων συνολικής δύναμης μικρότερης των 150 περίπου ανδρών.

Είναι σημαντικό επίσης να υπενθυμίσουμε ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απέφυγε να ανεβάσει στο Καλετζίκ ένα τουλάχιστον από τα Τάγματα Ευζώνων του Συντάγματός του όπως προέβλεπε η εντολή που του είχε ανατεθεί και δεν είχε προβεί σε κάποια αναδιάταξη των αμυνομένων προκειμένου να ενισχύσει την άμυνα του υψώματος 1687 για την κατάληψη του οποίου η 11η Μεραρχία εκτόξευσε τη 13η Αυγούστου τρεις επιθέσεις, ενώ κατά του υψώματος 1675 η 5η Τουρκική Μεραρχία εκτόξευσε μόνο μία επίθεση. Η μη αναδιάταξη των αμυνομένων προκύπτει από το ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αγνοούσε κατά τη διάρκεια της μάχης, αλλά συνέχιζε να αγνοεί και μετά την καταστροφή, ότι επί του Καλετζίκ βρισκόταν ολόκληρο το ΙΙ/11 Τάγμα με τους τέσσερις Λόχους του και όχι μία «Διλοχία του 11ου Συντάγματος». Αν το γνώριζε εκτιμώ ότι θα είχε αντικαταστήσει τους αποδεκατισμένους Λόχους του 35ου Συντάγματος με ένα Λόχο του ΙΙ/11 Τάγματος. Επίσης η μη αναδιάταξη των αμυνομένων προκύπτει και από την ακόλουθη αναφορά στην Έκθεσή του: «Την 16ην ώραν ο εχθρός ενεργεί επίθεσιν κατά του σημ. Στηρίγματος Καλετζίκ, υποστηριζομένου υπό δύο λόχων του 1ου Τάγματος 35ου Συν/τος». Με άλλα λόγια ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει ότι τη 16η ώρα της 13ης Αυγούστου, ήτοι έξι ώρες μετά την άνοδο στο Κ.Α. Καμελάρ του ΙΙ/42 Τάγματος Ευζώνων και τέσσερις ώρες μετά την άνοδο στο αναφερόμενο Κ.Α. και του Ι/42 Τάγματος Ευζώνων, η μάχη στο Σ.Σ. Καλετζίκ[4] συνέχιζε να διεξάγεται από τους Λόχους του 35ου Συντάγματος, χωρίς τη συμμετοχή δυνάμεων του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, παρά τις περί του αντιθέτου εντολές του Α΄ Σώματος Στρατού και της IV Μεραρχίας.

Οι επιτιθέμενες Τουρκικές δυνάμεις κατά του Καλετζίκ

Η τελική Τουρκική επίθεση διεξήχθη από ανέπαφες δυνάμεις που έφθασαν στη γραμμή της μάχης κατά τη διάρκεια της νύκτας της 13/14 Αυγούστου. Μόνο το Τάγμα Εφόδου της 5ης Μεραρχίας είχε συμμετάσχει στη μάχη της 13ης Αυγούστου, αλλά για να το εντάξουν στην επίθεση προφανώς δεν θα είχε υποστεί σημαντικές απώλειες. Άλλωστε η πρώτη γραμμή άμυνας του Καλετζίκ καταλήφθηκε όχι λόγω αγώνος αλλά επειδή αποδεκατίστηκε ο επ’ αυτής αμυνόμενος 1/35 Λόχος εξ αιτίας του σφοδρού βομβαρδισμού του Τουρκικού Πυροβολικού διάρκειας μιάμισης ώρας.

Δυτικά επιτέθηκε κατά του υψώματος 1687 η 11η Μεραρχία. Είναι ενδιαφέρον ότι προ του εν λόγω υψώματος είχαν συγκεντρωθεί εννέα Τουρκικά Τάγματα εκ των οποίων τα τέσσερα ανέπαφα διά των οποίων θα διεξαγόταν και η επίθεση.[5] Ήτοι μία δύναμη 4.000 ανδρών περίπου. Η επίθεση διεξήχθη από το 2/126 Τάγμα και τα τρία Τάγματα του 34ου Συντάγματος, δηλαδή από 12 Λόχους Πεζικού συνολικής δύναμης πλέον των 1.500 ανδρών.

Ανατολικά η επίθεση διεξήχθη από τα Τάγματα Εφόδου των 5ης και 12ης Μεραρχιών.[6] Ήτοι από 6 Λόχους πεζικού συνολικής δύναμης 700-750 περίπου ανδρών.

Η επίθεση κατά το στάδιο της προπαρασκευής του Πυροβολικού υποστηρίχθηκε από 36 πυροβόλα. Η κυρία επιθετική προσπάθεια σαφέστατα είχε ανατεθεί στην 11η Τουρκική Μεραρχία και απέβλεπε στην κατάληψη του υψώματος 1687.

Σύγκριση των αντιπάλων δυνάμεων

Κατόπιν των όσων αναφέρθηκαν διαπιστώνεται ότι στο Καλετζίκ οι Τούρκοι διέθεταν συντριπτική υπεροχή σε πεζικό και πυροβολικό έναντι των αμυνομένων Ελληνικών δυνάμεων σε αναλογία 3,6:1. Ειδικότερα στη νοτιοδυτική πλευρά του υψώματος 1687 που αμύνονταν και τα πλέον καταπονημένα Ελληνικά τμήματα, δηλαδή οι δύο αποδεκατισμένοι Λόχοι του 35ου Συντάγματος, η αναλογία στο πεζικό ήταν 7:1. Όσον αφορά το Πυροβολικό οι Τούρκοι διέθεταν πυροβόλα των 75 χλστ. ενώ οι Έλληνες πυροβόλα των 65 χλστ. Θα πρέπει να συνυπολογιστεί ακόμη ότι τα Ελληνικά τμήματα ήταν εξαντλημένα, ενώ οι Τούρκοι επιτέθηκαν με ανέπαφες δυνάμεις.

Το αποτέλεσμα της μάχης υπό τις συνθήκες που αναφέρθηκαν ήταν προδιαγεγραμμένο. Η μάχη θα ήταν άνιση. Μετά το πέρας της προπαρασκευής του Τουρκικού Πυροβολικού οι επιτιθέμενοι Τουρκικοί Λόχοι Πεζικού θα διένυαν τα περίπου 200 μέτρα που τους χώριζαν από τους αμυνόμενους εντός 2-3 λεπτών και θα κατέκλυζαν τις θέσεις τους. Περί της αγριότητας της μάχης θα αναφερθούμε στη συνέχεια.

Η μάχη στη δεξιό (δυτικό) του Κ.Α. Καμελάρ

Το Απόσπασμα Πλαστήρα όπως είχαμε αναφέρει στα προηγούμενα κείμενα και φαίνεται στο σχεδιάγραμμα 19 είχε εγκατασταθεί αμυντικά κάτω και δυτικά του Καλετζίκ. Επί του υψώματος Ντελικτάς (ύψ. 1535) είχε εγκατασταθεί ο 6ος Λόχος Ευζώνων υπό τον Υπολοχαγό Προυκάκη υπό τις διαταγές του οποίου τέθηκε και Ουλαμός (δύο Διμοιρίες) του 7ου Λόχου.[7] Κατά του υψώματος αυτού και των εκατέρωθεν αντερεισμάτων ενεργούσε το 70ό Σύνταγμα Πεζικού της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας. Ο αγώνας στην περιοχή των αναφερομένων υψωμάτων συνέχισε να είναι αγώνας τριβής, δηλαδή ανταλλαγής πυρών μεταξύ των αντιπάλων, και κατά τη 14η Αυγούστου σύμφωνα με τα αναφερόμενα στο βιβλίο του Υπολοχαγού Προυκάκη και την κατάθεση του διοικητή της Πυροβολαρχίας της ΧΙΙΙα ΜΟΠ Ταγματάρχη Τούντα. Η Τουρκική ΔΙΣ ουδεμία αναφορά κάνει για τη δράση του 70ού Συντάγματος τη 14η Αυγούστου. Άλλωστε όλες οι προσπάθειες της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας απέβλεπαν στην ταχεία κατάληψη του Καλετζίκ.

Τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα περί της εγκατάστασης το πρωί της 13ης Αυγούστου ενός Λόχου του ΙΙ/42 Τάγματος και της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα στην περιοχή 1.000 μέτρα ανατολικά του Καγιαντιμπί, δηλαδή περί τον αυχένα Γκεϊσλάρ, τίθενται υπό ισχυρή αμφισβήτηση για τον εξής λόγο:[8]

Στην περιοχή του αυχένα Γκεϊσλάρ, ο οποίος σχηματίζεται μεταξύ των Βράχων του Καγιαντιμπί και του υψώματος Καραμπιλεγκίμ εγκαταστάθηκε τις πρώτες μεταμεσημβρινές ώρες της 13ης Αυγούστου το 1ο Τάγμα του 23ου Συντάγματος υπό τον Ταγματάρχη Διάμεση. Περί της εν λόγω εγκατάστασης αναφέρεται ο διοικητής του 23ου Συντάγματος Συνταγματάρχης Χαρ. Λούφας στην Έκθεση Πεπραγμένων του Συντάγματός του, αλλά και ο διοικητής του Ι/23 Τάγματος Ταγματάρχης Διάμεσης στην κατάθεσή του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α.. Ο Συνταγματάρχης Λούφας σημειώνει στην Έκθεσή του ότι το αριστερό του Ι/23 Τάγματος συνδέθηκε με το δεξιό του Συνταγματάρχη Πλαστήρα δια περιπόλων.[9], [10]

Κατόπιν των παραπάνω προκύπτει εμμέσως πλην σαφώς ότι το άκρο δεξιό του Αποσπάσματος Πλαστήρα, ήτοι ένας Λόχος Ευζώνων[11] του ΙΙ/42 Τάγματος και η Πυροβολαρχία Βλαχάβα, δεν είχαν εγκατασταθεί στην περιοχή του αυχένα Γκεϊσλάρ, δηλαδή 1.000 μέτρα ανατολικά του Καγιαντιμπί, όπως αναφέρει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στην Έκθεσή του, αλλά ανατολικότερα. Επομένως οι εν λόγω δυνάμεις εγκαταστάθηκαν στο ύψωμα Καραμπιλεγκίμ και τα αναφερόμενα στην Έκθεση του περί εγκατάστασης 1.000 μέτρα ανατολικά του Καγιαντιμπί γράφτηκαν για να υπερτονίσουν τον κίνδυνο πλευροκόπησης της παράταξης της IV Μεραρχίας από μία Τουρκική δύναμη 500 ανδρών (!) και με αυτό τον τρόπο να δικαιολογήσουν την εγκατάσταση του ΙΙ/42 Τάγματος Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα δυτικά του Καλετζίκ και όχι επί του Καλετζίκ όπως προέβλεπε ρητά η εντολή που ανατέθηκε στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα από το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία. Σε αυτό τον σκοπό απέβλεπε μάλλον και η αναφορά της Έκθεσής Πλαστήρα ότι ο Λόχος Ευζώνων που «εγκαταστάθηκε 1.000 μέτρα ανατολικά του Καγιαντιμπί» συνδέθηκε «άμα τη επελεύσει του σκότους δεξιά με Τάγμα του 23ου Συν/τος ευρισκόμενον νοτίως Καγιά Ντεπέ.».[12] Μόνο που το Τάγμα του 23ου Συντάγματος, δηλαδή το Ι/23 Τάγμα, όπως αναφέραμε δεν βρισκόταν νότια του Καγιαντιμπί αλλά 1.500 μέτρα βορειοανατολικά του Καγιαντιμπί, στον αυχένα Γκεϊσλάρ. Νότια του Καγιαντιμπί βρισκόταν το 2ο Τάγμα του 22ου Συντάγματος υπό τον Ταγματάρχη Τρικαλιώτη (σχετικές πληροφορίες στο Μέρος ΙΙβiii). Κατόπιν τούτων προκύπτει ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας επιδιώκει με κάθε τρόπο στη Έκθεσή του -ακόμη και με τη χρήση ψευδών αναφορών- να υπερτονίσει τον κίνδυνο πλευροκόπησης του δεξιού της IV Μεραρχίας για να δικαιολογήσει τη μη άνοδο των δυνάμεών του στο Καλετζίκ και την εγκατάστασή τους στην περιοχή του Καγιαντιμπί, πράγμα που ασφαλώς δεν συνέβη. Τα 1.000 μέτρα ανατολικά του Καγιαντιμπί στη συνέχεια ξεχάστηκαν και έγιναν νότια του Καγιαντιμπί. 

Εν πάση περιπτώσει τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πεπραγμένων του Συνταγματάρχη Λούφα και την κατάθεση του Αντισυνταγματάρχη Διάμεση περί της εγκατάστασης στον αυχένα Γκεϊσλάρ του Ι/23 Τάγματος και της σύνδεσης αυτού ανατολικά διά περιπόλων με το δεξιό του Αποσπάσματος Πλαστήρα έχουν καταλυτική σημασία. Αποδεικνύουν ότι τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα περί της εγκατάστασης ενός Λόχου Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα 1.000 μέτρα ανατολικά του Καγιαντιμπί, δηλαδή στον αυχένα Γκεϊσλάρ, είναι ψευδή.

Η μορφή του αγώνα που διεξήχθη από το ύψωμα 1535 μέχρι τον αυχένα Γκεϊσλάρ

Ο Συνταγματάρχης Λούφας στην Έκθεσή Πεπραγμένων του Συντάγματός του αναφέρει ότι το 1ο Τάγμα Διάμεση κατά τη 13η Αυγούστου δεν εβλήθη. Δηλαδή δεν ήρθε σε επαφή δια πυρών με τον εχθρό, ενώ τα δεξιά και αριστερά αυτού φίλια τμήματα πιέζονταν ισχυρώς υπό του εχθρού. Ομοίως αναφέρει ότι και τη 14η Αυγούστου το Ι/23 Τάγμα δεν ήρθε σε επαφή με τον εχθρό, μολονότι μετά την υποχώρηση του δεξιού της IV Μεραρχίας (Απόσπασμα Πλαστήρα) αυτός έφθασε σε απόσταση 1.500 μέτρων προ του μετώπου του χωρίς όμως να βάλει.[13]

Η παραπάνω αναφορά του Συνταγματάρχη Λούφα στην Έκθεσή του αποδεικνύει ότι καμία Τουρκική δύναμη δεν διέρρεε τη 13η Αυγούστου από το ύψωμα Καραθανάση προς το Καγιαντιμπί με σκοπό να πλευροκοπήσει την παράταξη της IV Μεραρχίας όπως αναφέρει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στην Έκθεσή του.[14] Η αναφορά του Συνταγματάρχη Λούφα ότι ο εχθρός ακόμη και μετά την πτώση του Καλετζίκ έφθασε σε απόσταση 1.500 μέτρων από τις θέσεις του Ι/23 Τάγματος στον αυχένα Γκεϊσλάρ χωρίς να εκτοξεύσει πυρά κατά του Τάγματος τούτου καθιστά έωλη την αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα περί κινδύνου πλευροκόπησης της IV Μεραρχίας από μία Τουρκική δύναμη 500 ανδρών. Επισημαίνεται και πάλι ότι η «απειλή πλευροκόπησης» της παράταξης της IV Μεραρχίας από την Τουρκική δύναμη των 500 ανδρών αποτέλεσε το άλλοθι της απόφασης του Συνταγματάρχη Πλαστήρα να εγκαταστήσει το ΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα από το ύψωμα Ντελικτάς μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί (όπως αναφέρει) και όχι επί του Καλετζίκ όπως προέβλεπαν οι εντολές που του ανατέθηκαν από το Α΄ Σώμα Στρατού και την IV Μεραρχία.[15], [16]Θα επαναλάβω και πάλι ότι η Έκθεση Πεπραγμένων του Συνταγματάρχη Πλαστήρα συντάσσεται απουσία χαρτού και ουδείς είναι σε θέση να αντιληφθεί το τι ακριβώς αναφέρει, εκτός ίσως από κάποιους με στρατιωτική κατάρτιση που θα αποφασίσουν να ψάξουν τα όσα αναφέρονται στην Έκθεσή του, στον 7ο τόμο της ΔΙΣ ή σε άλλα κυκλοφορούντα κείμενα.[17]

Ο διοικητής του Ι/23 Τάγματος Ταγματάρχης Διάμεσης ουδεμία αναφορά κάνει στην κατάθεσή του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. περί διεξαγωγής μάχης στον αυχένα Γκεϊσλάρ, ή στην περιοχή των υψωμάτων Καραμπιλεγκίμ και Ντελικτάς. Αναφέρεται μόνο σε γιγαντομαχία που διεξαγόταν στο Καλετζίκ από το Απόσπασμα Πλαστήρα την οποία «εξ ιδίας αντιλήψεως είδε» από τον αυχένα Γκεϊσλάρ όπου είχε ταχθεί το Τάγμα του. Μόνο που επί του Καλετζίκ ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε τοποθετήσει ένα Λόχο Ευζώνων και το Καλετζίκ δεν διακρίνεται από τον αυχένα Γκεϊσλάρ. Είναι ενδιαφέρον το πώς ο Ταγματάρχης Διάμεσης μπόρεσε και είδε τα Ευζωνικά τμήματα του Πλαστήρα να μάχονται στο Καλετζίκ και δεν μπόρεσε να δει και αυτά που βρίσκονταν δίπλα του στα υψώματα Καραμπιλεγκίμ και Ντελικτάς μετά των οποίων είχε αποκαταστήσει σύνδεσμο διά περιπόλων όπως αναφέρει ο διοικητής του 23ου Συντάγματος; Η προσπάθεια του Ταγματάρχη Διάμεση να «διασώσει» το Συνταγματάρχη Πλαστήρα είναι φανερή σε όλη την κατά άλλα ενδιαφέρουσα κατάθεσή του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α.. Εν πάση περιπτώσει από της εγκαταστάσεως του Ι/23 Τάγματος στον αυχένα Γκεϊσλάρ εξέλειπε κάθε δικαιολογία για την παραμονή του 5ου Λόχου Ευζώνων και της Πυροβολαρχίας Βλαχάβα στην περιοχή του υψώματος Καραμπιλεγκίμ και επιβαλλόταν η μεταφορά της εν λόγω δύναμης στο Καλετζίκ. Από το ύψωμα 1535 ελεγχόταν δια πυρών όλη η περιοχή μέχρι τον αυχένα Γκεϊσλάρ όπου ήταν εγκατεστημένο το Τάγμα Διάμεση. Παρά ταύτα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απέφυγε να αποσύρει την εν λόγω δύναμη από μία περιοχή που δεν υπήρχε σοβαρή πίεση του εχθρού και να τη μεταφέρει στο Καλετζίκ όπου διεξαγόταν η κύρια μάχη.

Η μάχη που διεξήχθη τη 14η Αυγούστου στην περιοχή του υψώματος 1535, που αποτελούσε τον κύριο Αντικειμενικό Σκοπό του 70ού Τουρκικού Συντάγματος της 11ης Μεραρχίας, ήταν μάχη ανταλλαγής πυρών και αυτό περιγράφεται παραστατικά από την ακόλουθη αναφορά στο βιβλίο του διοικητή του 6ου Λόχου Ευζώνων Υπολοχαγού Προυκάκη:

«14 Αυγούστου. Ο εχθρός κατά τη διάρκεια της νυκτός έβαλε κατά αραιά διαστήματα διά των πολυβόλων του. Άμα τη ημέρα τα πυρά εγένοντο εντονώτερα. Ο Λόχος ως και χθες διαθέτει μόνον παρατηρητάς και οπλοπολυβολητάς προκαλύπτων τους υπολοίπους άνδρας του. Μόνον από καιρού εις καιρόν προς αφύπνισιν των και προς εξαγωγήν των εκ της παθητικής στάσεως εις ήν διατέλουν εκτελεί πυρά διά των όπλων. Απώλειαι: Οπλίται νεκρός 1, τραυματίαι 8. Απωλεσθείς 1 πιθανώτατα αιχμάλωτος. Εκ της διατεθείσης δυνάμεως 7ου Λόχου 1 νεκρός, 3 τραυματίαι.».

Παρά ταύτα ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας θα συνεχίσει να αναφέρεται στην Έκθεσή του ότι το ΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων κατά τη 14η Αυγούστου διεξήγαγε σφοδρή μάχη και είχε σοβαρές απώλειες.[18] Οι απώλειες του 6ου Λόχου Ευζώνων τη 13η Αυγούστου ανήλθαν σε 3 τραυματίες αξιωματικούς και σε οπλίτες 6 νεκρούς και 27 Τραυματίες. Σύνολο απωλειών 3 αξιωματικοί και 33 οπλίτες. Συνολικές απώλειες στο διήμερο αγώνα 43 οπλίτες. Οπωσδήποτε οι απώλειες ήταν σοβαρές. Το μεγαλύτερο μέρος εξ αυτών προήλθε από όπλα πεζικού κατά την προώθηση του Λόχου για να καταλάβει τις ορισθείσες θέσεις τη 13η Αυγούστου, πράγμα που σημαίνει ότι η προώθηση του Λόχου δεν υποστηρίχθηκε από την Πυροβολαρχία Βλαχάβα. Σε καμία όμως περίπτωση οι απώλειες αυτές δεν μπορούν να συγκριθούν με τη σφαγή αυτών που μάχονταν στο Καλετζίκ όπου μόνο ο 1ος Λόχος του Ι/35 Τάγματος αποδεκατίστηκε στην πρώτη γραμμή του Καλετζίκ χάνοντας όλους τους αξιωματικούς του και το Τάγμα το διοικητή του και όλους τους Λοχαγούς του.

Διαπιστώσεις

Το σχεδιάγραμμα υπ’ αριθμό 19 παρουσιάζει «εύγλωττα» την άκρως δυσχερή κατάσταση των Ελληνικών δυνάμεων που αμύνονταν στο Καλετζίκ. Τα δύο φθαρμένα και κουρασμένα Ελληνικά Τάγματα που αμύνονταν στη δεύτερη γραμμή άμυνας του Καλετζίκ αντιμετώπισαν αμέσως μετά το πέρας του βομβαρδισμού του Τουρκικού Πυροβολικού την επίθεση έξι (6) ανέπαφων Τουρκικών Ταγμάτων Πεζικού. Όλως αντιθέτως το ΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων που υποστηριζόταν από την Πυροβολαρχία Βλαχάβα και ήταν εγκατεστημένο στο ύψωμα 1535 και στα εκατέρωθεν αυτού αντερείσματα αντιμετώπισε τρία Τουρκικά Τάγματα που δεν υποστηρίζονταν από Πυροβολικό και τα οποία δεν προέβησαν σε καμία επιθετική ενέργεια κατά του ΙΙ/42 Τάγματος Ευζώνων τη 14η Αυγούστου. Μεταξύ των δύο αντιπάλων ανταλλάσσονταν και κατά τη 14η Αυγούστου μόνο πυρά. Το Ι/42 Τάγμα Ευζώνων ήταν ταγμένο στο κέντρο και μάλλον κανένα τμήμα του δεν ήταν εμπεπλεγμένο με τις Τουρκικές δυνάμεις. Επί του ζητήματος τούτου είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικός ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ο οποίος τουλάχιστον για την ημέρα της 13ης Αυγούστου αναφέρει ότι το Ι/42 Τάγμα πιεζόταν λιγότερο ισχυρά απ’ ό,τι το ΙΙ/42.[19] Το πόσο «ισχυρά πιεζόταν» το ΙΙ/42 Τάγμα μας το περιγράφει γλαφυρά ο Υπολοχαγός Προυκάκης. Η κύρια μάχη διεξαγόταν στο Καλετζίκ επί του οποίου ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απέφυγε να εγκαταστήσει το Σταθμό Διοικήσεώς του και το μείζον των δυνάμεων του Αποσπάσματός του, όπως του επέβαλαν οι εντολές που του ανατέθηκαν, αλλά και η δυσμενής τακτική κατάσταση που είχε διαμορφωθεί στο Καλετζίκ σε βάρος των εκεί αμυνομένων Ελληνικών δυνάμεων, πράγμα που απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα 19.

 

Πληροφορίες από Ελληνικές Πηγές

 

Πληροφορίες από τον Αντισυνταγματάρχη ε.α. Παπαθανασόπουλο

Ο εν λόγω αξιωματικός στο άρθρο του σε εφημερίδα το 1934 αναφέρει τα εξής για τη μάχη που διεξήχθη στο Κ.Α. Καμελάρ:

«Αι επιθέσεις των Τούρκων κατά του δεξιού της IV Μεραρχίας, δηλαδή κατά του συντάγματος Πλαστήρα συνεχίζονται καθ’ όλην την ημέραν και την νύκτα. Ο Πλαστήρας περιτρέχων την γραμμήν του συντάγματός του αντιλαμβάνεται ότι όλη η προσπάθεια των Τούρκων στρέφεται εναντίον του και κατά του αριστερού της Ι μεραρχίας. Είναι φανερόν πως οι Τούρκοι ετοιμάζουν νυκτερινήν επίθεσιν αφού κατά την ημέραν δεν κατόρθωσαν να μας εκτοπίσουν. … Και πράγματι κατά την νύκτα οι Τούρκοι επιχειρούν επανειλημμένας επιθέσεις, αλλ’ αποκρούονται με μεγάλας απωλείας. … Η νύκτα της 13ης Αυγούστου δεν θα μπορέση ποτέ να σβήση από την μνήμην των Ευζώνων του Πλαστήρα. Ενώ δεξιά και αριστερά ο αγών έχει σχεδόν σταματήσει, στο μέτωπο του ευζωνικού συντάγματος ο εχθρός ενεργεί λυσσώδεις επιθέσεις. Αλλ’ οι εύζωνοι ατρόμητοι κρατούν τας θέσεις των, με το ηθικό των έξοχον.».

Σχολιασμός:

α. Η κυρία προσπάθεια των Τούρκων είχε προσανατολιστεί στην κατάληψη του Καλετζίκ κατά του οποίου επετίθετο το μείζον των δυνάμεων δύο Τουρκικών Μεραρχιών και όχι κατά της περιοχής που ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας είχε εγκαταστήσει το Απόσπασμά του. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απέφυγε να εγκαταστήσει το μείζον του Αποσπάσματός του στο Καλετζίκ όπως ρητά καθοριζόταν στις εντολές που του ανατέθηκαν. Ο Παπαθανασόπουλος στο δοξαστικό άρθρο του για το Συνταγματάρχη Πλαστήρα αποφεύγει να αναφέρει τις εντολές που ανατέθηκαν στον πρώην διοικητή του. Όμως οι αξιωματικοί και οι παντός βαθμού και επιπέδου διοικητές στον πόλεμο -μη εξαιρουμένων των απλών στρατιωτών- ενεργούν πάντοτε με βάση τις εντολές που τους ανατίθενται.

β. Κατά του Συντάγματος Πλαστήρα και ειδικότερα κατά του ΙΙ/42 Τάγματος Ευζώνων οι Τούρκοι δεν ενήργησαν καμία απολύτως επίθεση κατά τη διάρκεια της ημέρας της 13ης Αυγούστου. Υπόψη ότι ως επίθεση χαρακτηρίζεται η πολεμική επιχείρηση που διεξάγεται δια πυρός, κινήσεως, κρούσεως και παντός διαθεσίμου μέσου με σκοπό την προσβολή και καταστροφή του αντιπάλου. Οι δυνάμεις του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων κατά τη διάρκεια της 13ης Αυγούστου δεν δέχθηκαν καμία επίθεση από τις Τουρκικές δυνάμεις. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στην Έκθεσή του αναφέρεται σε ισχυρή πίεση που δεχόταν το δεξιό και το κέντρο του όπου ήταν εγκατεστημένα αντίστοιχα το ΙΙ/42 και Ι/42 Τάγματα Ευζώνων. Ως πίεση θεωρείται η ανταλλαγή πυρών μεταξύ δύο αντιπάλων, ενίοτε σφοδρών, που ενδεχομένως συνοδεύονται και με κινήσεις περιορισμένου σκοπού και βάθους. Περί ανταλλαγής πυροβολισμών μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων αναφέρεται και ο διοικητής του 6ου Λόχου Ευζώνων Υπολοχαγός Προυκάκης που ήταν εγκατεστημένος στο ύψωμα Ντελικτάς. Η ανταλλαγή πυροβολισμών δεν αποτελεί επιθετική ενέργεια. Τα ίδια αναφέρει και η Τουρκική ΔΙΣ για το 70ο Σύνταγμα Πεζικού της 11ης Τουρκικής Μεραρχίας που επιχειρούσε προς τα υψώματα Ντελικτάς και Καραμπιλεγκίμ (βλ. σχεδιάγραμμα 19).[20]

γ. Επίσης ουδεμία επίθεση κατά του Καλετζίκ δεν εκτελέστηκε από τους Τούρκους κατά τη διάρκεια της νύκτας της 13ης προς 14η Αυγούστου. Ο διοικητής μάλιστα του 4ου Τουρκικού Σώματος Στρατού μετά την αποτυχία της επίθεσης που εκτόξευσε η 11η Μεραρχία τη 1820 ώρα είχε αναβάλει τη συνέχιση των επιθετικών ενεργειών για το πρωί της 14ης Αυγούστου. Παρά ταύτα ο διοικητής της 11ης Μεραρχίας επιτέθηκε την 2030 ώρα και απέτυχε για τρίτη συνεχόμενη φορά. Μετά και από αυτή την αποτυχία της 11ης Μεραρχίας οι Τουρκικές δυνάμεις κατά τη διάρκεια της νύκτας αντάλλασσαν μόνο πυρά με τις απέναντί τους Ελληνικές δυνάμεις.[21] Αλλά και ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στην Έκθεσή του αναφέρεται μόνο σε ισχυρή πίεση που ασκούσαν οι Τούρκοι κατά τη διάρκεια της νύκτας της 13 προς 14 Αυγούστου και όχι στην απόκρουση συνεχών λυσσωδών νυκτερινών επιθέσεων που αναφέρει ο Παπαθανασόπουλος.[22]

δ. Κατόπιν των παραπάνω είναι προφανές ότι ο Αντισυνταγματάρχης Παπαθανασόπουλος ψευδολογεί ασυστόλως. Τον σκοπό του μας τον περιγράφει η λαϊκή σοφία με απλά λόγια. «Μαζί με το βασιλικό ποτίζεται και η γλάστρα». Κάποια σταγόνα θα πάρει και ο Παπαθανασόπουλος, ο κάθε Παπαθανασόπουλος, από τη δόξα του Πλαστήρα.

ε. Με βάση τα ανήθικα ψεύδη του Παπαθανασόπουλου και πολλών άλλων αξιωματικών, συγγραφέων και εφημερίδων κατασκευάστηκε ο μύθος του Συνταγματάρχη Πλαστήρα· ένας μύθος που τουλάχιστον για την περίοδο που εξετάζουμε δεν έχει καμία απολύτως σχέση με τα πραγματικά γεγονότα.

 

Πληροφορίες από την IV Μεραρχία

Ο διοικητής της IV Μεραρχίας αναφέρει στην Έκθεση Πεπραγμένων του ότι η αναμενόμενη αντεπίθεση του Αποσπάσματος Πλαστήρα το πρωί της 14ης Αυγούστου για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ δεν εκδηλώθηκε, επειδή όπως της ανέφερε ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας η εκτέλεση της ήταν αδύνατη καθ’ ότι μόλις που συγκρατούσε τους άνδρες του προ της εχθρικής πιέσεως. Υπενθυμίζουμε ότι με βάση την Έκθεση Πεπραγμένων του διοικητή της IV Μεραρχίας ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας περί τη 13η ώρα της 13ης Αυγούστου ανέφερε στη Μεραρχία ότι επιφυλασσόταν να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ αργότερα. Στη συνέχεια την ενημέρωσε ότι θα εκτελούσε νυκτερινή αντεπίθεση και την εκτέλεση αυτής την ανέθεσε στη «Διλοχία του 11ου Συντάγματος» υπό τον Ταγματάρχη Κόκκινο. Ακολούθως ακύρωσε την εκτέλεση της αντεπίθεσης επειδή τη θεώρησε «παρακεκινδυνευομένη» και ανέφερε στη Μεραρχία ότι θα την εκτελούσε με το λυκαυγές της 14ης.[23] Όμως σε ουδεμία προετοιμασία προέβη κατά τη διάρκεια της νύκτας για να την εκτελέσει.

Σχολιασμός:

α. Σχετικά με τη σχολιαζόμενη αναφορά του διοικητή της IV Μεραρχίας είναι ανάγκη να θυμηθούμε ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας καθ’ όλη τη διάρκεια τη 13ης Αυγούστου απέφυγε -δια συνεχών αναβολών και παραπλανώντας την IV Μεραρχία ως προς τις προθέσεις του- να εκτελέσει τη διαταχθείσα αντεπίθεση για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ.

β. Όσο αφορά την ουσία της αναφοράς του Συνταγματάρχη Πλαστήρα είναι απολύτως βέβαιο ότι καμία πρόθεση δεν είχε για να αντεπιτεθεί και προς τούτο σε ουδεμία ενέργεια προέβη κατά τη διάρκεια της νύκτας 13/14 Αυγούστου για να προετοιμάσει την αντεπίθεση ώστε να είναι δυνατή η εκτόξευσή της με το λυκαυγές της 14ης Αυγούστου. Άλλωστε το παράθυρο ευκαιρίας για την εκτέλεση της αντεπίθεσης είχε παρέλθει από το μεσημέρι της 13ης Αυγούστου, όταν είχε στη διάθεσή του ανέπαφα το Ι/42 Τάγμα Ευζώνων και το ΙΙ/11 Τάγμα Πεζικού και δεν τα χρησιμοποίησε για αυτό το σκοπό. Το μόνο που μπορούσε να κάνει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας κατά τη διάρκεια της νύκτας 13/14 Αυγούστου ήταν να ενισχύσει δια τμημάτων Ευζώνων την άμυνα του Καλετζίκ και να προβεί σε αναδιάταξη και ανασυγκρότηση των δυνάμεων των Ι/35 και ΙΙ/11 Ταγμάτων. Αλλά και επ’ αυτού του ζητήματος ουδέν έπραξε.

γ. Θα υπενθυμίσουμε ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ουδεμία επίσημη αναφορά είχε υποβάλλει στην IV Μεραρχία καθ’ όλη τη διάρκεια της 13ης Αυγούστου. Επίσης εκτός από μία καταγραφή που υπάρχει στην Έκθεσή του περί υποβολής τηλεφωνικής αναφοράς στην IV Μεραρχία περί τη 13η ώρα της 13ης Αυγούστου, στη συνέχεια τις λοιπές επικοινωνίες του με τη Μεραρχία και το περιεχόμενό τους δεν τις σημειώνει στην Έκθεσή του. Ότι σχετικό γνωρίζουμε για τις αναφορές που υπέβαλε τηλεφωνικά ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στην IV Μεραρχία προέρχεται από την Έκθεση Πεπραγμένων του διοικητή της Μεραρχίας Υποστράτηγου Δημαρά.

 

Πληροφορίες εκ της Εκθέσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει τα εξής

α. Η νύκτα διήλθε με συνεχή αγώνα εφ’ ολοκλήρου του μετώπου. Ο εχθρός κατά τη διάρκεια της νύκτας φαίνεται ότι συγκέντρωσε σοβαρές δυνάμεις προ του Σ.Σ. Καλετζίκ και του Καμελάρ.[24] [Σημείωση: Στο σχέδιο άμυνας της IV Μεραρχίας αναφέρεται ότι το Κ.Α. Καμελάρ διέθετε τα Σ.Σ. Κατσίμπαλη και Μπέλμα. Στο σχεδιάγραμμα 3 του Μέρους ΙΙα παρουσιάζονται οι τομείς των δύο ως άνω Σημείων Στηρίγματος. Οι ονομασίες Σ.Σ. Καλετζίκ και Καμελάρ υπάρχουν στην Έκθεση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα και εκτιμάται με βεβαιότητα ότι αντιστοιχούν στα υψώματα 1687 και 1675. Βλέπε σχεδιάγραμμα 19.].

β. Τη 5η πρωινή ώρα αφίχθηκε στο Σταθμό Διοικήσεως του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ, το ΙΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Τερτίκα και επειδή οι άνδρες καθ’ όλη τη διάρκεια της νύκτας βρίσκονταν εν κινήσει τους δόθηκε κάποιος χρόνος για να αναπαυθούν.

γ. Από την ώρα αυτή (δεν την προσδιορίζει) ο εχθρός άρχισε να πιέζει σφοδρώς ολόκληρο τον τομέα του Αποσπάσματος καταβάλλοντας μεγαλύτερες προσπάθειες για την κατάληψη του Καμελάρ (ύψ 1675) που υποστηριζόταν από τη «Διλοχία του 11ου Συντάγματος».

γ. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει ότι για την αντιμετώπιση της κατάστασης «διετάχθη ο λόχος τη 5.30 ώραν να κινηθή προς Καμελάρ και ταχθή ως εφεδρεία της Διλοχίας.». [Σημείωση: Η αναφορά είναι αόριστη αλλά στη συνέχεια προσδιορίζεται ότι ήταν ο 10ος Λόχος του ΙΙΙ/42 Τάγματος Ευζώνων που μόλις είχε φθάσει στο Σταθμό Διοικήσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ.].

Σχολιασμός:

α) Οι Τούρκοι όπως ήδη έχουμε αναφέρει επιτέθηκαν μόνο στο Καλετζίκ και αδιαφόρησαν πλήρως για την περιοχή που ήταν εγκατεστημένο το Απόσπασμα Πλαστήρα και επομένως δεν άσκησαν καμία απολύτως πίεση στα τμήματα του Αποσπάσματος Πλαστήρα. Δηλαδή ο εχθρός δεν πίεζε σφοδρώς τις θέσεις που ήταν εγκατεστημένο το Απόσπασμα Πλαστήρα. Ο διοικητής του 6ου Λόχου Ευζώνων Υπολοχαγός Προυκάκης αναφέρει στο βιβλίο του ότι στην τοποθεσία του υψώματος 1535 ανταλλάσσονταν πυροβολισμοί και πολυβολισμοί μεταξύ των αντιπάλων και τίποτε περισσότερο.

β) Η αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα ότι η κύρια προσπάθεια των Τούρκων απέβλεπε στην κατάληψη του Καμελάρ, δηλαδή του υψώματος 1675, προφανώς είναι λανθασμένη και αποδεικνύει το πόσο περιορισμένη ήταν η αντίληψη του για τη μάχη που διεξαγόταν στο Καλετζίκ. Οι Τούρκοι επετίθεντο κατά του Σ.Σ. Καλετζίκ (ύψ. 1687) διά πέντε Ταγμάτων που υποστηρίζονταν από 20 πυροβόλα και κατά του Καμελάρ (ύψ. 1675) μόνο με το Τάγμα Εφόδου της 12ης Μεραρχίας.[25] Επίσης προ του Σ.Σ. Καλετζίκ βρίσκονταν και τα 5 Τουρκικά Τάγματα που είχαν εκτελέσει τις αποτυχούσες επιθέσεις της 13ης Αυγούστου, μία δύναμη που παρά τις απώλειες που είχε υποστεί συνέχιζε να είναι υπολογίσιμη. Προκαλεί πάντως εντύπωση ότι ένας εμπειροπόλεμος Συνταγματάρχης μετά παραμονή πλέον των 20 ώρων στο πεδίο της μάχης αδυνατούσε να αντιληφθεί που ήταν προσανατολισμένη η κύρια προσπάθεια του εχθρού.

γ) Ασφαλώς εγείρονται ερωτηματικά σχετικά με το χρόνο άφιξης του 3ου Τάγματος Ευζώνων στο Κ.Α. Καμελάρ. Η διαταγή της IV Μεραρχίας για τη διάθεση του εν λόγω Τάγματος στο Απόσπασμα Πλαστήρα εκδόθηκε την 2235 ώρα της 13ης Αυγούστου.[26] Το Τάγμα όπως καταθέτει ο διοικητής του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. τέθηκε σε κίνηση περί το μεσονύκτιο και έφθασε στο Σταθμό Διοικήσεως του Πλαστήρα περί τη 0530 ώρα. Η απόσταση από το Αφιόν μέχρι το χωριό Έρικμαν ανέρχεται περίπου σε 6,5 χιλιόμετρα. Ασφαλώς από το χωριό Έρικμαν η άνοδος στο Κ.Α. Καμελάρ διεξήχθη νύκτα και επί ημιονικής οδεύεσεως. Εν πάση περιπτώσει ο χρόνο των 5,5 ωρών που απαιτήθηκε για να φθάσει το 3ο Τάγμα Ευζώνων στο Κ.Α. Καμελάρ κρίνεται υπερβολικά μεγάλος.

δ. Εγείρονται επίσης σοβαρά ερωτηματικά για τους λόγους που ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν ανεβάζει στο Καλετζίκ ολόκληρο το 3ο Τάγμα Ευζώνων ενώ έχει αντιληφθεί ότι προ του Καλετζίκ είχαν συγκεντρωθεί σοβαρές Τουρκικές δυνάμεις και εντεινόταν η Τουρκική δραστηριότητα, πράγμα που προοιώνιζε ότι σύντομα οι Τούρκοι θα επιτεθούν. Η δικαιολογία ότι το Τάγμα ήταν κουρασμένο από την νυκτερινή πορεία δεν μπορεί να σταθεί. Από τη στιγμή που διέταξε να ανέβει ένας Λόχος σημαίνει ότι μπορούσε να ανέβει και όλο το Τάγμα.

δ) Δυστυχώς θα προκύπτουν συνεχώς ερωτηματικά μέσα από την Έκθεση Πλαστήρα αναφορικά με την αντιληπτική ικανότητα του Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Δηλαδή αν διέθετε επίγνωση της εκάστοτε επικρατούσας τακτικής κατάστασης. Παρατηρούμε π.χ. ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας διαθέτει ένα Λόχο Ευζώνων προς ενίσχυση της «Διλοχίας του 11ου Συντάγματος» -που είναι ολόκληρο το ΙΙ/11 Τάγμα αλλά δεν το γνωρίζει- και κανένα για την ενίσχυση του Σ.Σ. Καλετζίκ όπου σημειώνεται η μεγαλύτερη συγκέντρωση Τουρκικών δυνάμεων και βρίσκονται οι δύο καταπονημένοι και αποδεκατισμένοι Λόχοι του 35ου Συντάγματος, επί των οποίων επιπροσθέτως δεν διέθετε και καμία εμπιστοσύνη.

ε) Οπωσδήποτε είναι πρόδηλο ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας συνέχιζε να προστατεύει τους άνδρες του από τη φθορά και κατόπιν τούτου διέθετε στάγδην τις δυνάμεις του στο Καλετζίκ, αλλά όχι και εκεί όπου υφίστατο η μεγαλύτερη ανάγκη. Εάν ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ανέβαζε στο Καλετζίκ ολόκληρο το 3ο Τάγμα Ευζώνων αμέσως με την άφιξή του πιθανόν να αποφευγόταν η κατάληψη του από τους Τούρκους, ή τουλάχιστον να αποφευγόταν η καταστροφή του εν λόγω Τάγματος η οποία επήλθε όταν αντεπιτέθηκε στο Καλετζίκ που είχε εν τω μεταξύ καταληφθεί από τους Τούρκους.

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα:

«Ο υποφαινόμενος μεταβαίνω εις το άκρον δεξιόν Τάγμα Παλάντζα εκ των θέσεων του οποίου η παρατήρησις ήτο πλήρης εφ’ όλου του τομέως.»

Σχολιασμός:

α. Θα υπενθυμίσω ότι το άκρο δεξιό του Τάγματος Παλάντζα σύμφωνα με την Έκθεση Πλαστήρα βρισκόταν 1.000 μέτρα ανατολικά του Καγιαντιμπί. Δηλαδή στην περιοχή του αυχένα Γκεϊσλάρ. Ένας κακοπροαίρετος δεν θα δίσταζε να αναφέρει ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετέβη 3,5 χιλιόμετρα Δυτικά του Καλετζίκ και σε ένα σημείο με υψόμετρο 1.340 μ. από το οποίο ήταν αδύνατη η παρατήρηση του Καλετζίκ για να παρακολουθήσει τη μάχη που θα διεξαγόταν σε αυτό. Θα παραβλέψουμε όμως το τι αναφέρει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στην Έκθεσή του για τη θέση του άκρου δεξιού του Τάγματος Παλάντζα και θα παραμείνουμε στη διαπίστωσή μας ότι το άκρο δεξιό του Τάγματος Παλάντζα βρισκόταν στο ύψωμα Καραμπιλεγκίμ. Επειδή όμως από το ύψωμα Καραμπιλεγκίμ είναι αποδεδειγμένα αδύνατη η παρατήρηση του υψώματος 1687 και επομένως και των Τουρκικών δυνάμεων που είχαν συγκεντρωθεί προ αυτού θα δεχθούμε ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετέβη στο ύψωμα 1535. Όμως και από το ύψωμα 1535 ήταν δυνατή η παρατήρηση μόνο της Δυτικής πλευράς των υψωμάτων 1687 και Ποϊραλικαγιά και όχι η Ανατολική και το ύψωμα 1675 κατά του οποίου ενεργούσε η 5η Τουρκική Μεραρχία. Το ζητούμενο όμως δεν ήταν μόνο η παρατήρηση του πεδίου της μάχης αλλά η διεύθυνση της μάχης. Αλλά η διεύθυνση αυτής από το ύψωμα 1535 ήταν μάλλον αδύνατη. Άλλωστε ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας όπως έχουμε δείξει μέχρι τώρα στερούταν επίγνωσης της τακτικής κατάστασης που επικρατούσε στη δεύτερη γραμμή άμυνας του Καλετζίκ και για αυτούς τους λόγους ουδέν στην πραγματικότητα έπραξε για να αντιμετωπίσει την επίθεση του πρωινού της 14ης Αυγούστου κατά του Καλετζίκ· και πριν την επίθεση, αλλά και κατά τη διάρκειά της. Άλλωστε βρισκόταν μακριά από το Καλετζίκ για να μπορεί να διευθύνει τη μάχη που διεξήχθη επί του εν λόγω υψώματος.

β. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ενώ ήταν ακόμη νύκτα είχε διαπιστώσει ότι προ του Σ.Σ. Καλετζίκ (ύψωμα 1687) και του Καμελάρ (ύψ. 1675) είχαν συγκεντρωθεί σοβαρές Τουρκικές δυνάμεις και το αναφέρει στην Έκθεσή του. Περί αυτού θα ενημερώθηκε τηλεφωνικά από τους αμυνόμενους. Με το πρώτο φως πρέπει να είδε από τη θέση του Σταθμού Διοικήσεώς του ένα μέρος από την τεράστια συγκέντρωση των εννέα (9) Τουρκικών Ταγμάτων προ του υψώματος 1687 και πρέπει να εκτίμησε (;) ότι ανάλογη συγκέντρωση δυνάμεων υπήρχε και ανατολικά του Καλετζίκ. Επομένως θα πρέπει να αντιλήφθηκε ότι η Τουρκική επίθεση κατά του Καλετζίκ ήταν επικείμενη. Επίσης είναι βέβαιο ότι είχε επίγνωση της οικτρής κατάστασης των αμυνομένων και ειδικά των υπολειμμάτων των δύο Λόχων του 35ου Συντάγματος που αμύνονταν στο ύψωμα 1687, πράγμα που αναφέρει επανειλημμένα στην Έκθεσή του. Κατόπιν τούτων το χρέος του ήταν να ανέβει αμέσως με το ΙΙΙ/42 Τάγμα και μέρος του Ι/42 Τάγματος στο Καλετζίκ και να αναλάβει τη διεύθυνση της μάχης. Όμως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αποφασίζει να μην ανεβάσει στο Καλετζίκ κανένα άλλο τμήμα του Συντάγματός του, πλην του 10ου Λόχου Ευζώνων και ο ίδιος να μεταβεί στο ύψωμα 1535 για να παρακολουθήσει τη μάχη που θα διεξαγόταν στο Καλετζίκ. Επιλέγει να είναι θεατής της βεβαίας κατάληψης του Καλετζίκ και όχι ο ηγήτωρ που θα αποτρέψει την κατάληψη του Καλετζίκ από τους Τούρκους. Όμως όπως ήδη έχουμε αναφέρει η Έκθεση Πλαστήρα συντάσσεται απουσία του χάρτη. Κατόπιν τούτου ο οποιοσδήποτε θα διαβάσει τη σχολιαζόμενη αναφορά θα την αποδεχθεί ως φυσιολογική· θα σκεφτεί ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετέβη στην πλέον δεσπόζουσα θέση για να παρατηρήσει και να διευθύνει τη μάχη που διεξαγόταν στο Καλετζίκ. Όμως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετέβη σε μία θέση με υψόμετρο 1535, που βρισκόταν σε σημαντική απόσταση δυτικά του Καλετζίκ, για να παρακολουθήσει τη μάχη ζωής και θανάτου που θα διεξαγόταν στα υψώματα 1687 και 1675. Ασφαλώς αυτά που αναφέρει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν μπορεί να τα πει κάποιος «φυσιολογικά». Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας προσπερνά «αβρόχοις ποσίν» την ευθύνη και το χρέος του. Η εντολή που του είχε δοθεί από την IV Μεραρχία του καθόριζε ρητώς να ανέλθει μετά Τάγματος, της διοικήσεως του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων και Πυροβολαρχίας στο Καλετζίκ επί του οποίου θα έπρεπε να εγκαταστήσει το Σταθμό Διοικήσεώς του και να αναλάβει ο ίδιος τη διεύθυνση της αμυντικής μάχης στο κατά τη γνώμη του ιδίου «σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν Καραχισάρ».

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα:

«Την 7η ώραν ο εχθρός ενεργεί επίθεσιν κατά του Σ.Σ. Καλετζίκ (ύψ. 1687). Οι εις το δεξιόν τούτου ευρισκόμενοι άνδρες του 3ου Λόχου Ευζώνων αμύνονται γενναίως και δι’ αντεπιθέσεως ανατρέπουσι τον εχθρόν διά της λόγχης. Δυστυχώς όμως οι εις το αριστερόν αυτών άνδρες του 35ου Συν/τος υποχωρούν ατάκτως … και οι Εύζωνοι του 3ου λόχου καταληφθέντες εκ των νώτων αναγκάζονται να υποχωρήσωσι διεκδικούντες βήμα προς βήμα το έδαφος. Ταυτοχρόνως πίπτει εις χείρας του εχθρού και το Καμελάρ (ύψ. 1675) και ο 10ος Λόχος ημών μη προλαβών να ανέλθη επί των υψωμάτων εμπίπτει εις σφοδρά πυρά Πεζικού και Πυρ/κού αποδεκατισθείς.»

Σχολιασμός:

α. Πριν την επίθεση του Πεζικού προηγήθηκε ο βομβαρδισμός επί μία ώρα των Ελληνικών θέσεων στο Καλετζίκ από 36 πυροβόλα. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στην Έκθεσή του δεν αναφέρεται σε αυτό το βομβαρδισμό, ωσάν να μην ήταν παρών στο πεδίο της μάχης και να μην τον αντιλήφθηκε. Περί του εν λόγω βομβαρδισμού που άρχισε την 6η πρωινή ώρα αναφέρονται ο Ταγματάρχης Τερτίκας στην κατάθεσή του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α.,[27] και ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος στην Έκθεση Πεπραγμένων της Πυροβολαρχίας του.[28] Ακόμη αναφέρεται και ο Συνταγματάρχης Λούφας στην Έκθεση Πεπραγμένων του 23ου Συντάγματος Πεζικού, του οποίου το Ι/23 Τάγμα με το Λόχο Επιτελείου του Συντάγματος και πιθανόν και το Συνταγματάρχη Λούφα –που ασθενούσε- βρισκόταν στον αυχένα Γκεϊσλάρ όπως αναφέραμε.[29] Ο μόνος που δεν αναφέρεται είναι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας. Θεωρώ ότι αποφεύγει να αναφερθεί στο βομβαρδισμό του Καλετζίκ από το Τουρκικό Πυροβολικό επειδή δεν έλαβε αμέσως μέτρα για την ενίσχυση των αμυνομένων και μόλις τη 0730 ώρα θα «αποφασίσει να αντιδράσει», όταν πλέον το Καλετζίκ θα έχει καταληφθεί από τους Τούρκους.

β. Ο διοικητής της Πυροβολαρχίας Κ.Α. Καμελάρ Υπολοχαγός Ραυτόπουλος που βρισκόταν σε απόσταση 200 μέτρων από τη γραμμή μάχης του 3ου Λόχου Ευζώνων δεν συμφωνεί με την αναφορά του Συνταγματάρχη Πλαστήρα ότι ο 3ος Λόχος Ευζώνων αναγκάστηκε να υποχωρήσει επειδή υποχώρησαν άτακτα οι Λόχοι του 35ου Συντάγματος. Στην Έκθεσή του αναφέρει ότι:

«Την 4ην ώραν περίπου ο εχθρός και πάλιν ήρξατο βάλων … επί της πυρ/χίας και των πρώτων γραμμών του ημετέρου πεζικού όπερ ενισχυθέν πως ετήρει γραμμήν διηκούσαν περί τα 200 μέτρα προ της θέσεως της πυρ/χίας. … Την ανωτέρω ώραν (0730) ο εχθρός επιμηκύνας την βολήν αυτού ενήργησεν επίθεσιν κατά μέτωπον εναντίον ημών. Το φίλιον πεζικόν αφ’ ου αντέστη επ’ αρκετόν εγκατέλειψε τας θέσεις του και ετράπη προς τα οπίσω εις φυγήν εγκαταλείψαν τελείως ακάλυπτον την πυροβολαρχίαν προ του επερχομένου εχθρικού πεζικού όπερ είχεν ήδη προσεγγίσει ταύτην.».

Ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος είναι σαφής. Υποχώρησαν άπαντες. Και ο 3ος Λόχος Ευζώνων που ήταν ορατός από τη θέση που ήταν ταγμένη η Πυροβολαρχία του.

γ. Επίσης και η Τουρκική ΔΙΣ αναφέρει ότι πρώτο εισχώρησε στα Ελληνικά χαρακώματα το 2/126 Τάγμα που επιτέθηκε προς τη Δυτική πλευρά του Καλετζίκ όπου αμυνόταν ο 3ος Λόχος Ευζώνων και ακολούθησε η επίθεση του 34ου Συντάγματος κατά της Νοτιοδυτικής πλευράς του υψώματος 1687 όπου αμύνονταν οι Λόχοι του 35ου Συντάγματος. Σύμφωνα δηλαδή με την Τουρκική ΔΙΣ πρώτα διαρρήχθηκε η γραμμή του 3ου Λόχου Ευζώνων και στη συνέχεια η γραμμή που αμύνονταν ο 2ος και ο 11ος Λόχοι του 35ου Συντάγματος (βλ. σχεδιάγραμμα 19).[30]

δ. Ακόμη και στην περίπτωση που πρώτοι υποχώρησαν οι δύο Λόχοι του 35ου Συντάγματος (2ος και 11ος) δεν έχει καμία σημασία και τούτο επειδή ήταν εξαιρετικά φθαρμένοι και βρέθηκαν αντιμέτωποι με 12 ακμαίους και ανέπαφους Τουρκικούς Λόχους. Σε κάθε περίπτωση η ευθύνη για την απώλεια του Καλετζίκ βαρύνει αποκλειστικά το Συνταγματάρχη Πλαστήρα επειδή αφ’ ενός μεν απέφυγε να εκτελέσει την εντολή που του ανατέθηκε, ήτοι να ανεβάσει στο Καλετζίκ ένα Τάγμα και μία Πυροβολαρχία του Αποσπάσματός του, αφ’ ετέρου δε επειδή δεν αντικατέστησε τους Λόχους του 35ου Συντάγματος με Λόχους του Συντάγματός του, μολονότι γνώριζε ότι οι εν λόγω Λόχοι είχαν υποστεί τα πάνδεινα, ότι είχαν χάσει πλέον του ημίσεος της δύναμής τους, ότι το ηθικό τους ήταν λίαν καταπεπτωκός και ότι ο ίδιος δεν διέθετε καμία απολύτως εμπιστοσύνη στο αξιόμαχό τους,[31] και τέλος επειδή το πρωί της 14ης Αυγούστου απέφυγε να ανεβάσει στο Καλετζίκ το 3ο Τάγμα Ευζώνων μόλις αυτό έφθασε στο Σταθμό Διοικήσεώς του, μολονότι είχε διαπιστώσει (έπρεπε να είχε διαπιστώσει) ότι η επίθεση των Τούρκων κατά του Καλετζίκ θα εκτοξευόταν από στιγμή σε στιγμή.

ε. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ουδεμία αναφορά κάνει στην Έκθεσή του σχετικά με το αν διέταξε την Πυροβολαρχία Τούντα που ήταν ταγμένη στο ύψωμα 1535 να απαντήσει στον βομβαρδισμό του Καλετζίκ προσβάλλοντας τις Τουρκικές δυνάμεις που είχαν αναπτυχθεί στις δυτικές και νοτιοδυτικές αντηρίδες του υψώματος 1687 και είχαν στραμμένα τα νώτα τους στα πυροβόλα του Τούντα (βλέπε σχεδιάγραμμα 19). Όχι μόνο την Πυροβολαρχία Τούντα αλλά και την Πυροβολαρχία Βλαχάβα. Ούτε όμως και ο Πυροβολάρχης Τούντας αναφέρει στην κατάθεσή του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. το πώς ενήργησε για να αποτρέψει την κατάληψη του Καλετζίκ από τους Τούρκους, δεδομένου ότι από τη θέση τάξης της Πυροβολαρχίας του ήταν δυνατή η βολή κατά των 9 Τουρκικών Ταγμάτων που είχαν αναπτυχθεί στις δυτικές – νοτιοδυτικές αντηρίδες του υψώματος 1687 και σε απόσταση 1.300 μέτρων από την Πυροβολαρχία του.

στ. Γενικά δεν υπάρχουν πληροφορίες για τη δράση των Πυροβολαρχιών της ΧΙΙΙα ΜΟΠ (Βλαχάβα και Τούντα) κατά τη 13η και 14η Αυγούστου. Ούτε από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα, αλλά ούτε και από τους διοικητές των δύο Πυροβολαρχιών. Δεν υπάρχει έστω και μία ελάχιστη αναφορά για τη δράση αυτών των Πυροβολαρχιών από τους διοικητές τους, εν αντιθέσει με τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο που έχει συντάξει μία λεπτομερέστατη Έκθεση για τη δράση της Πυροβολαρχίας του. Ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος αναφέρει ότι η Πυροβολαρχία του αποτέλεσε επανειλημμένα στόχο του Τουρκικού Πυροβολικού, παρ’ όλο που είχε ταχθεί πίσω από το ύψωμα 1687 και ήταν αθέατη από την Τουρκική παρατήρηση. Αναφέρει ακόμη ότι η Πυροβολαρχία του υποστήριξε το ΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων προσβάλλοντας την Τουρκική δύναμη που βρισκόταν στη χαράδρα Ακ Ντερέ (το 70ο Τουρκικό Σύνταγμα).[32] Η Πυροβολαρχία Τούντα που είχε ταχθεί σύμφωνα με την Έκθεση Πλαστήρα στο ύψωμα 1535 και ήταν ορατή από τα Τουρκικά παρατηρητήρια στα υψώματα Τοκλού τεπέ και Ποϊραλικαγιά πώς και δεν αποτέλεσε στόχο του Τουρκικού Πυροβολικού; Μήπως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας απέκρυψε τις πυροβολαρχίες του και αυτές παρέμειναν αμέτοχες της διεξαγόμενης μάχης; Θα υπενθυμίσω ότι ο διοικητής της IVβ ΜΟΠ Ταγματάρχης Παπαδημητρίου ζήτησε από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα όπως κατά την νυκτερινή αντεπίθεση που θα εκτελούσε η «Διλοχία του 11ου Συντάγματος» οι Πυροβολαρχίες της ΧΙΙΙα ΜΟΠ να προσβάλουν εδαφική ζώνη στη δυτική πλευρά του Καλετζίκ επειδή λόγω απυρόβλητου ήταν αδύνατη η προσβολή της από την Πυροβολαρχία Ραυτόπουλου (βλέπε Μέρος ΙΙβiii). Πολύ πιθανόν να το ζήτησε επειδή οι Πυροβολαρχίες της ΧΙΙΙα ΜΟΠ παρέμεναν αμέτοχες της μάχης.

ζ. Δεδομένου ότι ο 10ος Λόχος Ευζώνων ξεκίνησε από την περιοχή του Σταθμού Διοικήσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα (αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ) για να ανέλθει στο Καλετζίκ περί τη 0530-0545 ώρα, έχω την άποψη ότι ο Λόχος έφθασε εγγύς του υψώματος 1675, αλλά λόγω του βομβαρδισμού του υψώματος από το Τουρκικό Πυροβολικό δεν ανέβηκε επ’ αυτού. Μετά το πέρας του βομβαρδισμού πιθανόν ο 10ος Λόχος Ευζώνων επιχείρησε να ανέλθει στο ύψωμα 1675 αλλά λόγω της κατάληψης του υψώματος 1675 από τους Τούρκους και της σύμπτυξης του ΙΙ/11 Τάγματος προς την πλευρά του Αφιόν Καραχισάρ ενέπεσε στα πυρά του Τουρκικού Πεζικού και για αυτό το λόγο αποδεκατίστηκε. Βεβαίως δεν ενέπεσε σε πυρά πυροβολικού διότι αυτά είχαν αρθεί για να μην προξενήσουν απώλειες στο Τουρκικό Πεζικό.

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα:

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει ότι ο Λόχος Επιτελείου του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων κατέλαβε τα αμέσως άνωθεν του Σταθμού Διοικήσεως του Αποσπάσματος υψώματα «σφοδρώς βαλλόμενος και κυριολεκτικά θεριζόμενος» υπό των εχθρικών πολυβόλων κατά μέτωπον και εκ του αριστερού πλευρού και κράτησε τις θέσεις του μέχρι ότου οι Λόχοι του 3ου Τάγματος Ευζώνων να ανέλθουν επί των υψωμάτων.

Σχολιασμός: α) Κατ’ αρχάς ο Λόχος του Επιτελείου του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, δηλαδή ο Λόχος Διοικήσεως του Συντάγματος με την ορολογία που ισχύει σήμερα, ήταν εγκατεστημένος παρά τη θέση του Σταθμού Διοικήσεως του Συντάγματος στην αρχή της Χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ, σε υψόμετρο 1.460 μέτρων περίπου (βλέπε σχεδιάγραμμα 19). β) Η σχολιαζόμενη αναφορά της Έκθεσης Πλαστήρα είναι αόριστη και τούτο επειδή πέριξ του Σταθμού Διοικήσεως υπήρχαν υπερκείμενα υψώματα προς όλες τις κατευθύνσεις και δεν προσδιορίζεται σε ποια εκ των υψωμάτων τάχθηκε. γ) Το μήκος της μεγάλης κλίσεως αντηρίδας που από την αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ -όπου βρισκόταν ο Σταθμός Διοικήσεως του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων- ανέρχεται στο ύψωμα Αλικαγιά εκτιμάται σε 800 μέτρα περίπου. Σε αυτή την απόσταση θεωρώ ότι δεν ήταν δυνατή η εκτέλεση δραστικής βολής από τα όπλα εκείνης της αποχής, ακόμη και της σημερινής. δ) Εν πάση περιπτώσει όλα αυτά τα «ηρωικά» δεν επιβεβαιώνονται από το διοικητή του 3ου Τάγματος Ευζώνων Ταγματάρχη Τερτίκα, ο οποίος στην κατάθεση στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. ουδαμού αναφέρει ότι ανήλθε στο Καλετζίκ με την υποστήριξη του Λόχου Επιτελείου του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων. ε) Όλως αντιθέτως προς τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα, αλλά και στο άρθρο του Αντισυνταγματάρχης ε.α. Παπαθανασόπουλου περί του οποίου ήδη αναφερθήκαμε, η άνοδος του 3ου Τάγματος Τερτίκα στο Καλετζίκ επιχειρήθηκε κατά τη διάρκεια του βομβαρδισμού του Τουρκικού Πυροβολικού (0600 – 0700 ώρα) και ενόσω το Καλετζίκ δεν είχε καταληφθεί ακόμη από τους Τούρκους. Κατόπιν τούτου γεννάται το ερώτημα κατά ποίου Τουρκικού Πεζικού εκτελούσε βολή με τα Μάνλιγχερ ο Λόχος Επιτελείου; Περί αυτών όμως στη συνέχεια.

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα:

«Κατόπιν συνεννοήσεως τηλεφωνικής μετ’ εμού ο Υπασπιστής παραδίδει εις τον διοικητήν του (3ου) Τάγματος το ακόλουθον σημείωμα: Ταγματ. Κ. Τερτίκαν. Ο κ. Συν/χης μου τηλεφωνεί ότι από τον πατριωτισμόν σας εξαρτάται η σωτηρία της Πατρίδος. Αντεπιτεθείτε το ταχύτερον προς ανακατάληψιν του Καλετζίκ. Η στιγμή αυτή είναι η καταλληλοτέρα διότι αν ο εχθρός ανατραπή θα είναι δυνατόν και να καταδιωχθή αμέσως. 14/8/22, ώραν 7.30, Υπασπιστής Λοχαγός Παπαθανασόπουλος.».

Σχολιασμός:

α. Η σχολιαζόμενη ως άνω αναφορά της Έκθεσης Πλαστήρα έχει σαν βάση το εξής σενάριο: Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας περί την 6η πρωινή έχει φθάσει στο άκρο δεξιό του ΙΙ/42 Τάγματος Παλάντζα (βλέπε σχεδιάγραμμα 19) από όπου παρατηρεί το σφοδρό βομβαρδισμό του Καλετζίκ από το Τουρκικό Πυροβολικό, την επίθεση την 7η ώρα του Τουρκικού Πεζικού και την κατάληψη του Καλετζίκ από τους Τούρκους. Στο Σταθμό Διοικήσεως του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ έχει παραμείνει ο Υπασπιστής του Συντάγματος Λοχαγός Παπαθανασόπουλος, ο οποίος μετά την κατάληψη του Καλετζίκ διατάσσεται τηλεφωνικά –περί τη 0720 ώρα- από το διοικητή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα να συντάξει την παραπάνω σχολιαζόμενη διαταγή και να την επιδώσει στον Ταγματάρχη Τερτίκα. Ο Λοχαγός Παπαθανασόπουλος συντάσσει τη διαταγή που του υπαγορεύει ο Συνταγματάρχης του, την υπογράφει τη 0730 ώρα και την επιδίδει στον Ταγματάρχη Τερτίκα. Δηλαδή την ώρα περίπου που θα είχε ολοκληρωθεί η κατάληψη του υψώματος 1687.

β. Το σενάριο αυτό δεν επιβεβαιώνεται ως αληθές από τον Ταγματάρχη Τερτίκα, ο οποίος στην κατάθεσή του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. αναφέρει ότι το Τάγμα του ενώθηκε με τη διοίκηση του Αποσπάσματος Πλαστήρα περί τη 0530 ώρα. Μετά από λίγο ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας έφιππος και συνοδευόμενος από τον Υπασπιστή του Λοχαγό Παπαθανασόπουλο μετέβη στο ΙΙ/42 Τάγμα που βρισκόταν νοτιοδυτικά του Σταθμού Διοικήσεώς του και αυτός παρέμεινε μετά των Λόχων του αναπαυόμενος.[33] Εκτιμάται με βάση τα αναφερόμενα από τον Ταγματάρχη Τερτικά ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας με τον Υπασπιστή του αναχώρησαν από τον Σταθμό Διοικήσεώς του λίγο πριν την έναρξη της προπαρασκευής του Τουρκικού Πυροβολικού την 6η πρωινή ώρα.

γ. Με βάση την κατάθεση του Ταγματάρχη Τερτίκα προκύπτει ότι ο Υπασπιστής του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων Λοχαγός Παπαθανασόπουλος βρισκόταν μαζί με τον Πλαστήρα στο άκρο δεξιό του ΙΙ/42 Τάγματος Παλάντζα και όχι στο Σταθμό Διοικήσεως του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων. Αυτό θα γίνει περισσότερο σαφές στη συνέχεια.

δ. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας όπως πολλάκις αναφέραμε ήταν εμπειροπόλεμος αξιωματικός. Γνωρίζει ότι μετά το πέρας του βομβαρδισμού του Καλετζίκ από το Τουρκικό Πυροβολικό -αν και αποφεύγει να αναφερθεί σε αυτόν- θα επακολουθήσει η έφοδος του Τουρκικού Πεζικού, η οποία πράγματι εκτελείται την 7η ώρα όπως ο ίδιος αναφέρει.[34] Κατόπιν τούτου προκύπτει το ερώτημα για ποιο λόγο δεν διατάζει το Τάγμα Τερτίκα να ανέλθει στο Καλετζίκ με την έναρξη του Τουρκικού βομβαρδισμού και αφήνει να ολοκληρωθεί ο βομβαρδισμός, να καταληφθεί το Καλετζίκ και τη 0720 περίπου ώρα να διατάξει τηλεφωνικά τον Παπαθανασόπουλο να εκδώσει διαταγή προς τον Τερτίκα να αντεπιτεθεί –εκδόθηκε τη 0730 ώρα- για να ανακατάλαβει το Καλετζίκ που έχει κατακλυστεί από 6 Τουρκικά Τάγματα (3.000 άνδρες); Ότι το Τάγμα Τερτίκα θα χρειαζόταν τουλάχιστον 15΄ λεπτά για να ξεκινήσει και άλλα τουλάχιστον 30΄ λεπτά να ανέλθει τη μεγάλης κλίσης αντηρίδα που οδηγεί στο ύψωμα Αλικαγιά δεν τα υπολόγισε;

ε. Το παραπάνω ερώτημα δεν είναι φιλολογικό. Κατά την άποψή μου ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας έχει ξεγράψει το Καλετζίκ και δεν έχει καμία διάθεση να ξεγράψει και τους Ευζώνους του. Για αυτό το λόγο δεν ανεβάζει στο Καλετζίκ ολόκληρο το ΙΙΙ/42 Τάγμα αλλά μόνο το 10ο Λόχο του. Τη σχολιαζόμενη διαταγή την εκδίδει κατά την άποψή μου μετά τη μάχη και υπό την πίεση των πραγματικών γεγονότων. Και τούτο επειδή η αντεπίθεση που εκτέλεσε ο Ταγματάρχης Τερτίκας ήταν από δική του πρωτοβουλία, άρχισε σε κάποιο χρόνο μετά την έναρξη της προπαρασκευής του Τουρκικού Πυροβολικού και όχι κατόπιν διαταγής του Συνταγματάρχη Πλαστήρα, όπως θα διαπιστώσουμε ευθύς αμέσως.

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα:

«Το Τάγμα ενεργεί αμέσως την αντεπίθεσιν, εν μέσω χαλάζης σφαιρών και οβίδων, μετ’ αξιοθαυμάστου ορμής και αυτοθυσίας και καταδιώκει διά της λόγχης τον πλησιάσαντα εχθρόν, μέχρι των συρματοπλεγμάτων του Καλετζίκ. Πλην όμως το Τάγμα αποδεκατισθέν και ευρεθέν προ υπερτέρων δυνάμεων αίτινες είχον ανέλθη εν των μεταξύ επί του Καλετζίκ, βαλλόμενον δε και εκ του αριστερού πλευρού διά σφοδρών πυρών πολυβόλων, ανατρέπεται και κινείται προς τα οπίσω αφού αφήκεν επί τόπου νεκρούς τους πλείστους των Αξιωματικών και ανδρών του. Ούτω εις διάστημα ολίγων λεπτών εκ των 160 ανδρών του λόχου Επιτελείου ευρίσκονται εν τη ζωή περί τους 50 και εκ των 700 ανδρών του 3ου Τάγματος περί τους 180.».

Σχολιασμός:

α. Από τη σχολιαζόμενη αναφορά προκύπτει ότι ο Ταγματάρχης Τερτίκας ευθύς ως έλαβε τη 0730 ώρα τη διαταγή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα αντεπιτέθηκε για να ανακαταλάβει το Καλετζίκ. Όμως ο Αντισυνταγματάρχης Τερτίκας διαψεύδει και πάλι τον πρώην διοικητή του και μάλιστα κατά τρόπο εμφαντικό, μολονότι η κατάθεσή του δίνεται στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. το 1926 και ως εκ τούτου γνωρίζει το περιεχόμενο της Έκθεσης Πλαστήρα και τα όσα αναφέρει για το Τάγμα του. Ο Αντισυνταγματάρχης Τερτίκας αναφέρει στην κατάθεσή του ότι αντεπιτέθηκε εξ ιδίας πρωτοβουλίας μετά την έναρξη του βομβαρδισμού του Καλετζίκ από το Τουρκικό Πυροβολικό, δηλαδή μετά την 6η πρωινή ώρα και όχι κατόπιν διαταγής του Συνταγματάρχη Πλαστήρα τη 0730 ώρα:

«μετά τινα λεπτά της ώρας ακούω σφοδρότατους κανονιοβολισμούς και πυροβολισμούς προς την γραμμήν μάχης. Τότε άνευ διαταγής τινόςμετά ενός και ημίσεως λόχου και του λόχου πολυβόλων σπεύδω προς την γραμμήν της μάχης, αναγκασθείς να ανέλθω απότομον και μεγάλην κλυτύν, από την οποίαν δεν ήτο δυνατόν να ανέλθουν ούτε μεταγωγικά[35]δια τούτο και τα πολυβόλα εφέροντο διά των χειρών. Μόλις ανήλθομεν εις το ύψωμα Καλετζίκ αι θέσεις τας οποίας κατείχον οι ημέτεροι είχον καταληφθή παρά του εχθρού και κατεδιώκε διά πυρών τους υποχωρούντας ημετέρους, οπότε το Τάγμα αντεπιτίθεται διά κραυγών εμπρός διά της λόγχης. Πλην διότι ως προείπον αι θέσεις είχον καταληφθή παρά τού εχθρού το Τάγμα ηναγκάσθη να υποχωρήση διαιρεθέν εις δύο τμήματα, λόγω των θέσεων εις ας ευρίσκοντο, και λόγω του ότι οι λόχοι, ενώ απετελούντο από 130-140 άνδρας, ευρέθησαν μετά την υποχώρησιν με δύναμιν 40-45 ανδρών. Το πλειότερον της δυνάμεως των ελλειπόντων είχε τεθεί εκτός μάχης.».

β. Από τη διατύπωση του παραπάνω αποσπάσματος της κατάθεσης Τερτίκα είναι προφανές ότι όταν το 1926 ο Αντισυνταγματάρχης πλέον Τερτίκας καταθέτει στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. είναι μάλλον «δυσαρεστημένος» από τον πρώην διοικητή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Αντεπιτέθηκε εξ ιδίας πρωτοβουλίας και ο διοικητής του δεν του το αναγνώρισε. Δηλαδή δεν τον τίμησε. Ο Ταγματάρχης Τερτίκας έχασε το μισό Τάγμα του στο Καλετζίκ και ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας οικειοποιήθηκε την ενέργειά του. Και αυτή η οικειοποίηση είναι εξαιρετικά διάτρητη και τούτο επειδή η υπ’ αριθμό 19 διαταγή, κατόπιν της οποίας σύμφωνα με την Έκθεση Πλαστήρα αντεπιτέθηκε ο Τερτίκας συντάσσεται και υπογράφεται τη 0730 ώρα από τον Υπασπιστή Παπαθανασόπουλο, που υποτίθεται ότι βρίσκεται στο Σταθμό Διοικήσεως του Πλαστήρα, ύστερα από τηλεφωνική εντολή του Συνταγματάρχη Πλαστήρα που βρίσκεται στην περιοχή του Τάγματος Παλάντζα. Σύμφωνα όμως με την κατάθεση του Αντισυνταγματάρχη Τερτίκα ο Παπαθανασόπουλος ακολούθησε τον Πλαστήρα στο άκρο δεξιό του Τάγματος Παλάντζα. Ανεξάρτητα όμως τούτων τη 0730 ώρα που υπογράφεται και «παραδίδεται» στον Τερτίκα η υπ’ αριθμό 19 διαταγή –σύμφωνα με την Έκθεση Πλαστήρα και το άρθρο του Παπαθανασόπουλο- το 3ο Τάγμα Ευζώνων του Τερτίκα βρίσκεται από την 7η περίπου ώρα στο Καλετζίκ και σφαγιάζεται. Ο Τερτίκας είναι πρόδηλο ότι αναφέροντας ότι αντεπιτέθηκε «άνευ διαταγής τινός» εκφράζει τη δυσφορία του προς τον πρώην διοικητή του. Μόνο ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μπορούσε να διατάξει τον Ταγματάρχη Τερτίκα να αντεπιτεθεί και αυτός αναφέρεται στον πρώην διοικητή του με τη λέξη «τινός». Αν δεν είναι ανήθικη η οικειοποίηση από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα της αντεπίθεσης που εξ ιδίας πρωτοβουλίας εκτέλεσε ο Ταγματάρχης Τερτίκας, τι άλλο μπορεί να είναι;

γ. Ο Αντισυνταγματάρχης (πλέον) Τερτίκας επαναβεβαιώνει στο τέλος της κατάθεσής του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. ότι αντεπιτέθηκε εξ ιδίας πρωτοβουλίας αναφέροντας ότι μετά την αποτυχία της αντεπίθεσης που εκτόξευσε και την υποχώρησή του στα υψώματα δυτικά του Καλετζίκ έμαθε ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας του είχε απευθύνει δια του υπασπιστή του τηλεφώνημα να αντεπιτεθεί το οποίο όμως δεν έλαβε.[36]  

δ. Είναι προφανές ότι ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας με τα όσα αναφέρει στην Έκθεσή του περί της αντεπίθεσης που εκτέλεσε το 3ο Τάγμα Ευζώνων ψεύδεται και οικειοποιείται την πρωτοβουλία που ανέπτυξε ο υφιστάμενός του Ταγματάρχης Τερτίκας.

ε. Η κατάθεση του Αντισυνταγματάρχη Τερτίκα διαφοροποιείται από τα αναφερόμενα στην Έκθεση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα σχετικά με την αντεπίθεση που εκτέλεσε για την ανακατάληψη του Καλετζίκ. Ο Ταγματάρχης Τερτίκας αναφέρει ότι ανήλθε στο Καλετζίκ με ενάμιση Λόχο. Δηλαδή με ένα Λόχο, που ήταν ο 11ος όπως θα δούμε στη συνέχεια, και ένα Ουλαμό του 9ου Λόχου. Επί του Καλετζίκ κατά τη διάρκεια του Τουρκικού βομβαρδισμού θα είχε φθάσει και ο 10ος Λόχος δεδομένου ότι είχε αναχωρήσει από το Σταθμό Διοικήσεως του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων το διάστημα 0530-0545. Ανεξαρτήτως του τι αναφέρει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας ο εν λόγω Λόχος θα βρισκόταν το ολιγότερο εγγύς του υψώματος 1675 και για αυτό το λόγο μετά την αποτυχία της αντεπίθεσης του 3ου Τάγματος Ευζώνων υποχώρησε προς το Αφιόν Καραχισάρ. Ο Ταγματάρχης Τερτίκας δεν επιβεβαιώνει ότι απώθησε τους Τούρκους μέχρι των συρματοπλεγμάτων του Καλετζίκ. Άλλωστε μπορούμε να εκτιμήσουμε με βεβαιότητα ότι ήταν αδύνατο να το κάνει από τη στιγμή που οι Τούρκοι είχαν καταλάβει το ύψωμα 1687 και είχαν ανεβάσει πάνω σε αυτό τέσσερα Τάγματα Πεζικού (βλέπε σχεδιάγραμμα 19). Μπορούμε να υποθέσουμε με απόλυτη βεβαιότητα ότι επί του Καλετζίκ διεξήχθη μία άγρια, αλλά άνιση μάχη μεταξύ των Ευζώνων του Τάγματος Τερτίκα και των Τούρκων. Η αντεπίθεση του Ταγματάρχη Τερτίκα ήταν μία αντεπίθεση για την τιμή των όπλων του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, όχι όμως και του διοικητή του. Ήταν μία αντεπίθεση θυσίας. Το Τάγμα Τερτίκα σφαγιάστηκε εξ αιτίας του Συνταγματάρχη Πλαστήρα.

στ. Η κατάθεση του Ταγματάρχη Τερτίκα στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. διασαφηνίζει και ένα ακόμη ζήτημα. Διαψεύδει ως αναληθή τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα περί υποστήριξης του Τάγματός του κατά την άνοδό του στο Καλετζίκ από το Λόχο Επιτελείου του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων. Ο Ταγματάρχης Τερτίκας αναφέρει ότι όταν το Τάγμα του ανήλθε στο Καλετζίκ οι Τούρκοι είχαν καταλάβει το ύψωμα 1687 και καταδίωκαν δια πυρών τα υποχωρούντα Ελληνικά τμήματα. Επομένως οι Τούρκοι δεν είχαν φθάσει στην στρατιωτική οφρύν του υψώματος Αλικαγιά ώστε να μπορούν να ανταλλάσουν πυρά με το Λόχο Επιτελείου, αλλά ούτε και να προσβάλουν δια πυρών το Τάγμα Τερτικά που ανερχόταν στο ύψωμα Αλικαγιά. Ομοίως και ο Ταγματάρχης Τερτίκας στην κατάθεσή του αφ’ ενός μεν ουδέν αναφέρει περί υποστήριξης της ανόδου του Τάγματος στο Καλετζίκ από το Λόχο Επιτελείου του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων και αφ’ ετέρου δε περί προσβολής του Τάγματός από το Τουρκικό Πεζικό κατά το χρόνο που ανέβαινε στο Καλετζίκ ώστε να χρειαστεί την υποστήριξη του Λόχου Επιτελείου. Πλέον τούτων στην περίπτωση που ο Λόχος Επιτελείου είχε ταχθεί επί της αντηρίδας που κατέρχεται από το ύψωμα Αλικαγιά στην αρχή της χαράδρας Μοναστήρ Ντερέ ήταν αδύνατο να υποστηρίξει την άνοδο του ΙΙΙ/42 Τάγματος στο Καλετζίκ δεδομένου ότι αυτό θα ανέβαινε στο Καλετζίκ κινούμενο εμπρός από τις κάννες των όπλων του Λόχου Επιτελείου.

ζ. Βεβαίως τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα γράφονται απουσία του χάρτη, άνευ προσδιορισμού της θέσης των «υπερκείμενων υψωμάτων που κατέλαβε ο Λόχος Επιτελείου» και επομένως μη σοβαρά. Την άνοδο του ΙΙΙ/42 Τάγματος θα μπορούσε να την υποστηρίξει αποτελεσματικά μόνο η Πυροβολαρχία Τούντα που ήταν ταγμένη στο ύψωμα 1535, εκεί δηλαδή που είχε μεταβεί ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας για να παρακολουθήσει τη μάχη, αλλά ουδεμία αναφορά υπάρχει από τον Πλαστήρα και τον Τούντα ότι η εν λόγω Πυροβολαρχία υποστήριξε το ΙΙΙ/42 Τάγμα κατά την άνοδό του στο Καλετζίκ. Έχουμε ήδη αναφερθεί στην «απουσία» των Πυροβολαρχιών της ΧΙΙΙα ΜΟΠ από τη μάχη του Καλετζίκ. Ο Ταγματάρχης (πλέον) Τούντας στην κατάθεσή του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. αναφέρεται στη δράση του Αποσπάσματος Πλαστήρα και ουχί στη δράση της Πυροβολαρχίας του. Δυστυχώς ο πρόεδρος και τα μέλη της Ανακριτικής Επιτροπής δεν μπαίνουν στον κόπο να τον επαναφέρουν στην τάξη με την υποβολή ερωτήσεων επί της δράσης της Πυροβολαρχίας του. 

η. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει ότι το 3ο Τάγμα μετά το πέρας της αντεπίθεσης απέμεινε με 180 άνδρες έναντι των 700 που διέθετε, αφήνοντας να εννοηθεί ότι οι υπόλοιποι φονεύτηκαν, τραυματίστηκαν ή αγνοούνταν. Αυτό δεν μπορεί να είναι ακριβές και τους λόγους θα τους παρουσιάσουμε αμέσως παρακάτω:

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει ότι η δύναμη του 3ου Τάγματος Ευζώνων ανερχόταν σε 700 άνδρες. Είναι ευνόητο ότι αυτή υπολειπόταν της προβλεπόμενης κατά 240 άνδρες περίπου. Ακόμη και αν δεχθούμε ότι το Επιτελείο και τα Μεταγωγικά Μάχης Επιτελείου διέθεταν την προβλεπόμενη επάνδρωση, δηλαδή 120 οπλίτες, προκύπτει ότι οι τρεις Λόχοι Πεζικού (9ος, 10ος, 11ος) και ο Λόχος πολυβόλων (12ος) θα διέθεταν συνολικά ~580 οπλίτες.[37] Με βάση την αναφορά του Ταγματάρχη Τερτίκα ότι οι Λόχοι Πεζικού του Τάγματος του διέθεταν δύναμη 3×140=~420 οπλίτες προκύπτει ότι η πολυβολαρχία του Τάγματος θα διέθετε ~160 οπλίτες.

 

Πίνακας: Η δύναμη ΙΙΙ/42 Τάγματος Ευζώνων που εκτιμάται ότι διασώθηκε

 

Ο Ταγματάρχης Τερτίκας στην κατάθεσή του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. αναφέρει ότι από τη δύναμη των 2 ½ Λόχων του που ανέβηκαν στο Καλετζίκ διασώθηκε περίπου το 30-32%. Επομένως διασώθηκαν συνολικά ~110 οπλίτες. Επίσης διασώθηκε και ο Ουλαμός του 9ου Λόχου που δεν ανήλθε στο Καλετζίκ, ήτοι 70 οπλίτες. Επομένως από τους 3 Λόχους Πεζικού του Τάγματος διασώθηκαν συνολικά 180 περίπου οπλίτες. Ο Ταγματάρχης Τερτίκας αναφέρει επίσης ότι «το πλειότερον της δυνάμεως των ελλειπόντων είχε τεθή εκτός μάχης.». Αφήνει δηλαδή να εννοηθεί ότι πέρα των νεκρών και των τραυματιών αγνοείτο η τύχη ενός μικρού μέρος των ελλειπόντων που ενδεχομένως κάποιοι εξ αυτών να διέφυγαν προς τα πίσω και να αναμίχθηκαν με άλλα τμήματα, ή με ομάδες φυγάδων.[38]

Ακόμη πρέπει να διασώθηκε και ένα μεγάλο μέρος των ανδρών του Λόχου Πολυβόλων. Τούτο προκύπτει από την αναφορά του Ταγματάρχη Τερτίκα ότι επειδή ήταν αδύνατη η άνοδος των μεταγωγικών κτηνών στο Καλετζίκ τα πολυβόλα και τα πυρομαχικά μεταφέρθηκαν διά των χειρών των ανδρών. Κατόπιν τούτου είναι βέβαιο ότι ο Λόχος Πολυβόλων δεν μπόρεσε να ακολουθήσει κατά πόδας τους Λόχους Πεζικού με αποτέλεσμα να μην συμμετάσχει κατά το μάλλον στη μάχη και να διασωθεί ένα μέρος των κλιμακίων βολής και ίσως το μεγαλύτερο μέρος των Β΄ Κλιμακίων των Διμοιριών πολυβόλων. Επίσης δεν ανέβηκαν στο Καλετζίκ και τα Μεταγωγικά Μάχης του Λόχου Πολυβόλων. Μπορούμε να εκτιμήσουμε ότι από το Λόχο Πολυβόλων διασώθηκε πλέον του ημίσεως της δυνάμεώς του, ήτοι ~100 οπλίτες.

Επίσης στο Καλετζίκ θα ανέβηκε μέρος των ανδρών του Επιτελείου και δεν ανέβηκε το σύνολο της δύναμης των Μεταγωγικών Μάχης Επιτελείου. Αυτό επιβεβαιώνεται και από τον Ταγματάρχη Τερτίκα ο οποίος αναφέρει ότι ανήλθε στο Καλετζίκ με 1 ½ Λόχο και το Λόχο Πολυβόλων. Αθροίζοντας τους διασωθέντες από τους Λόχους Πεζικού και αυτούς που δεν πρόλαβαν να ανέβουν ή δεν ανέβηκαν προκύπτει μία δύναμη 380 οπλιτών περίπου. Ο λόγος που ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας επιδιώκει να μεγιστοποιήσει τις απώλειες του Συντάγματός του είναι ευνόητος και θα τον αναδείξουμε στη συνέχεια. Μεγάλος αριθμός Ευζώνων δεν παρέμεινε αμέτοχος της φυγής, όσο και αν προσπάθησε ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας να το κρύψει.

Το ΙΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων υπέστη πάνω στο Καλετζίκ μεγάλη καταστροφή και μάλιστα σε πολύ λίγο χρόνο. Και η ευθύνη για αυτήν βαρύνει αποκλειστικά το Συνταγματάρχη Πλαστήρα ο οποίος απέφυγε να ενισχύσει την άμυνα του Καλετζίκ όπως του επέβαλαν οι εντολές που του ανατέθηκαν, αλλά και η κατάσταση των αμυνομένων Ι/35 (+ τον 11/35 Λόχο) και ΙΙ/11 Ταγμάτων. Παρά την πρόθεσή του να κρατήσει τα Ι/42 και ΙΙ/42 Τάγματα Ευζώνων μακριά από το σφαγείο του Καλετζίκ, τελικά καταστράφηκε το ΙΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων επειδή η αντεπίθεση που εκτέλεσε εξ ιδίας πρωτοβουλίας ο Ταγματάρχης Τερτίκας διεξήχθη υπό τις πλέον δυσμενείς συνθήκες. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας βαρύνεται επίσης και με το ότι δεν ανέβασε στο Καλετζίκ το ΙΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων αμέσως μετά την άφιξή του. Βεβαίως τεράστια είναι και η ευθύνη του Α΄ Σώματος Στρατού και της IV Μεραρχίας που καθυστέρησαν άνευ λόγου να διαθέσουν το ΙΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα, μολονότι αυτό είχε αποδεσμευτεί από την ευθύνη της φρουράς του Αφιόν Καραχισάρ από το μεσημέρι της 13ης Αυγούστου και παρέμενε άπραγο στο σιδηροδρομικό σταθμό Κωνσταντινουπόλεως.[39] Παρά ταύτα διατηρώ ισχυρές αμφιβολίες αναφορικά με το αν ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας θα ανέβαζε ολόκληρο το ΙΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων στο Καλετζίκ ακόμη και στην περίπτωση που αυτό έφθανε έγκαιρα στο Κ.Α. Καμελάρ, όπως ρητώς καθοριζόταν στην υπ’ αριθμό 5425/1302/3 και ώρα 2235 διαταγή της IV Μεραρχίας της 13ης Αυγούστου.[40] Η μέχρι τότε πολιτεία του αποδεικνύει ότι είχε αποφασίσει να κρατήσει το Απόσπασμά του μακριά από την κόλαση του Καλετζίκ.

 

Πληροφορίες από το διοικητή της Πυροβολαρχίας Καμελάρ Υπολοχαγό Ραυτόπουλο

Μία ιδέα της μάχης που διεξήχθη στο Καλετζίκ μας δίνει ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος: Στην Έκθεσή του αναφέρει ότι από την 6η πρωινή ώρα ο εχθρός άρχισε να εκτελεί σφοδρότατη βολή προπαρασκευής βάλλοντας δραστικά και διά πρωτοφανούς πυκνού πυρός τη θέση της Πυροβολαρχίας του και τις γραμμές του πεζικού μέχρι της 0730 ώρα. Την ώρα αυτή ο εχθρός επιμήκυνε τη βολή του προς τα πίσω υψώματα και ενήργησε μετωπική επίθεση κατά των Ελληνικών θέσεων. Το Ελληνικό πεζικό αφού αντιστάθηκε για αρκετό χρόνο εγκατέλειψε τις θέσεις του και τράπηκε προς τα πίσω σε φυγή αφήνοντας ακάλυπτη την Πυροβολαρχία έναντι του επερχόμενου Τουρκικού Πεζικού. Ο παρευρισκόμενος διοικητής πυροβολικού του Κ.Α. Καμελάρ διέταξε την αφαίρεση των κλείστρων, που έγινε υπό το πυρ του εχθρικού πεζικού, και την υποχώρηση των ανδρών της Πυροβολαρχίας.[41] Όμως εκείνη τη στιγμή εμφανίστηκε από παρακείμενο ύψωμα ένα τμήμα Ευζώνων του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων, αποτελούμενο από ένα Υπολοχαγό και 15 περίπου άνδρες, το οποίο αντιλήφθηκε τη δεινή θέση στην οποία είχε περιέλθει η Πυροβολαρχία μετά την αποχώρηση του Πεζικού και έσπευσε προς ενίσχυσή της. Τότε υπό τη διοίκηση του διοικητή του Πυροβολικού του Κ.Α. Καμελάρ και του διοικητή της Πυροβολαρχίας (Υπολοχαγού Ραυτόπουλου) ανασυντάχθηκαν οι πυροβολητές και ενήργησαν αντεπίθεση που κατέληξε στην ανακατάληψη των πυροβόλων.[42] Επειδή όμως τα εχθρικά τμήματα είχαν εισδύσει εντός των πυροβολείων άρχισε να διεξάγεται λυσσαλέος αγώνας εκ του συστάδην, των μεν πυροβολητών και των Ευζώνων οχυρωμένων πίσω του πρώτου (δεξιού – δυτικού) πυροβολείου, του δε εχθρού πίσω του τρίτου και του τετάρτου. Ο αγώνας αυτός όμως δεν καρποφόρησε διότι αφ’ ενός οι μεν πυροβολητές μετά των ευζώνων έπιπτον ο ένας μετά τον άλλο, αφ’ ετέρου δε ο εχθρός ενισχυόταν ολοένα και προσέγγιζε τους αμυνόμενους. Τμήματα επίσης του εχθρού που διείσδυσαν από τη χαράδρα που σχηματίζεται μεταξύ της θέσης της Πυροβολαρχίας και του υψώματος 1675 ανήλθαν στο ύψωμα που βρισκόταν πίσω από τη θέση της Πυροβολαρχίας, δηλαδή στο ύψωμα Αλικαγιά, και προσέβαλαν τους αμυνόμενους από το αριστερό πλευρό τους (βλέπε σχεδιάγραμμα 19).[43] Ταυτόχρονα άλλα εχθρικά τμήματα έφθασαν προ του μετώπου της Πυροβολαρχίας και προσέβαλαν αυτή εκ του δεξιού. Τη στιγμή εκείνη ουδεμία πλέον ελπίδα απέμεινε. Το προ του πρώτου πυροβολείου έδαφος γέμισε από τραυματίες και τις σορούς των φονευθέντων, μεταξύ των οποίων και του Υπολοχαγού του τμήματος των Ευζώνων που έσπευσε σε βοήθεια της Πυροβολαρχίας. Οι διασωθέντες πυροβολητές και εύζωνοι ετράπησαν προς Βορρά και άρχισαν να κατέρχονται την απότομη πλαγιά που οδηγεί στη χαράδρα Μοναστήρ Ντερέ. Ο εχθρός συγκεντρώθηκε επί του χείλους της πλαγιάς και έβαλε κατά των υποχωρούντων τραυματίζοντας κάποιους μεταξύ των οποίων και το διοικητή του ενός Ουλαμού της Πυροβολαρχίας έφεδρο Ανθυπολοχαγό Σπετσερόπουλο. Οι διασωθέντες πυροβολητές (ένας Λοχίας και τρεις Στρατιώτες) μετά του διοικητή της Πυροβολαρχίας αναμίχθηκαν με τα υποχωρούντα τμήματα του δεξιού του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων και κατήλθαν στην περιοχή των χωριών Τσακιρσάζ και Έρικμαν.

 

Πληροφορίες για την αντεπίθεση του 3ου Τάγματος Ευζώνων από τον Αντισυνταγματάρχη ε.α. Παπαθανασόπουλο

Ο Παπαθανασόπουλος στο άρθρο του το 1934 σε εφημερίδα της εποχής αναφέρει τα εξής:[44]

α. «Το πρωί της 14ης Αυγούστου ο εχθρός επιτίθεται σε ολόκληρο το μέτωπο του ευζωνικού συντάγματος και ανατρέπει το αμυνόμενο στο Καλετζίκ Τάγμα και το Λόχο Ευζώνων. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας που αγωνιζόταν να συγκρατήσει το δεξιό του τομέα του, όπου το τάγμα Παλάντζα, αντιλαμβάνεται τη σοβαρότητα της κατάστασης που δημιουργήθηκε στο Καλετζίκ και τηλεφωνεί στον Παπαθανασόπουλο ότι από τον πατριωτισμό του και του Τερτίκα, εξαρτάται η σωτηρία της Πατρίδος. Την ίδια ώρα ο Παπαθανασόπουλος ποδοπατείται από τους πανικόβλητους φαντάρους που υποχωρούν από το Καλετζίκ.».

β. «Για την ανακοπή της προέλασης του εχθρού κατόπιν διαταγής μου ο Λόχος του Επιτελείου καταλαμβάνει τα άνω του Σταθμού Διοικήσεως υψώματα όπου κυριολεκτικά θερίζεται από τα εχθρικά πολυβόλα και μετά από ένα τέταρτο της ώρας βρίσκονται στη ζωή μόνο 50 από τους 160 Ευζώνους του Λόχου. Συγχρόνως αποστέλλω στον Ταγματάρχη Τερτίκα που μόλις είχε φθάσει από το Αφιόν Καραχισάρ με το 3ο Τάγμα την υπ’ αριθμό 19 διαταγή να αντεπιτεθεί προς ανακατάληψη του Καλετζίκ και ότι από τον πατριωτισμό του εξαρτάται η σωτηρία της πατρίδας. Το Τάγμα Τερτίκα αντεπιτίθεται αμέσως κ.λπ..»

Σχολιασμός:

α. Τα αναφερόμενα στην πρώτη παράγραφο της σχολιαζόμενης αναφοράς του Παπαθανασόπουλου είναι προφανώς ψευδή και παραπειστικά. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετέβη στην περιοχή που ήταν εγκατεστημένο το Τάγμα Παλάντζα συνοδευόμενος από τον Παπαθανασόπουλο και επομένως ο Παπαθανασόπουλος δεν βρισκόταν στο Σταθμό Διοικήσεως του Πλαστήρα. Ο Πλαστήρας μετέβη στο δεξιό του για να παρακολουθήσει τη μάχη στο Καλετζίκ, όπως ο ίδιος αναφέρει στην Έκθεσή του, και όχι για να συγκρατήσει το Τάγμα Παλάντζα. Ο Παπαθανασόπουλος στη σχολιαζόμενη αναφορά του υπονοεί ότι το Τάγμα Παλάντζα συγκρατούσε με δυσκολία τον εχθρό και κατόπιν τούτου ο Πλαστήρας μετέβη εκεί όπου επιβαλλόταν η παρουσία του. Παρά τις ψευδολογίες του Παπαθανασόπουλου, ο Υπολοχαγός Προυκάκης που με τον 6ο Λόχο του και Ουλαμό του 7ου Λόχου ήταν εγκατεστημένος στο ύψωμα 1535, στο βιβλίο του σε κανένα σημείο δεν αναφέρει ότι συγκρατούσε με δυσκολία τις έναντι του μετώπου του Τουρκικές δυνάμεις. Όλως αντιθέτως αναφέρει ότι τα πυρά του εχθρού κατά τη διάρκεια της ημέρας έγιναν εντονότερα και ότι είχε προστατευμένους τους άνδρες του πίσω από τη γραμμή μάχης και μπροστά είχε μόνο παρατηρητές και οπλοπολυβολητές. Επίσης ο Υπολοχαγός Προυκάκης στο βιβλίο του ουδαμού αναφέρεται περί παρουσίας του Συνταγματάρχη Πλαστήρα εγγύς των θέσεών του. Εν πάση περιπτώσει αν ο Πλαστήρας έπρεπε να αγωνιστεί για να συγκρατήσει κάτι δεν ήταν το Τάγμα Παλάντζα αλλά τις δυνάμεις που μάχονταν στο Καλετζίκ. Ενεργώντας παραπειστικά ο Παπαθανασόπουλος προσπαθεί να δείξει ότι οι Τούρκοι επιτέθηκαν σε όλο τον τομέα του Πλαστήρα, ότι το κρισιμότερο σημείο του εν λόγω τομέα ήταν το δεξιό του όπου το Τάγμα Παλάντζα που αντιμετώπιζε ισχυρότατη πίεση και ως εκ τούτου ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας μετέβη εκεί που υπήρχε η μεγαλύτερη ανάγκη, αλλά τελικά ανατράπηκαν το Τάγμα και ο Λόχος Ευζώνων που αμύνονταν στο Καλετζίκ. Βεβαίως ξέχασε την «Διλοχία του 11ου Συντάγματος»! Πολύ ενδιαφέρον (!) επίσης το σημείο που ο Παπαθανασόπουλος αναφέρει ότι ποδοπατήθηκε από τους φαντάρους (εννοεί του πεζικάριους) που υποχώρησαν πανικόβλητοι από το Καλετζίκ, όχι όμως και από τους Ευζώνους του 3ου Λόχου που παρ’ όλο που βρίσκονταν εγγύτερα προς τη θέση του δεν υποχώρησαν πανικόβλητοι. Άλλωστε οι Εύζωνοι του 5/42 δεν υποχωρούν ποτέ πανικόβλητοι! Τα προβλήματα σε όλες αυτές τις αναφορές βρίσκονται στο ότι λέγονται και γράφονται απουσία τεκμηρίωσης, σύγκρισης με άλλες πηγές, του χάρτη και της περιγραφής πεδίου της μορφολογίας του πεδίου της μάχης, πράγμα που έχουμε επανειλημμένα έχω επισημάνει. Ο καθείς μπορεί να σκεφτεί ότι ο Πλαστήρας μεταβαίνοντας στο δεξιό του τομέα του μετέβη στην πλέον σημαντική θέση και τούτο επειδή αγνοεί τη μορφολογία του πεδίου της μάχης. Είναι γεγονός ότι το πλείστον των ανθρώπων πλην των στρατιωτικών αδυνατούν να αντιληφθούν τη μορφολογία του εδάφους από το χάρτη και να κρίνουν ποιο έδαφος είναι το σημαντικότερο. Βεβαίως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας στην Έκθεσή του αναφέρει ότι το Καλετζίκ αποτελούσε το σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν Καραχισάρ, αλλά ποιος δίνει σε σημασία σε τέτοιες λεπτομέρειες. Προς αποφυγή οποιασδήποτε παρανόησης στα όσα αναφέρω σημειώνω στα σχεδιαγράμματα που συνοδεύουν το κείμενο τα υψόμετρα των σημαντικών υψωμάτων.

β. Τις ενστάσεις μου στα αναφερόμενα για το Λόχο Επιτελείου και από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα και από τον τότε Υπασπιστή του Παπαθανασόπουλο τις έχω ήδη εκθέσει. Όσο αφορά τα αναφερόμενα στην Έκθεση Πλαστήρα, αλλά και από τον Παπαθανασόπουλο, για τις απώλειες του Λόχου Επιτελείου και μόνο το ακραίο της αναφοράς ότι από τη δύναμη των 160 ανδρών που διέθετε ο Λόχος φονεύθηκαν οι 100, επέζησαν μόνο 50 και δεν υπήρξαν τραυματίες, την καθιστούν εκ προοιμίου τελείως αναξιόπιστη. Όπως είναι γνωστό τοις πάσι οι νεκροί όλων των μαχών που έχουν διεξαχθεί με πυροβόλα όπλα κατά τον 20ο αιώνα είναι (σχεδόν) πάντα πολλοί ολιγότεροι των τραυματιών και αυτοί των επιζώντων. Εν πάση περιπτώσει όσες και αν ήταν οι απώλειες του Λόχου Επιτελείου είναι αδικαιολόγητες και οφείλονται αφ’ ενός μεν στη μη ενίσχυση του Καλετζίκ από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα με δυνάμεις του 5/42 Ευζώνων με αποτέλεσμα αυτό να καταληφθεί από τους Τούρκους και αφ’ ετέρου δε στη μη άνοδο του Τάγματος Τερτίκα στο Καλετζίκ αμέσως μόλις έφθασε στο Σταθμό Διοικήσεως του Πλαστήρα. Είναι επίσης προφανές ότι ο Παπαθανασόπουλος δεν ήταν εν γνώσει της κατάθεσης του Ταγματάρχη Τερτίκα στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. και για αυτό αναφέρει τα όσα παραθέτει στο άρθρο του. Εκτός και αν ήταν αλλά αδιαφόρησε για το ότι ο Αντισυνταγματάρχης Τερτίκας διαψεύδει τα όσα αναφέρει. Η διαταγή του Παπαθανασόπουλου δεν εκδόθηκε μόλις το Τάγμα Τερτίκα έφθασε στο Κ.Α. Καμελάρ τη 0530 ώρα, αλλά τη 0730 ώρα.

Τα αναφερόμενα στο άρθρο του Αντισυνταγματάρχη ε.α. Παπαθανασόπουλου παρατίθενται για να αποδειχθεί με ποιο τρόπο κατασκευάζονται οι μύθοι, οι οποίοι δυστυχώς είναι εύπεπτοι και γίνονται πιστευτοί.

 

Η υποχώρηση των Ελληνικών δυνάμεων από το Κ.Α. Καμελάρ

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα:

«Την υποχώρησιν του 3ου Τάγματος αναγκάζεται ν’ ακολουθήση το δεξιόν 1ον Τάγμα διότι άλλως θ’ απεκόπτετο. Το δεξιά 2ον Τάγμα παρά την πίεσιν και τας απωλείας ας είχε, διατάσσεται να παραμείνη εις την θέσιν του, αφ’ ενός διά την υποστήριξιν των υποχωρούντων δύο Ταγμάτων και αφ’ ετέρου διότι είχομεν την αντίληψιν ότι η κατάστασις ηδύνατο να μετατραπή υπέρ ημών δι’ αντεπιθέσεως εκ του Καμελάρ την οποίαν αφαντάσθημεν ότι θα διέτασσε η IV Μεραρχία. Εν τη περιπτώσει ταύτη το 2ον Τάγμα μας μετά της Πυρ/χίας θα ηδύνατο να συντρέξη σημαντικώς τους αντεπιτιθέμενους διά πλευρικών πυρών κατά του εχθρού. Πλην όμως η ελπίς μας αυτή διεψεύσθη.».

Σχολιασμός:

Σχετικά με την υποχώρηση του 3ου Τάγματος Ευζώνων ο Ταγματάρχης Τερτίκας αναφέρει τα εξής:

«το Τάγμα ηναγκάσθη να υποχωρήση διαιρεθέν εις δύο τμήματα, λόγω των θέσεων εις ας ευρίσκοντο. …Την 8.30΄ – 9 ώραν της 14ης Αυγούστου το Τάγμα υπεχώρησεν ως εξής, κατόπιν της δημιουργηθείσης καταστάσεως, άνευ διαταγής: Οι μεν δύο λόχοι (10ος και 11ος) κατ’ ευθείαν προς Αφιόν Καραχισάρ το δε υπόλοιπον της δυνάμεως υπ’ εμέ, αμέσως προς το Δ. του Καλετζίκ ευρισκόμενον ύψωμα, ένθα και παρέμεινεν αμυνόμενον μέχρι της 10.30΄ οπότε εγώ ανεχώρησα μεμονωμένως προς ανεύρεσιν των άλλων δύο λόχων των κατευθυνομένων προς Κ.χισάρ συνεπεία διαταγής του Δ/του του αποσπάσματος…».

Από το παραπάνω τμήμα της κατάθεσης Τερτίκα και σε συνδυασμό με τα όσα αναφέρθηκαν προηγουμένως προκύπτει ότι 3ο Τάγμα Ευζώνων έφθασε στο Καλετζίκ ενώ αυτό είχε καταληφθεί από τους Τούρκους, ήτοι μετά την 7η πρωινή ώρα και παρέμεινε μαχόμενο επί του υψώματος μέχρι την 8η ώρα περίπου. Στη συνέχεια λόγω των μεγάλων απωλειών που υπέστη οι άνδρες κάμφθηκαν και υποχώρησαν άνευ διαταγής προς δύο κατευθύνσεις ανάλογα με τις θέσεις που βρίσκονταν. Ο 10ος και 11ος Λόχος προς το Αφιόν Καραχισάρ και ο 9ος Λόχος (μείον Ουλαμό) μετά του Λόχου πολυβόλων προς τα υψώματα Βελισαρίου.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αποφεύγει να αναφερθεί στην Έκθεσή του στην διάσπαση του 3ου Τάγματος Ευζώνων, η οποία αν και δικαιολογημένη υπό τις περιστάσεις υπό τις οποίες συνέβη, θα μπορούσε από κάποιον κακοπροαίρετο να συγκριθεί με τα όσα δυσμενή και επικριτικά αναφέρει για τους Λόχους του 35ου Συντάγματος Πεζικού.

Τις συνθήκες υπό τις οποίες συμπτύχθηκε το 1ο Τάγμα Ευζώνων μετά την υποχώρηση από το Καλετζίκ του 3ου Τάγματος τις περιγράφει στην κατάθεσή του στην Ανακριτική Επιτροπή υπό το Στρατηγό Μαζαράκη ο διοικητής της Πυροβολαρχίας της ΧΙΙΙα ΜΟΠ Ταγματάρχης Τούντας στην οποία αναφέρει:

«Την ώρα περίπου ταύτην λόγω ανατροπής του 35ου Συν/τος το απόσπασμα ηναγκάσθη να συμπτύξη το αριστερόν του εις γραμμήν 800 περίπου μέτρα δυτικώς των αρχικών του θέσεων ως ατάκτως πως λόγω της επιδράσεως ήν έσχε εκ της εν διαλύσει ανατροπής του 35ου Συν/τος. Ο αγών κατέστη εντονώτερος κατά την ημέραν ταύτην και μέχρι της 9ης ώρας, αφ’ ής ούτος εκόπασε σχεδόν περιορισθείς μόνον εις το δεξιόν του αποσπάσματος ουχί όμως και εκεί σφοδρώς.».

Ο Ταγματάρχης Τούντας αν και ουδεμία πληροφορία αναφέρει για τη δράση της Πυροβολαρχίας του και ειδικότερα για το αν υποστήριξε διά των πυρών του τον αγώνα που διεξήχθη στο Καλετζίκ από τα αμυνόμενα Ελληνικά τμήματα και το 3ο Τάγμα Ευζώνων, πράγμα που το έχουμε επισημάνει επανειλημμένα, η κατάθεσή του αποτελεί μία σημαντική πηγή πληροφοριών για τη μορφή του αγώνα που διεξήγαγαν οι πεζικές δυνάμεις. Αναφέρει π.χ. ότι το αριστερό του Αποσπάσματος Πλαστήρα, δηλαδή το Ι/42 Τάγμα Ευζώνων υποχώρησε άτακτα περί τα 800 μέτρα δυτικά των θέσεών του όχι για να μην αποκοπεί όπως αναφέρει ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, ούτε βεβαίως επειδή ήρθε σε επαφή με τον εχθρό, αλλά επειδή επέδρασε δυσμενώς στο ηθικό του η υποχώρηση του 35ου Συντάγματος. Έχει σημασία ότι αυτά αναφέρονται από ένα αξιωματικό του Αποσπάσματος Πλαστήρα ο οποίος τον Ιούνιο του 1923 υπηρετούσε στο Υπουργείο Στρατιωτικών, δηλαδή μόνο βασιλικών φρονημάτων δεν ήταν. Η παραπάνω αναφορά του Ταγματάρχη Τούντα θα πρέπει να συγκριθεί με τις συνεχείς και δυσμενείς αναφορές –σε σημείο υβριστικό- του Συνταγματάρχη Πλαστήρα για τους άνδρες του 35ου Συντάγματος που αμύνονταν στο Καλετζίκ υπό το σφοδρό βομβαρδισμό του Τουρκικού Πυροβολικού, οι οποίοι παρά τις τεράστιες απώλειες που είχαν υποστεί και τη μη ενίσχυσή τους από το Απόσπασμα Πλαστήρα κατόρθωσαν να αποκρούσουν τη 13η Αυγούστου τέσσερις Τουρκικές επιθέσεις. Τα όσα αναφέρονται παραπάνω πρέπει να συνδυαστούν επίσης και με το γεγονός ότι καμία δύναμη του Αποσπάσματος Πλαστήρα δεν βομβαρδίστηκε από το Τουρκικό Πυροβολικό.

Ο Ταγματάρχης Τούντας αναφέρει επίσης ότι μετά την 9η ώρα ο αγώνας κόπασε και περιορίστηκε μόνο στο δεξιό του Αποσπάσματος, δηλαδή στην περιοχή των υψωμάτων Ντελικτάς και Καραμπιλεγκίμ, αλλά και εκεί όχι σφοδρώς.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει στη σχολιαζόμενη αναφορά της Έκθεσής του ότι διέταξε το δεξιά 2ο Τάγμα να παραμείνει στις θέσεις του για την υποστήριξη των υποχωρούντων δύο Ταγμάτων (1ου και 3ου) παρά την πίεση που του ασκούσε ο εχθρός και τις απώλειες που είχε. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας θέλει με κάθε τρόπο να μεγενθύνει τη δράση του Αποσπάσματός του και τις απώλειες του και έχουμε αναφέρει τους λόγους. Όμως και σε αυτή την αναφορά του «εξ οικείων τα βέλη». Όπως είδαμε αμέσως παραπάνω διαψεύδεται από την κατάθεση του Ταγματάρχη Τούντα που αναφέρεται στη διεξαγωγή μη σφοδρού αγώνα στο δεξιό του αποσπάσματος μετά την 9η ώρα. Κυρίως όμως διαψεύδεται από τα αναφερόμενα στο βιβλίο του Υπολοχαγού Προυκάκη ο οποίος αναφέρεται σε απλή ανταλλαγή πυρών με τις έναντι του μετώπου του Τουρκικές δυνάμεις (του 70ού Τουρκικού Συντάγματος) και όσον αφορά τις απώλειές του Λόχου στη μάχη της 14ης Αυγούστου αναφέρει ότι είχε 1 οπλίτη νεκρό, 8 τραυματίες και 1 αγνοούμενο και εκ του Ουλαμού του 7ου Λόχου 1 νεκρό και 3 τραυματίες. Κάθε απώλεια είναι σοβαρή. Αλλά αναφερόμαστε σε μάχη και το μέγεθος των απωλειών προσδιορίζει εν πολλοίς και την ένταση αυτής.

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει ότι μη δυνάμενος να έχει πληροφορίες περί της κατάστασης του τομέα της IV Μεραρχίας και των σκέψεων της διοικήσεως αυτής συγκράτησε τα υποχωρήσαντα 1ο και 3ο Τάγματα του επί των υψωμάτων Βελισαρίου με εντολή να αμυνθούν επ’ αυτών πάση θυσία μέχρι τη διευκρίνιση της καταστάσεως. Το 2ο Τάγμα Ευζώνων εξακολουθούσε να τηρεί τις θέσεις του μολονότι πιεζόταν «σφοδρώς» και είχε σοβαρές απώλειες! Μέχρι τη 16η ώρα παρά τις προσπάθειες που καταβλήθηκαν δεν αποκαταστάθηκε ο σύνδεσμος με την IV Μεραρχία, οι δε αποσταλέντες σύνδεσμοι όχι μόνο δεν επέστρεψαν, αλλά ουδέποτε εμφανίστηκαν. Στο αριστερό του είχε κοπάσει το πυρ, στο δε δεξιό του πληροφορήθηκε ότι το 23ο Σύνταγμα υποχώρησε προς το χωριό Μπογιαλί.

Σχολιασμός: Περί της «σφοδρής πίεσης» που δεχόταν το 2ο Τάγμα Ευζώνων και των «σοβαρών απωλειών» του έχουμε αναφερθεί επανειλημμένα και λεπτομερώς στα προηγούμενα σχόλια μας. Πλέον τούτου το ότι οι σύνδεσμοι που στάλθηκαν προς την IV Μεραρχία δεν εκτέλεσαν την αποστολή τους και ουδέποτε επέστρεψαν στο Σύνταγμα αποδεικνύει ότι και στο 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων παρουσιάστηκε το ίδιο πρόβλημα, όπως και σε άλλες Μονάδες ή Μεραρχίες, όπου οι αποστελόμενοι σύνδεσμοι ενδεχομένως φονεύονταν, είτε δεν μπορούσαν να βρουν τον προορισμό τους, είτε τέλος αντί να εκτελέσουν την αποστολή τους ακολουθούσαν το ρεύμα των φυγάδων. Θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι όλα τα εγκλήματα απείθειας, ανυπακοής, μη εκτέλεσης διαταγών, εγκατάλειψης θέσεως ενώπιον του εχθρού, ανταρσίας, δειλίας κ.λπ. που διαπράχθηκαν από Αξιωματικούς, Ανθυπασπιστές και Μόνιμους Υπαξιωματικούς κατά την τελευταία περίοδο της Εκστρατείας παρέμειναν ατιμώρητα, παρά το ότι για ένα μεγάλο αριθμό αυτών που τα διέπραξαν είχαν σχηματιστεί δικογραφίες. Και η ευθύνη για την «επιβληθείσα» ατιμωρησία ανήκει αποκλειστικά στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα ο οποίος αυτοβούλως και δια των όπλων είχε αναλάβει την ηθική ευθύνη να καθαρίσει την «κόπρο του Αυγεία». Μόνο που θεώρησε την αποστολή του συντελεσθείσα μετά την εκκαθάριση των πολιτικών του αντιπάλων.

Συνέχεια εκ της Εκθέσεως του Συνταγματάρχη Πλαστήρα

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αναφέρει ότι επειδή οι κατεχόμενες παρά του Αποσπάσματός του θέσεις δεν ήσαν ασφαλείς αποφάσισε να συμπτύξει το Απόσπασμά του στα υψώματα Μπελ Τεπέ όπου και να αναμείνει μέχρι την επομένη. Κατόπιν τούτου διέταξε τα 1ο και 2ο Τάγματα Ευζώνων να υποχωρήσουν προς το Μπελ Τεπέ, με το 2ο Τάγμα να υποχωρεί μετά τη διαρροή των υπολοίπων. Η υποχώρηση έγινε κανονικά. Το 2ο Τάγμα άρχισε να υποχωρεί τη 17η ώρα.

Ο διοικητής του 6ου Λόχου Ευζώνων Υπολοχαγός Προυκάκης αναφέρει στο βιβλίο του ότι υποχώρησε τη 1640 ώρα. Ο Ταγματάρχης Τούντας στην κατάθεσή του αναφέρει ότι τη 17η ώρα η ΧΙΙΙα ΜΟΠ ακολουθώντας το 1ο Τάγμα Ευζώνων υποχώρησε προς το σιδηροδρομικό σταθμό του Μπαλ Μαχμούτ.

 

Γενικό συμπέρασμα

Η κατάληψη του Καλετζίκ από τους Τούρκους οφείλεται κυρίως στη μη εκτέλεση από το Συνταγματάρχη Πλαστήρα της εντολής που του ανατέθηκε από την IV Μεραρχία δια της οποίας εντελλόταν κατά τρόπο ρητό και μη επιδεχόμενο αμφισβήτηση να ενισχύσει τη φρουρά του εν λόγω υψώματος δια Τάγματος τουλάχιστον και Πυροβολαρχίας του Αποσπάσματός του και να αναλάβει αυτοπροσώπως τη διεύθυνση του αμυντικού αγώνα που διεξαγόταν στο Καλετζίκ με την εγκατάσταση του Σταθμού Διοικήσεώς του επ’ αυτού. Πλέον τούτων στην κατάληψη του Καλετζίκ συνέβαλαν επίσης η αποστασιοποίηση του Συνταγματάρχη Πλαστήρα από τα διαδραματιζόμενα στο εν λόγω ύψωμα και ως εκ τούτου η άγνοια του περί της επικρατούσας τακτικής κατάστασης σε αυτό και τέλος η ατολμία του να αντεπιτεθεί για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α. Καμελάρ και ιδιαίτερα του δεσπόζοντος υψώματος 1710, όπως ρητώς προβλεπόταν επίσης στην εντολή που του ανατέθηκε από την IV Μεραρχία.

Η απώλεια του Καλετζίκ –που κατά το Συνταγματάρχη Πλαστήρα αποτελούσε το σπουδαιότερο σημείο της οχύρωσης του Αφιόν Καραχισάρ- είχε σαν αποτέλεσμα τη διάρρηξη της αμυντικής τοποθεσίας της IV Μεραρχίας και ήταν αυτό τούτο το σημείο καμπής της μάχης που οδήγησε το διοικητή του Α΄ Σώματος Στρατού να αποφασίσει την απαγκίστρωση των Μεραρχιών του Σώματος από την εξέχουσα του Αφιόν Καραχισάρ και την σύμπτυξή τους στη δεύτερη γραμμή αντιστάσεως.

 

Οι συνθήκες υπό τις οποίες λήφθηκε η απόφαση του Στρατηγού Τρικούπη να απαγκιστρώσει το Α΄ Σώμα Στρατού από την εξέχουσα του Αφιόν Καραχισάρ

 

Η τακτική κατάσταση στον Τομέα της Ι Μεραρχίας το πρωί της 14ης Αυγούστου

Η επικρατούσα κατάσταση το πρωί της 14ης Αυγούστου στον τομέα της Ι Μεραρχίας ήταν εξαιρετικά λεπτή και κινδυνώδης. Η Μεραρχία είχε διαθέσει όλες τις δυνάμεις της στη γραμμή μάχης και στερούταν εφεδρειών για να αντιμετωπίσει οποιαδήποτε νέα δυσμενή τροπή της μάχης ήθελε παρουσιαστεί. Οι κύριες αιτίες για τη δημιουργηθείσα κατάσταση ήταν:

α. Ο αιφνιδιασμός που υπέστη η Ι Μεραρχία από την επίθεση τεσσάρων Τουρκικών Μεραρχιών κατά των πέντε Κ.Α. της, από το χωριό Κίρκα μέχρι το Μπελέν Τεπέ.

β. Η απώλεια του Κ.Α. Τηλκί Κηρί Μπελ με την έναρξη σχεδόν της Τουρκικής επίθεσης, λόγω της εγκατάλειψης του υψώματος από το Ι/49 Τάγμα, με το σύνθημα της φυγής να δίνεται από το διοικητή του Τάγματος Ταγματάρχη Σαραντόπουλο.[45], [46]Η απώλεια επίσης στο Σ.Σ. Καγιαντιμπί του υψώματος Μπελέν τεπέ που έφερε τους Τούρκους στο πλευρό του Τηλκί Κηρί Μπελ.

γ. Η ταχεία απώλεια σοβαρών εδαφικών σημείων στα λοιπά Κ.Α. της Μεραρχίας.

δ. Η διείσδυση μεγάλων δυνάμεων Τουρκικού Ιππικού διά της στενωπού του Τσάι Χισάρ στα μετόπισθεν της Μεραρχίας.

ε. Η απουσία ισχυρής εφεδρείας, τουλάχιστον Μεραρχίας, στον αμυντικό τομέα της I Μεραρχίας ικανής να αντιδράσει ταχέως και αποφασιστικά στη δυσμενή τροπή που έλαβε η μάχη στον τομέα της, αμέσως με την έναρξη της Τουρκικής επίθεσης. Είναι ενδιαφέρον σε αυτό το σημείο να αναφέρουμε τα εξής: α) Η αμυντική τοποθεσία της Ι Μεραρχίας ήταν κρίσιμης σημασίας για την ασφάλεια των Α΄ και Β΄ Σωμάτων Στρατού και τούτο επειδή ήταν αυτή που θα εξασφάλιζε την υπό ομαλές συνθήκες υποχώρηση τους προς την οχυρωμένη τοποθεσία του Τουμλού Μπουνάρ, σε περίπτωση δυσμενούς εξέλιξης των επιχειρήσεων. β) Ο Υπαρχηγός του Επιτελείου της Στρατιάς Μικράς Ασίας Συνταγματάρχης Μιχαήλ Πάσαρης, που είχε αναλάβει σχετικά πρόσφατα τα καθήκοντα του, μετά από επισταμένη μελέτη του αμυντικού ζητήματος του εκτεταμένου μετώπου της Στρατιάς κατέληξε στο συμπέρασμα ότι θα έπρεπε η ΙΙ Μεραρχία να μεταφερθεί όπισθεν της γραμμής μάχης της Ι Μεραρχίας και μάλιστα στην περιοχή του Μπαλ Μαχμούτ. Η πρότασή του απορρίφθηκε από τον Επιτελάρχη και το διοικητή της Στρατιάς.  

Τα παραπάνω γεγονότα έθεσαν εκτός ισορροπίας τη διοίκηση της Μεραρχίας με αποτέλεσμα να αντιδρά «νευρικά» στην ταχύτατα και επί το δυσμενέστερο μεταβαλλόμενη τακτική κατάσταση.

Οι Τούρκοι δεν επέδειξαν ιδιαίτερη προθυμία να εκμεταλλευτούν την άνευ βολής τυφεκίου κατάληψη του Τηλκί Κηρί Μπελ και η αντεπίθεση που εκτοξεύτηκε είχε σαν αποτέλεσμα την ανακατάληψη μέρους του υψώματος. Ο τραυματισμός του Αντισυνταγματάρχη Ψάρα διοικητή του 22ου Συντάγματος Πεζικού που συμμετείχε στην αντεπίθεση, καθώς και η διοικητική ανεπάρκεια πολλών εκ των διοικητών των τμημάτων που βρίσκονταν στο Τηλκί Κηρί Μπελ είχαν σαν αποτέλεσμα η αντεπίθεση να μην ολοκληρωθεί. Η άφιξη της VII Μεραρχίας στο πεδίο της μάχης τις μεταμεσημβρινές ώρες της 13ης δεν βελτίωσε την κατάσταση.[47] Ο διοικητής του Α΄ Σώματος Στρατού δεν ανέλαβε ο ίδιος την ευθύνη της τακτικής χρησιμοποίησης της Μεραρχίας και την διέθεσε στην Ι Μεραρχία με την εντολή να τη χρησιμοποιήσει συγκεντρωτικά. Ο Υποστράτηγος Φράγκου ενεργώντας με αχαρακτήριστη νευρικότητα κομμάτιασε το 23ο και 37ο Συντάγματα της VII Μεραρχίας σε έξι Τάγματα και τα διέσπειρε στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα αντί να επιδιώξει δι’ αυτών την επίτευξη αποφασιστικού αποτελέσματος στον Υποτομέα Σαβράν.[48] Οι αντεπιθέσεις για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων που θα εκτελούσαν την 5η πρωινή ώρα της 14ης Αυγούστου οι διοικητές των Υποτομέων Σινάν Πασά και Σαβράν, Συνταγματάρχης Κουρουσόπουλος και Αντισυνταγματάρχης Κλάδης αντίστοιχα, ουδέποτε εκτοξεύτηκαν. Τα επί του Τηλκί Κηρί Μπελ αμυνόμενα πέντε Τάγματα Πεζικού αφού αντιστάθηκαν επ’ αρκετό στις συντονισμένες Τουρκικές επιθέσεις κλονίστηκαν και τη 14η ώρα της 14ης Αυγούστου εγκατέλειψαν το ύψωμα στα χέρια των Τούρκων. Επίσης τα αμυνόμενα επί του Κηλίτς Αρσλάν Μπελ τρία Τάγματα Πεζικού λόγω των μεγάλων απωλειών που είχαν υποστεί ανατράπηκαν και υποχώρησαν και αυτά. Επακολούθησε γενική άτακτη υποχώρηση όλων των δυνάμεων της Ι Μεραρχίας προς το Μπαλ Μαχμούτ, πλην αυτών που αμύνονταν στα Κ.Α. Χασάν Μπελ και Κίρκα του Υποτομέα Σινάν Πασά. Τη 1430 ώρα ο διοικητής της Ι Μεραρχίας εξέδωσε διαταγή συμπτύξεως των δυνάμεών του στη δεύτερη αμυντική τοποθεσία επί των υψωμάτων βορειοδυτικά του χωριού Καρατζά Εϋρέν – βορείως Ντουζ Αγάτς – νοτίως Ακ Χισάρ- βορείως Κούμαρι Τσιφλίκ – βορείως Αϊβαλή – βορείως Μπάλ Μαχμούτ – νοτίως σιδηροδρομικού σταθμού Μπαλ Μαχμούτ – νοτίως Κιοπρουλού. Επειδή από την 11η ώρα είχε διακοπεί η τηλεφωνική επικοινωνία της Μεραρχίας με το Αφιόν Καραχισάρ η μεν Μεραρχία αγνοούσε ότι από τη 1030 ώρα ο διοικητής του Α΄ Σώματος Στρατού είχε εκδόσει γενική διαταγή συμπτύξεως, το δε Α΄ Σώμα Στρατού αγνοούσε την κατάσταση της Ι Μεραρχίας. Εάν ο διοικητής του Α΄ Σώματος Στρατού πριν εκδόσει τη διαταγή συμπτύξεως, ή ακόμη και με την έκδοση αυτής είχε ενημερώσει δια τηλεφώνου την Ι Μεραρχία, ίσως να αποφευγόταν η δραματική κατάσταση που δημιουργήθηκε μετά τη 13η ώρα στον τομέα της Μεραρχίας. Τις απογευματινές ώρες της 14ης Αυγούστου στην περιοχή αμέσως βόρεια των υψωμάτων του Μπαλ Μαχμούτ είχαν συγκεντρωθεί τα Τάγματα των 4ου, 22ου, 23ου και 49ου Συνταγμάτων μετά των Μεταγωγικών Μάχης και Σώματος των αναφερόμενων Συνταγμάτων, καθώς και οι Μονάδες Πυροβολικού και οι Σχηματισμοί των Ι και VII Μεραρχιών. Επίσης υπήρχαν 2.000 περίπου τραυματίες που έχρηζαν διακομιδής, επικρατούσε μέγας συνωστισμός και ανάμιξη των Μονάδων και ο έλεγχος είχε εν πολλοίς απολεσθεί.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η Ι Μεραρχία από την 11η ώρα της 14ης Αυγούστου και στη συνέχεια θα ενεργεί χωρίς να διαθέτει σύνδεσμο και επικοινωνία με το Α΄ Σώμα Στρατού και κατά συνέπεια χωρίς να είναι σε γνώση των προθέσεων και αποφάσεων του διοικητού του Σώματος. Ο σύνδεσμος του Σώματος με την Ι Μεραρχία ουδέποτε θα αποκατασταθεί με ευθύνη κυρίως του Α΄ Σώματος Στρατού και αυτό θα έχει καταλυτικά δυσμενείς συνέπειες στην εξέλιξη των επιχειρήσεων.

 

Η τακτική κατάσταση στον Τομέα της IV Μεραρχίας

Όπως έχουμε αναφέρει σε προηγούμενα κείμενά μας το επόμενο σε σημασία μετά το Καλετζίκ ζωτικό έδαφος του αμυντικού Τομέα της IV Μεραρχίας ήταν ο Πριονοειδής Βράχος (κατά τους Τούρκους Kurtkaya). Το εν λόγω ύψωμα βρίσκεται βόρεια του χωριού Μπουγιούκ Καλετζίκ και συνέδεε τον Υποτομέα Μιχαήλ με το κυρίως ορεινό τμήμα του Τομέα της Μεραρχίας επί του Καλετζίκ. Ο Πριονοειδής Βράχος μετά των προς Βορρά αυτού υπαρχόντων υψωμάτων αποτελούσαν το Κ.Α. Κισλατζίκ επί του οποίου αμυνόταν το 2ο Τάγμα του 35ου Συντάγματος Πεζικού (ΙΙ/35 Τάγμα). Μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες της 14ης Αυγούστου το ΙΙ/35 Τάγμα αντέστη καλώς στις Τουρκικές επιθέσεις. Την 6η πρωινή ώρα λόγω του τραυματισμού του διοικητή του Τάγματος Ταγματάρχη Ν. Αντωνάτου οι Τούρκοι ανήλθαν στον Πριονοειδή Βράχο και οι αμυνόμενοι υποχώρησαν στη δεύτερη αμυντική γραμμή συνεχίζοντας την άμυνα. Περί τη 0730 ώρα η IV Μεραρχία ανέθεσε τη διοίκηση του Κ.Α. Κισλατζίκ στο διοικητή του 11ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχη Νικολαρέα τον οποίο διέταξε διά του υπό τη διοίκησή του παραμένοντος ΙΙΙ/11 Τάγματος να ενεργήσει αντεπίθεση για την ανακατάληψη του Πριονοειδούς Βράχου. Κατόπιν τούτου ο διοικητής του 35ου Συντάγματος περιορίστηκε στη διοίκηση του Ανεξάρτητου Σ.Σ. Καράση επί του οποίου αμύνονταν 2 Λόχοι του ΙΙΙ/35 Τάγματος. Ο διοικητής του 11ου Συντάγματος προετοίμασε την εκτέλεση της αντεπίθεσης αλλά πριν την εκτέλεση αυτής ενημέρωσε τη Μεραρχία ότι καταλήφθηκε από τους Τούρκους το Κ.Α. Καμελάρ, ότι τα τμήματα του 35ου Συντάγματος που αμύνονταν στο Σ.Σ. Καράση υποχώρησαν και κατόπιν τούτων το δεξιό του Κ.Α. Κισλατζίκ ήταν εκτεθειμένο σε υπερκέραση.[49] Ο διοικητής του 11ου Συντάγματος ανέφερε επίσης στη Μεραρχία ότι η ανακατάληψη του Πριονοειδούς Βράχου ήταν μεν δυνατή, αλλά οι απώλειες θα ήταν εξαιρετικά μεγάλες και η μεταφορά της άμυνας στον Πριονοειδή Βράχο θα αποτελούσε προεξέχον σημείο της όλης αμυντικής τοποθεσίας υποκείμενο σε κύκλωση. Κατόπιν τούτου πρότεινε τη μη εκτέλεση της αντεπίθεσης και την συνέχιση της άμυνας επί της δεύτερης αμυντικής γραμμής. Η Μεραρχία ύστερα από τις διαβεβαιώσεις του Αντισυνταγματάρχη Νικολαρέα ότι μπορούσε να διατηρήσει υπό την κατοχή του τη δεύτερη γραμμή αντιστάσεως ενέκρινε τη μη εκτέλεση της αντεπίθεσης. Οι Τούρκοι επιχείρησαν τρεις επιθέσεις για την κατάληψη του Κ.Α. Κισλατζίκ οι οποίες όμως απέτυχαν. Ομοίως απέτυχαν και οι Τουρκικές προσπάθειες για την κατάληψη του Κ.Α. Σεϋλέν αριστερά του Πριονοειδούς Βράχου.

Η γενική κατάσταση περί την 9η ώρα στον Τομέα της IV Μεραρχίας ήταν η ακόλουθη: Ο ορεινός όγκος του Καλετζίκ είχε καταληφθεί από τους Τούρκους με αποτέλεσμα το ΙΙΙ/35 που αμυνόταν στο ανεξάρτητο Σ.Σ. Καράση αμέσως βόρεια του χωριού Κιουτσούκ Καλετζίκ να αναγκαστεί να συμπτυχθεί για να μη κυκλωθεί. Το Τάγμα δεν μπόρεσε να συγκρατηθεί επί των δυτικών αντερεισμάτων του Μουτατίμπ Νταγ και υποχώρησε στο χωριό Έρικμαν, όπου είχαν συμπτυχθεί και τα υπολείμματα του Ι/35 Τάγματος. Οι δυνάμεις του Αποσπάσματος Πλαστήρα συγκρατήθηκαν στα υψώματα Βελισαρίου με το ΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων να παραμένει επί των υψωμάτων Ντελικτάς (1535) και Καραμπιλεγκίμ χωρίς να πιέζεται από τους Τούρκους. Το 11ο Σύνταγμα συνέχισε τη μάχη στη δεύτερη γραμμή άμυνας του Κ.Α. Κισλατζίκ, αποκρούοντας τρεις Τουρκικές επιθέσεις και τηρώντας σταθερά τις θέσεις του. Ο Υποτομέας Μιχαήλ αμυνόταν σθεναρά στις Τουρκικές επιθέσεις.

Κατόπιν των παραπάνω είναι προφανές ότι η αμυντική τοποθεσία της IV Μεραρχίας είχε διαρραγεί από το Καλετζίκ μέχρι και το δεξιό του Κ.Α. Κισλατζίκ.

Τη 0830 ώρα το Α΄ Σώμα Στρατού έθεσε στη διάθεση της IV Μεραρχίας το 26ο Σύνταγμα Πεζικού της ΙΧ Μεραρχίας υπό τον Αντισυνταγματάρχη Καλλιαγκάκη το οποίο είχε αφιχθεί στο Αφιόν Καραχισάρ σιδηροδρομικώς από το χωριό Ντουγκέρ, καθώς και Τάγμα του 46ου Συντάγματος της ΧΙΙ Μεραρχίας. Η Μεραρχία έχουσα υπόψη της τη δυσμενή κατάσταση που είχε δημιουργηθεί στο δεξιό της λόγω της απώλειας του Καλετζίκ, την οποία όπως φαίνεται πληροφορήθηκε από το διοικητή του 11ου Συντάγματος, διέταξε επιτελή αξιωματικό της να οδηγήσει το 26ο Σύνταγμα στο Κ.Α. Καμελάρ προκειμένου να εκτελέσει αντεπίθεση για την ανακατάληψη του. Ενώ είχε αρχίσει η μετακίνηση του 26ου Συντάγματος η Μεραρχία πληροφορήθηκε την απώλεια του ανεξάρτητου Σ.Σ. Καράση και αντιλήφθηκε ότι δημιουργούνταν συνθήκες υπερκέρασης των δυνάμεών της που αμύνονταν στο Κ.Α. Κισλατζίκ και στον Υποτομέα Μιχαήλ (βλέπε σχεδιάγραμμα 20). Κατόπιν τούτου διέταξε την εγκατάσταση του 26ου Συντάγματος επί του Μουτατίμπ Νταγ μέχρι τα υψώματα του χωριού Έρικμαν προς παρεμπόδιση της καθόδου του εχθρού στην πεδιάδα και την πόλη του Αφιόν Καραχισάρ. Προς τον σκοπό αυτό διέταξε να ταχθεί βορείως του χωριού Έρικμαν και η 4η Πεδινή Αντιαεροπορική Πυροβολαρχία της ΙΙ Μοίρας του Α΄ Συντάγματος Πεδινού Πυροβολικού.

Λίγο πριν τη μεσημβρία ο διοικητής της IV Μεραρχίας μετέβη στο Στρατηγείο του Α΄ Σώματος Στρατού προκειμένου να ενημερώσει το διοικητή του Σώματος Υποστράτηγο Τρικούπη περί της επικρατούσας κατάστασης, παρά του οποίου πληροφορήθηκε ότι τη 1030 ώρα είχε εκδώσει διαταγή γενικής συμπτύξεως του μετώπου του Σώματος, της οποίας το προοριζόμενο για τη Μεραρχία αντίγραφο του παρέδωσε επιτελής του Σώματος. Είναι προφανές ότι ο διοικητής του Α΄ Σώματος Στρατού εξέδωσε τη διαταγή συμπτύξεως των Μεραρχιών του πληροφορούμενος τη δυσμενή εξέλιξη της κατάστασης στον Τομέα της IV Μεραρχίας από επιτελείς της Μεραρχίας και όχι από τον καθ’ ύλην αρμόδιο διοικητή της Μεραρχίας. Ο διοικητής του Α΄ Σώματος Στρατού απέφυγε να έρθει σε τηλεφωνική επικοινωνία με το διοικητή της IV Μεραρχίας προς επιβεβαίωση των πληροφοριών που έλαβε, μολονότι τα στρατηγεία του Σώματος και της Μεραρχίας βρίσκονταν στην πόλη του Αφιόν Καραχισάρ. Το ζήτημα αυτό αποδεικνύει την ύπαρξη δυσαρμονίας στις σχέσεις μεταξύ του Σωματάρχη και του Μεράρχου.

Κατόπιν των όσων αναφέρθηκαν προκύπτει ότι μολονότι ο αμυντικός τομέας της IV Μεραρχίας είχε διαρραγεί από την 8η περίπου ώρα λόγω της κατάληψης του Καλετζίκ από τους Τούρκους, εν τούτοις δεν είχε διασπαστεί και λόγω της εγκατάστασης του 26ου Συντάγματος στο Μουτατίμπ Νταγ ο αγώνας θα μπορούσε να συνεχιστεί τουλάχιστον μέχρι το τελευταίο φως. Εν πάση περιπτώσει η τοποθεσία της IV Μεραρχίας ήταν αυτή που διερράγη πρώτη. Παρά ταύτα η IV Μεραρχία παρουσίασε μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απ’ ότι η Ι Μεραρχία και δεν κατέρρευσε όπως η Ι, ούτε τα Τάγματά της εγκατέλειψαν τις θέσεις τους. Το Απόσπασμα Πλαστήρα στα υψώματα Βελισαρίου, το 11ο Σύνταγμα στο Κ.Α. Κισλατζίκ και το 8ο Σύνταγμα στον Υποτομέα Μιχαήλ παρέμειναν στις θέσεις τους και συνέχιζαν να συγκρατούν τις Τουρκικές δυνάμεις.

 

Σχεδιάγραμμα 20: Η επικρατούσα τακτική κατάσταση στο μέτωπο της Τουρκικής επίθεσης περί τη 10η πρωινή ώρα της 14ης Αυγούστου 1922.

 

Σχολιασμός του Σχεδιαγράμματος υπ’ αριθμό 20

Στον τομέα της Ι Μεραρχίας το πρωί της 14ης Αυγούστου η κατάσταση ήταν λεπτή και εύθραυστη. Τα Κ.Α. Χασάν Μπελ, Κηλίτς Αρσλάν Μπελ και Τηλκί Κηρί Μπελ παρέμεναν ακόμη στα Ελληνικά χέρια πλην όμως οι Τούρκοι είχαν καταλάβει μεγάλο μέρος αυτών και κυρίως τις δεσπόζουσες θέσεις, βρίσκονταν σε στενή επαφή με τους αμυνόμενους και τους πίεζαν ισχυρά. Η 15η Τουρκική Μεραρχία που επιτίθεται κατά του Τηλκί Κηρί Μπελ είχε ενισχυθεί με ένα Σύνταγμα Πεζικού της 3ης Τουρκικής Μεραρχίας του 2ου εφεδρικού Σώματος Στρατού. Η 23η Τουρκική Μεραρχία που έχει καταλάβει το Μπελέν τεπέ πίεζε και αυτή ισχυρά τα δύο Ελληνικά Τάγματα που αμύνονταν σε κάποιο δασύλλιο νότια του Καγιαντιμπί και συγχρόνως ενεργούσε πλευρικά κατά του Τηλκί Κηρί Μπελ.

Όπως μπορεί να παρατηρήσει κάποιος στα τέσσερα Κ.Α. της Ι Μεραρχίας που εμφανίζονται στο σχεδιάγραμμα βρίσκονταν το πρωί της 14ης Αυγούστου 12 Τάγματα Πεζικού συνολικής δυνάμεως πριν την έναρξη της μάχης 8.500 περίπου ανδρών. Στο Κ.Α. Τηλκί Κηρί Μπελ βρίσκονταν και κάποια ελάχιστα υπολείμματα του Ι/49 Τάγματος με επικεφαλή Λοχαγό, δεδομένου ότι ο διοικητής του Τάγματος που εγκατέλειψε πρώτος τη θέση του απαλλάχθηκε των καθηκόντων του. Η Μεραρχία διέθετε ακόμη 5 Τάγματα εκ των οποίων δύο του 37ου Συντάγματος είχαν διατεθεί για να εξασφαλίσουν το δεξιό πλευρό της από το Τουρκικό Ιππικό, ένα του 5ου Συντάγματος είχε την ευθύνη της άμυνας του Κ.Α. Κίρκα και 2 Τάγματα του 23ου Συντάγματος βρίσκονταν εκατέρωθεν των Βράχων του Καγιαντιμπί χωρίς να έχουν έρθει σε επαφή με τον εχθρό. Κατόπιν τούτων εξετάζοντας την αναλογία των εκατέρωθεν αντιπάλων δυνάμεων παρατηρούμε ότι η Ι Μεραρχία διέθετε από το Κ.Α. Κίρκα μέχρι τους Βράχους του Καγιαντιμπί 15 Τάγματα συνολικής δύναμης πριν την Τουρκική επίθεση 15 x 700 = 10.500 περίπου ανδρών, ενώ το 1ο Τουρκικό Σώμα Στρατού που επετίθετο κατά της Ελληνικής Μεραρχίας διέθετε 43 Τάγματα συνολικής δύναμης 43 x 550 = 23.650 περίπου ανδρών. Επομένως η αναλογία Ελλήνων – Τούρκων στο πεζικό ανερχόταν σε 1:2,25. Προφανώς η αναλογία σε πεζικό δεν ήταν συντριπτική υπέρ των Τούρκων. Όλως αντιθέτως ο αντίπαλος μπορούσε να αντιμετωπιστεί και η Τουρκική επίθεση στον τομέα της Ι Μεραρχίας να αποκρουστεί. Τι έπταιξε όμως και η Ι Μεραρχία κατέρρευσε; Ποιο ήταν εκείνο το στοιχείο που βάρυνε καταθλιπτικά στο αποτέλεσμα της μάχης;

Έχω την άποψη ότι ένας από τους σοβαρούς λόγους -πέραν των όσων ήδη αναφέραμε- που κατέρρευσε η Ι Μεραρχία, πράγμα που είχε τρομακτικές συνέπειες στην παραπέρα εξέλιξη των επιχειρήσεων ήταν η ανάμιξη των Ταγμάτων διαφόρων Συνταγμάτων που δημιουργήθηκε στα Κ.Α. για να αντιμετωπιστούν οι ανάγκες που προέκυπταν, κυρίως όμως η απουσία κεντρικής και στιβαρής διοικήσεως σε κάθε ένα από τα  Κ.Α. της Μεραρχίας. Σε κάθε Κ.Α. είχαν αναπτυχθεί ομάδες Ταγμάτων Πεζικού που ανήκαν σε διαφορετικά Συντάγματα τη διοίκηση των οποίων είχε αναλάβει ο κατά περίπτωση ανώτερος ή αρχαιότερος διοικητής Τάγματος, ο οποίος ταυτόχρονα διοικούσε και το Τάγμα του. Πρακτικά στα Κ.Α. της Ι Μεραρχίας δεν υφίστατο κεντρική διοίκηση των αμυνομένων δυνάμεων. Ο διοικητής του Υποτομέα Σαβράν και διοικητής του 49ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχης Κλάδης, συνέχιζε να διοικεί δια αντιπροσώπων τα Κ.Α. του Υποτομέα του όπου αμύνονταν 9 Τάγματα και τα υπολείμματα του Ι/49 Τάγματος, καθώς και το ΙΙ/23 Τάγμα που βρισκόταν νότια του χωριού Σινίρκιοϊ (Tinaztepe). Όπως γίνεται αντιληπτό ο Αντισυνταγματάρχης Κλάδης παρά τις προσπάθειες που κατέβαλε, δεν διέθετε τα μέσα και τις δυνατότητες για να διοικήσει 11 Τάγματα και να διευθύνει τη μάχη σε ένα τόσο ευρύ μέτωπο. Ειδικότερα στο Κ.Α. Τηλκί Κηρί Μπελ η κατάσταση ήταν εξαιρετικά περίπλοκη. Ο διοικητής του 4ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχης Χατζηγιάννης είχε την ευθύνη του δεξιού (δυτικού) του Κ.Α. και διοικούσε το Ι/4 Τάγμα (μείον ενάμιση Λόχο) και τα υπολείμματα του Ι/49 Τάγματος εξ 60 ανδρών περίπου. Δηλαδή διοικούσε στην πραγματικότητα 2 περίπου Λόχους, δηλαδή 200 τυφέκια, εκ των οποίων τα 60 ήταν αναξιόπιστα. Στο αριστερό (Ανατολικό) του Κ.Α. ο διοικητής του ΙΙΙ/49 Τάγματος Ταγματάρχης Χωραΐτης πλέον του Τάγματός του διοικούσε και το διοικητή του Ι/22 Τάγματος (Ταγματάρχη Σουλάκο) ο οποίος μετά τον τραυματισμό του διοικητή του Συντάγματος Αντισυνταγματάρχη Ψάρα είχε αναλάβει τη διοίκηση των δύο Ταγμάτων του Συντάγματος που επιχειρούσαν στο Κ.Α. Τηλκί Κηρί Μπελ. Δυστυχώς η Ι Μεραρχία μολονότι διέθετε ως Αρχηγό Πεζικού αξιωματικό βαθμού Συνταγματάρχη και δύο διοικητές Συνταγμάτων βαθμού Αντισυνταγματάρχη δεν αποφάσισε να τους χρησιμοποιήσει ώστε σε έκαστο Κ.Α. να εγκαταστήσει, ή να δημιουργήσει μία διοίκηση Συντάγματος προκειμένου να διευθύνει αποτελεσματικότερα τη μάχη. Αντίστοιχη κατάσταση παρατηρείται και στον Υποτομέα Σινάν Πασά την ευθύνη του οποίου είχε αναλάβει ο διοικητής της VII Μεραρχίας Συνταγματάρχης Κουρουσόπουλος, που διέθετε υπό τις διαταγές του τους διοικητές του 5ου και 37ου Συνταγμάτων. Ο Κουρουσόπουλος δεν αποφασίζει να στείλει στο Κ.Α. Χασάν Μπελ το διοικητή του 5ου Συντάγματος ώστε αυτός να αναλάβει αυτοπροσώπως τη διοίκηση των εκεί τριών Ταγμάτων και να επιβλέψει την εκτέλεση της αντεπίθεσης που είχε διατάξει για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων. Ομοίως δεν αποστέλλει το διοικητή του 37ου Συντάγματος να επιβλέψει την εκτέλεση των εντολών που είχαν ανατεθεί στα δύο Τάγματα του Συντάγματος που είχαν σταλεί για την αναχαίτιση του Τουρκικού Ιππικού. Πρακτικά εξετάζοντας την κατάσταση διαπιστώνουμε ότι η γραμμή άμυνας της Ι Μεραρχίας σε κανένα σημείο της δεν διοικούνταν αποτελεσματικά και προφανώς η μάχη ουδόλως διευθυνόταν. 

Όσο αφορά τον τομέα της IV Μεραρχίας στο σχεδιάγραμμα παρουσιάζεται το ευρύ ρήγμα που είχε δημιουργηθεί στην περιοχή από το Καλετζίκ μέχρι το Κ.Α. Κισλατζίκ εξ αιτίας της απώλειας του Καλετζίκ και της κατόπιν αυτού του γεγονότος υποχώρησης του ΙΙΙ/35 Τάγματος από το Σ.Σ. Καράση. Η Μεραρχία προς αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης διέταξε την εγκατάσταση του 26ου Συντάγματος και του Ι/46 Τάγματος στο Μουτατίμπ Νταγ. Ανατολικότερα στο σχεδιάγραμμα παρουσιάζεται η κατάληψη του Πριονοειδούς Λόφου από την ενισχυμένη 8η Τουρκική Μεραρχία και η υποχώρηση των αμυνομένων υπό στη δεύτερη γραμμή άμυνας του Κ.Α. Κισλατζίκ. Το Απόσπασμα Πλαστήρα έχει εγκατασταθεί στα υψώματα Βελισαρίου ενώ επί των υψωμάτων Καραμπιλεγκίμ και 1535 παραμένει χωρίς να πιέζεται το ΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων. Το Ι/23 Τάγμα που είναι εγκατεστημένο στον αυχένα Γκεϊσλάρ δεν βρίσκεται σε εμπλοκή με τις Τουρκικές δυνάμεις.

 

Οι συνθήκες υπό τις οποίες το Α΄ Σώμα Στρατού εξέδωσε τη διαταγή συμπτύξεως

Ο διοικητής του Α΄ Σώματος Στρατού Υποστράτηγος Τρικούπης αναφέρει στην Έκθεσή του ότι την 9η ώρα προσήλθαν αλληλοδιαδόχως στο Στρατηγείο του οι Αξιωματικοί του 3ου και του 2ου Γραφείου της IV Μεραρχίας, Λοχαγοί Ανδρόνικος και Πετρουνάκος και του ανέφεραν εκ μέρους του διοικητή της Μεραρχίας ότι το δεξιό του τομέα της Μεραρχίας ανετράπη, η προς το χ. Έρικμαν οδός ήταν ανοικτή στον εχθρό και δι’ αυτό το λόγο η Μεραρχία κατηύθυνε στο Έρικμαν την πεδινή Πυροβολαρχία που χρησιμοποιούταν ως αντιαεροπορική στο Αφιόν Καραχισάρ προκειμένου να αναχαιτίσει την κάθοδο του εχθρού στην πεδιάδα. Επίσης ανέφεραν ότι και το κέντρο της Μεραρχίας κλονιζόταν και προς τούτο διατέθηκε στο Μουτατίμπ Νταγ ένα Τάγμα του 26ου Συντάγματος.[50] Λίγο αργότερα προσήλθε στο Στρατηγείο του και ο Επιτελάρχης της IV Μεραρχίας ο οποίος του ανέφερε ότι ανατράπηκε και το κέντρο της Μεραρχίας και ότι η κατάσταση δεν επιδεχόταν βελτίωσης.[51] Κατόπιν τούτων ο Υποστράτηγος Τρικούπης εξέδωσε την ακόλουθη διαταγή συμπτύξεως:

«Στρατηγείον 14/8/22. Ι, IV, ΧΙΙ Μεραρχίας, Β΄ Σ. Στρατού. Κατόπιν διασπάσεως δεξιού τομέως IVης Μεραρχίας το Α΄ Σ. Στρατού θα συμπυχθή εις την γραμμήν Τασλέρ – υψώματα Ντουζ Αγάτς – Κούμαρι – Αϊβαλί – Μπαλ Μαχμούτ – Κιοπρουλού – Μπουγιούκ Τζορτζά (Fethibey). IVη Μεραρχία εις υψώματα Κιοπρουλού, Ιη μετά VIIης και η ΧΙΙη εκατέρωθεν. Μεραρχίαι να κινηθώσιν εν συνδέσμω κανονιζομένης κινήσεως επί IV Μεραρχίας. Σταθμός Διοικήσεως Σ. Στρατού προσωρινώς εις Κασλί Γκιόλ Χαμάμ (Gazligiol).»

Η διαταγή συμπτύξεως του Α΄ Σώματος Στρατού παρουσιάζει σοβαρά προβλήματα τα οποία στη συνέχεια είχαν δυσμενείς επιπτώσεις στην εξέλιξη των επιχειρήσεων. Κατ’ αρχάς ο Διοικητής του Α΄ Σώματος Στρατού δεν ενημέρωσε αμέσως και διά του τηλεφώνου τους διοικητές των Ι και IV Μεραρχιών είτε περί της πρόθεσής του να διατάξει γενική σύμπτυξη του μετώπου, είτε αμέσως μετά την έκδοση της διαταγής του. Ο διοικητής της IV Μεραρχίας ενημερώθηκε πρώτος περί την 1130 ώρα επειδή μετέβη στο Στρατηγείο του Σώματος. Κατά δεύτερο ο Σωματάρχης άφησε το συντονισμό της λεπτής και κινδυνώδους επιχείρησης της σύμπτυξης των Μεραρχιών του στους διοικητές τους, αποφεύγοντας να τους ενημερώσει τουλάχιστον για την ακριβή θέση στην οποία θα εγκαθίσταντο επί της νέας τοποθεσίας αντιστάσεως, ένα ζήτημα που ήταν εξαιρετικά κρίσιμης σημασίας.

Η σύμπτυξη υπό το φως της ημέρας και ειδικά η απαγκίστρωση των μονάδων που βρίσκονταν σε στενή εμπλοκή με τον αντίπαλο, ήταν μία εξαιρετική λεπτή και δυσχερής επιχείρηση που απαιτούσε πειθαρχία και πολύ αυστηρό έλεγχο. Επίσης θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι οι Μεραρχίες είχαν να επιτελέσουν ένα τεράστιο και κρίσιμο όγκο εργασιών προκειμένου να οδηγήσουν με ασφάλεια τις Μονάδες τους στην καθοριζομένη τοποθεσία αντιστάσεως και κατόπιν τούτου ο διοικητής του Σώματος Στρατού επιβαλλόταν να τις διευκολύνει και όχι να τις επιβαρύνει με το έργο του συντονισμού μεταξύ τους, που ενδεχομένως να ήταν και ανέφικτος υπό τις συνθήκες που διατάχθηκε η σύμπτυξη, όπως και απεδείχθη στη συνέχεια.

Η επιτυχία της σύμπτυξης και η ευνοϊκή εξέλιξη των επιχειρήσεων που θα ακολουθούσαν εξαρτιόταν αποκλειστικά από το καθορισμό σαφών και ρητών εντολών από το Α΄ Σώμα Στρατού και την αυστηρή τήρηση αυτών. Τα σημαντικότερα ζητήματα που όφειλε να καθορίσει ο Στρατηγός Τρικούπης ήταν ο ακριβής προσδιορισμός των τομέων που θα καταλάμβαναν οι Μεραρχίες στην νέα τοποθεσία αντιστάσεως, η σειρά συμπτύξεως των Μεραρχιών του, οι ζώνες εντός των οποίων αυτές θα συμπτύσσονταν και τη διάθεση των υφιστάμενων δρομολογίων. Οι οδηγίες αυτές καθορίζονται πάντοτε από τον προϊστάμενο διοικητή και δυστυχώς ο διοικητής του Α΄ Σώματος Στρατού απέφυγε να αναλάβει τις ευθύνες του.[52] Βεβαίως η αναφορά στη διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού ότι στα υψώματα Κιοπρουλού θα εγκαθίστατο η IV Μεραρχία ήταν αρκετά σαφής ως προς την τοποθεσία που αυτή θα καταλάμβανε, πλην όμως οι επιτελείς του Σώματος που απεστάλησαν στην Ι Μεραρχία για να την ενημερώσουν περί της διαταχθείσης συμπτύξεως όχι μόνο δεν έφεραν μαζί τους το προοριζόμενο για την Ι Μεραρχία αντίγραφο της διαταγής συμπτύξεως, αλλά και δεν ήταν σε θέση να προσδιορίσουν στο Στρατηγό Φράγκου ότι στα υψώματα νοτίως Κιοπρουλού θα εγκαθίστατο η IV Μεραρχία. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα η Ι Μεραρχία να εγκαταστήσει δικές της δυνάμεις στο άκρο δυτικό τμήμα των υψωμάτων νοτίως Κιοπρουλού, πράγμα που αποτέλεσε το «άλλοθι» στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα για να μην εγκαταστήσει το Απόσπασμά του στα εν λόγω υψώματα. Ένα άλλοθι όχι μόνο αδύναμο, αλλά παντελώς διάτρητο και μάλιστα φαιδρό όταν προβάλλεται ως δικαιολογία από ένα Συνταγματάρχη που θεωρούνταν εμπειροπόλεμος. Η χρησιμοποίηση του δρομολογίου Αφιόν Καραχισάρ – Αραπλή Τσιφλίκ από τους Σχηματισμούς και τις Υπηρεσίες του Α΄ Σώματος Στρατού και τις IV και ΧΙΙ Μεραρχίες είχε σαν αποτέλεσμα να επέλθει σύγχυση και ανάμιξη των δυνάμεων των δύο Μεραρχιών· δηλαδή ότι χειρότερο σε περίπτωση υποχωρητικών αγώνων.

Προφανέστατα ο Στρατηγός Τρικούπης ενήργησε σε κατάσταση πανικού, εξ ού και τα πολλά «παρατράγουδα» που ακολούθησαν μετά την έκδοση της διαταγής του. Π.χ. διατάχθηκε Λοχαγός του 3ου Επιτελικού Γραφείου να διαβιβάσει τη διαταγή συμπτύξεως στις Ι και ΧΙΙ Μεραρχίες, αλλά όταν αυτός μετέβη στο τηλεφωνικό κέντρο διαπίστωσε ότι αυτό είχε διαλυθεί. Είναι τραγικό ότι ο Τρικούπης ευθύς ως έλαβε την απόφαση για τη σύμπτυξη του Α΄ Σώματος Στρατού από την εξέχουσα του Αφιόν Καραχισάρ δεν κατέστησε κοινωνούς της απόφασής του τους διοικητές των μεραρχιών του. Ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα που παρουσιάστηκε ήταν ότι ο Στρατηγός Τρικούπης στη διαταγή του ανέφερε ότι ο Σταθμός Διοικήσεώς του θα εγκαθίστατο στο Καζλί Γκιόλ Χαμάμ, στη συνέχεια αποφάσισε να τον εγκαταστήσει στο Αραπλή Τσιφλίκ και εν τέλει τον εγκατέστησε λίγο βορειότερα στο Μπαϊράμ Γκιόλ (Bayramgazi).[53] Στο δρομολόγιο από το Αφιόν Καραχισάρ μέχρι το Αραπλή Τσιφλίκ κινήθηκαν όλοι οι Σχηματισμοί του Α΄ Σώματος Στρατού συνοδευόμενοι υπέρ των 4.000 Αρμενίων και τμήματα και σχηματισμοί των IV και ΧΙΙ Μεραρχιών με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί μεγίστη σύγχυση, συνωστισμός και ανάμιξη σχηματισμών και Μονάδων των δύο αυτών Μεραρχιών.

Η διαταγή του Στρατηγού Τρικούπη εξεταζόμενη μόνο ως επιτελικό κείμενο που θα καθόριζε ρητώς τις υποχρεώσεις των υφισταμένων διοικήσεων και θα διευκόλυνε την εκτέλεση της αποστολής τους, αλλά και ο τρόπος κατά τον οποίο αυτή διαβιβάστηκε στους εκτελεστές της, περιέκλειε το σπέρμα της γένεσης σύγχυσης και προβλημάτων.[54] Εξεταζόμενη από επιχειρησιακής άποψης η απόφαση του Στρατηγού Τρικούπη να συμπτύξει τις σκληρά δοκιμασθείσες κατά το διήμερο αγώνα Ι και IV Μεραρχίες εγγύς της τοποθεσίας της εξέχουσας περιείχε το σπέρμα της καταστροφής, δεδομένου ότι την επομένη οι ίδιες Μεραρχίες -που είχαν ηττηθεί στην τοποθεσία της εξέχουσας- θα αντιμετώπιζαν και πάλι -χωρίς να προλάβουν να «ανασάνουν»- τις νικηφόρες Τουρκικές Μεραρχίες, υπό πλέον δυσμενείς συνθήκες αυτή τη φορά. Ο Στρατηγός Τρικούπης ήταν ο επί τόπου επιχειρησιακός διοικητής και επιβαλλόταν να αναλάβει την πρωτοβουλία να συμπτύξει τις Ι και IV Μεραρχίες μακριά από την τοποθεσία της εξέχουσας, εγγύτερα προς την οχυρωμένη τοποθεσία του Τουμλού Μπουνάρ και υπό την κάλυψη της XII Μεραρχίας και των 23 και 26 Συνταγμάτων, δηλαδή των δυνάμεων που δεν είχαν λάβει μέρος στη διήμερη μάχη.

Εν πάση περιπτώσει είναι προφανές ότι η απόφαση του διοικητή του Α΄ Σώματος Στρατού να διατάξει γενική σύμπτυξη στηρίχθηκε σε πληροφορίες που έλαβε από επιτελείς της IV Μεραρχίας ερήμην του διοικητή αυτής οι οποίες δεν ανταποκρίνονταν απόλυτα με την επικρατούσα τακτική κατάσταση. Οι δυνάμεις της IV Μεραρχίας παρά την απώλεια του Καλετζίκ μπορούσαν να παρατείνουν την αντίσταση τους μέχρι τις βραδινές ώρες και να συμπτυχθούν υπό την κάλυψη του σκότους. Όμως η κατάρρευση του Υποτομέα Σαβράν της Ι Μεραρχίας τη 13η ώρα και η άτακτη υποχώρηση των εκεί αμυνομένων δυνάμεων θα επέβαλε εκ των πραγμάτων τη σύμπτυξη και της IV Μεραρχίας, όπως και των ανατολικά και βορειοανατολικά αυτής Μεραρχιών.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Το ύψωμα 1675 αναφέρεται στα κείμενα της Τουρκικής ΔΙΣ (και αυτό) ως ύψ. 1310. Βλ. υπ’ αριθμό 10 σχεδιάγραμμα του κειμένου ΙΙβi όπου παρουσιάζεται το σχέδιο πυρός του Τουρκικού Πυροβολικού κατά τη δεύτερη φάση της Τουρκικής επίθεσης.

[2] Αντισυνταγματάρχης ε.α. Παπαθανασόπουλος, ΠΩΣ ΕΝΙΚΗΘΗ Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΤΡΑΤΙΑ: Ο Παπαθανασόπουλος στο αναφερόμενο απόσπασμα του άρθρου του αποδεικνύεται ότι μετά την πάροδο 12 ετών από τις μάχες του Αυγούστου του 1922 και τη συγκρότηση δύο Ανακριτικών Επιτροπών -που πολλούς τους έθεσε προ των ευθυνών τους για την καταστροφή του Στρατού- δεν είχε πληροφορηθεί ακόμη ότι επί του Καλετζίκ βρισκόταν και το ΙΙ/11 Τάγμα Πεζικού, ή κατά τον Πλαστήρα μία «Διλοχία του 11ου Συντάγματος». 

[3] Περί των απωλειών του Ι/35 Τάγματος βλέπε σχόλιο υπ’ αριθμό 3 στο Μέρος ΙΙβii.

[4] Το Σ.Σ. Καλετζίκ εκτιμάται ότι αντιστοιχεί στο ύψωμα 1687.

[5] Τα υπόλοιπα 5 Τάγματα ήταν αυτά που είχαν συμμετάσχει στις επιθέσεις της 13ης Αυγούστου και είχαν υποστεί μεγάλες απώλειες· τρία ήταν του 127 Συντάγματος, ένα του 126 Συντάγματος και το πέμπτο ήταν το Τάγμα Εφόδου της 11ης Μεραρχίας.

[6] Η 12η Μεραρχία αποτελούσε την εφεδρεία του 4ου Τουρκικού Σώματος Στρατού. Βλ. το σχεδιάγραμμα υπ’ αριθμό 4 στο Μέρος ΙΙα.

[7] Βλ. σχόλιο υπ’ αριθμό 27 στο Μέρος ΙΙβii.

[8] Πλαστήρας: «αποφασίζομεν όπως δι’ ενός λόχου του ερχομένου Τάγματος και μιας Πυροβολαρχίας καταλάβωμεν τα υψώματα 1000 μ. Α. Καγιά Ντεπέ επεκτείνοντες το δεξιόν της IV Μεραρχίας. … Περί την 10.30΄ ώραν αφίκετο το 2ον Τάγμα Παλάντζα μετά της Πυρ/χίας Βλαχάβα. Δίδονται προς αυτούς αι δέουσαι εντολαί και κατευθύνονται διά την κατάληψιν της θέσεώς των … Το Τάγμα δι’ ενός λόχου και της Πυρ/χίας κατέλαβε τας υποδειχθείσας θέσεις και ήρξατο πλαγιοβάλλον τα εν τη χαράδρι Ακ Ντερέ συγκεντρωθέντα εχθρικά τμήματα.»

[9] Λούφας: «πλην του Ι Τάγματος όπερ … εγκατέστησε προφυλακάς επί των Β.Α. Καγιαντιμπί υψωμάτων και εις απόστασιν 1500 μέτρα από τούτου προς απόφραξιν του κενού μεταξύ IV και Ι μεραρχιών και σύνδεσμον μετά των εις Καγιαντιμπί μαχομένων τμημάτων (Τάγμα Πρεμέτη 4ου Σ.Π. και Τάγμα Τρικαλιώτη 22 Σ.Π.). Άκρον δεξιόν IV Μεραρχίας 5/42 Ευζώνων (Συν/χου Πλαστήρα) μεθ’ ου συνεδέθη δια περιπόλων.»

[10] Διάμεσης: «Το απόγευμα όταν το Σύνταγμα έφθασεν εις Γκεϊζλάρ και κατέλαβα τα Α. Καγιαντιμπί υψώματα …»

[11] Εκτιμάται ότι ήταν ο 5ος Λόχος. Αυτό προκύπτει εμμέσως από το βιβλίο του Υπολοχαγού Χρ. Προυκάκη ο οποίος αναφέρει ότι ο υπ’ αυτόν 6ος Λόχος εγκαταστάθηκε στο ύψωμα 1535 και στη συνέχεια του δόθηκε και Ουλαμός Ευζώνων του 7ου Λόχου διά του οποίου επέκτεινε το δεξιό του. Η επέκταση του δεξιού του Λοχαγού Προυκάκη δια Ουλαμού του 7ου Λόχου αφήνει την υποψία ότι ενδεχομένως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας να εγκατέστησε επί των υψωμάτων Ντελικτάς και Καραμπιλεγκίμ μόνο τον 6ο Λόχο και Ουλαμό του 7ου Λόχου και να τήρησε σε εφεδρεία τον 5ο Λόχο και το μισό του 7ου Λόχου.

[12] Ο οποιοσδήποτε μπορεί να διαπιστώσει τις παλινωδίες της Έκθεσης Πλαστήρα και την ανευθυνότητα που διακρίνει τους συντάκτες της.

[13] Λούφας: «Το Ι Τάγμα (Τάγμα Διάμεση) δεν εβλήθη, τα δεξιά και αριστερά αυτού φίλια τμήματα επιέζοντο ισχυρώς υπό του εχθρού.». Ομοίως σ. 4: «Τμήματα του εχθρού μετά την απώθησιν του δεξιού IV Μεραρχίας επροχώρησαν κατά ημετέρου μετώπου (Αυχένος Γκεϋσλάρ) μέχρις αποστάσεως 1500 μέτρων προ αυτού χωρίς όμως να βάλωσιν.»

[14] Πλαστήρας: «Φθάσαντες εις το δεξιόν της IV Μεραρχίας (35ον Συν/γμα Πεζικού Αντ/χου Παπαπαναγιώτου) παρετηρήσαμεν ότι ο εχθρός δυνάμεως 500 περίπου ανδρών, εκ της βαθείας γραμμής της αρχομένης εκ του υψώμ. Καραθανάση, διαρρέει προς Καγιά Ντεπέ και την χαράδραν Ακ Ντερέ με προθέσεις πλευροκοπήσεως της παρατάξεως της IV Μεραρχίας.»

[15] Πλαστήρας: «Κατόπιν τούτου αποφασίζομεν όπως δι’ ενός λόχου του ερχομένου Τάγματος και μιάς Πυροβολαρχίας καταλάβωμεν τα υψώματα 1000 μ. Α. Καγιά Ντεπέ επεκτείνοντες το δεξιόν της IV Μεραρχίας.»

[16] Δημαράς: «Τάγμα του 5/42 Συν/τος μετά της Διοικήσεως του Συν/τος και πυροβολαρχίας ΧΙΙΙ Μεραρχίας δια Μοναστίρ Ντερέ θα ανέλθη επί του Καμελάρ Νταγ όπου η Διοίκησις του ομονύμου Κέντρου αντιστάσεως. … Ο Στρατηγός Διοικητής της Μεραρχίας Δ. Δημαράς.».

[17] Έχω διαβάσει λόγους που έχουν εκφωνηθεί στα μνημόσυνα του Συνταγματάρχη Πλαστήρα από κατά τα άλλα άριστα καταρτισμένους και καταξιωμένους συναδέλφους και με καταλαμβάνει θλίψη για αυτά που αναφέρουν.

[18] Πλαστήρας: «Το δεξιά 2ον Τάγμα παρά την πίεσιν και τας απωλείας ας είχε διατάσσεται να παραμείνη εις την θέσιν του. … Το 2ον Τάγμα εξακολουθεί τηρών τας θέσεις του, σφοδρώς όμως πιεζόμενον και έχων σοβαράς απωλείας.».

[19] Πλαστήρας: «Εκ του υψώματος Καραθανάση εξακολουθούν διαρρέοντα εχθρικά τμήματα τινά των οποίων εγκαθίστανται προ του 2ου Τάγματος (Παλάντζα δεξιά) και του 1ου Τάγματος Τσιρώνη (κέντρον) πιέζονται ισχυρώς τα Τάγματά μας και ιδία το δεξιόν.».

[20] Τουρκική ΔΙΣ: «Το Σύνταγμα (70ο) κατέλαβε τα αντερείσματα ταύτα και μέχρι της νυκτός συνέχιζε την ανταλλαγήν πυρών μετά του εχθρού.»

[21] Τουρκική ΔΙΣ: «Τα τμήματά μας καθηλώθηκαν εις απόστασιν 100 μέτρων εκ της α΄ γραμμής του εχθρού συνεχίσαντα μέχρι πρωΐας την ανταλλαγήν πυρών μετά των Ελλήνων.»

[22] Πλαστήρας: «Ο εχθρός καθ’ όλην την νύκτα εξακολουθεί πιέζων ισχυρώς ολόκληρον τον τομέα ημών δια πυρών Πεζικού, πολυβόλων και Πυρ/κού.»

[23] Δημαράς: «επιφυλαχθείς –ως τηλεφωνικώς ανέφερεν εις την Μεραρχίαν- να ενεργήση βραδύτερον την αντεπιθετικήν επιχείρησιν προς ανακατάληψιν των απολεσθεισών θέσεων». Και : «Η αντεπίθεσις του Αποσπάσματος Πλαστήρα αναβληθείσα υπό του Διοικητού τούτου δια την εσπέραν, δεν εξεδηλώθη, διότι, ως ούτος ανέφερε τηλεφωνικώς, το επελθόν σκότος καθιστά αυτήν παρακεκινδυνευομένην, διό και ανέλαβε την ενέργειαν ταύτην δια το λυκαυγές της επομένης.»

[24] Πλαστήρας,: «Κατά το διάστημα της νυκτός ο εχθρός φαίνεται συγκεντρώσας αρκετάς δυνάμεις προ του Σ.Σ. Καλετζίκ και του Καμελάρ.»

[25] Τουρκική ΔΙΣ: «Το Τάγμα Εφόδου της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας δι’ εφόδου εκ νότου εισχώρησε στο ύψωμα Αλικαγιά.»

[26] Δημαράς: «Αριθ. ε.π. 5425/1302/3, ώρα 22.35΄ – εξαιρετικώς επείγουσα. Διαταγή. Εις την διάθεσιν του Αποσπάσματος Πλαστήρα τίθημι το ΙΙΙ/5/42 Τάγμα Ευζώνων ως εφεδρείαν …»

[27] Τερτίκας: «Περί την 6ην πρωινήν ώραν της 14ης Αυγούστου ενώ αναπαυόμην μετά δύο λόχων και λόχου πολυβόλων … ακούω σφοδρότατους κανονιοβολισμούς και πυροβολισμούς προς την γραμμήν μάχης.»

[28] Ραυτόπουλος: «Από της 6ης ώρας ο εχθρός ήρξατο εκτελών σφοδροτάτην βολήν προπαρασκευής βάλλων δραστικώτατα και διά πρωτοφανώς πυκνού πυρός την τε θέσιν της πυρ/χίας ως και τας γραμμάς του πεζικού.»

[29] Λούφας: «Την 7ην πρωινήν ώραν ο εχθρός δι’ ισχυρών δυνάμεων επετέθη κατά του δεξιού της IV Μεραρχίας κατόπιν σφοδρού καταιγισμού πυρ/κού.»

[30] Τουρκική ΔΙΣ: «Αρχικώς το 2ον Τάγμα του 126ου Συν/τος εισχώρησε εις τα Ελληνικά χαρακώματα, το δε 34ον Σύνταγμα έθεσε τον εχθρόν υπό τα πλευρικά του πυρά. Εν συνεχεία ευκόλως το 34ον Σύνταγμα κατέλαβε το ύψωμα 1310.»

[31] Πλαστήρας: «το δε ηθικόν των ανδρών (του 35ου Συντάγματος) ήτο λίαν καταπεπτωκός.» και «επανειλημμένως ζητούμεν ν’ αποσταλή ημίν και το εις Αφιόν 3ον Τάγμα μας (Τερτίκα) ίνα αντικαταστήσωμεν δι’ αυτού το επί του Καλετζίκ 1ον Τάγμα 35ου Συν/τος επί του οποίου ουδεμίαν εμπιστοσύνην είχομεν.».

[32] Ραυτόπουλος: «το απόγευμα μέχρι της εσπέρας η πυρ/χία έβαλε κατά εχθρικών τμημάτων προχωρούντων εναντίον του ανωτέρω ρηθέντος συντάγματος (5/42 Σ.Ε.), άτινα και κατόρθωσε να συγκρατήση επί του λόφου Κατσίμπαλη και της βαθείας χαράδρας της Ν.Δ. τούτου διερχομένης και καταλήγουσης εις Σινίρκιοϊ.»

[33] Τερτίκας: «Το Τάγμα ηνώθη μετά της Διοικήσεως του αποσπάσματος περί την 5.30 εις κοιλάδα τινά ένθα ο Σταθμός Διοικήσεως του αποσπάσματος. … μετά 15΄ λεπτά το μεν 10ον λόχον διέθεσεν υπό τας διαταγάς Τάγματος τινός του 35ου Συν/τος εν τη γραμμή μάχης … Μετ’ ολίγον ο Συν/χης κ. Πλαστήρας έφιππος μετά του Υπασπιστού του μετέβη εις το ΙΙ Τάγμα Ν.Δ. του Σταθ. Διοικήσεώς του, εγώ δε μετά την αναχώρησίν του παρέμεινα αναπαυόμενος».

[34] Στο ότι η έφοδος του Τουρκικού Πεζικού εκτελέστηκε την 7η ώρα συμφωνούν με την Τουρκική ΔΙΣ ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας και ο Συνταγματάρχης Λούφας. Επομένως ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αποδέχεται εμμέσως πλην σαφώς ότι την 7η ώρα ολοκληρώθηκε και ο βομβαρδισμός του Καλετζίκ από το Τουρκικό Πυροβολικό.

[35] Προφανώς αναφέρεται στα μεταγωγική κτήνη, δηλαδή τους ημιόνους που μετάφεραν τα πολυβόλα και τα πυρομαχικά, οι οποίοι αδυνατούσαν να ανέλθουν την μεγάλη κλίσης αντηρίδα που οδηγούσε στην περιοχή του υψώματος Αλικαγιά (βλ. σχεδιάγραμμα 19).

[36] Τερτίκας: «Το τηλεφώνημα τούτο δεν έλαβον, διότι, ως είπον, το Τάγμα αντεπετέθη προ της λήψεως του ανωτέρω τηλεφωνήματος.»

[37] Βασίλειος Λουμιώτης: «Η ανάπτυξη του Ελληνικού Στρατού σε ισχυρό εργαλείο διεκδίκησης και υποστήριξης των Εθνικών διεκδικήσεων και συμφερόντων στις απαρχές του 20ου αιώνα. ΣΥΝΘΕΣΗ – ΔΥΝΑΜΗ ΤΑΓΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ ΠΕΖΙΚΟΥ ΤΟΝ ΙΟΥΝΙΟ ΤΟΥ 1921».

[38] Ο Αντισυνταγματάρχης Κ. Κανελλόπουλος αναφερόμενος στην αποχώρηση από το Αφιόν Καραχισάρ της φάλαγγας των σχηματισμών του Α΄ Σώματος Στρατού το μεσημέρι της 14ης Αυγούστου, στην οποία ήταν παρών ως υπηρετών στο Επιτελείο του Σώματος σημειώνει ότι: «Επί πλέον αριθμός τις ανδρών των Συν/των της IV Μεραρχίας και του 5/42 Ευζώνων εγκαταλείψας τας θέσεις του και τα τμήματά του, έλαβεν εν αναμίξει μετά των λοιπών ανδρών των σχηματισμών, την προς βορράν οδόν.». Επομένως υπήρξαν φυγάδες και από το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων, παρ’ όλο που ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας αποφεύγει να αναφερθεί σε αυτό το ζήτημα. Εν πάση περιπτώσει οι άνδρες του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων που ακολούθησαν τη φάλαγγα του Α΄ Σώματος Στρατού ανήκαν μάλλον στο 10ο και 11ο Λόχους που υποχώρησαν από το Καλετζίκ προς το Αφιόν Καραχισάρ και είναι βέβαιο ότι ουδέποτε ενώθηκαν με το Σύνταγμά τους, πλην ίσως ελαχίστων που έτυχε να διαφύγουν από την κόλαση του Αλή Βεράν.  

[39] Τερτίκας: «Το Τάγμα μου είχε αναλάβη την φρούρησιν της πόλεως του Αφιόν Καραχισάρ. Την 14ην ώραν της 13ης Αυγούστου αντικατεστάθη και κατηυλίσθη μεταξύ της πόλεως του Αφιόν Καραχισάρ και του σιδηροδρομικού σταθμού της Κωνσταντινουπόλεως, ήτοι Β. του Αφιόν.»

[40] Η διαταγή δια της οποίας το 3ο Τάγμα Ευζώνων διατέθηκε στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα.

[41] Όπως προκύπτει στη συνέχεια της Έκθεσης η αναφορά στο διοικητή Πυροβολικού Κ.Α. Καμελάρ αφορά το διοικητή της IVβ ΜΟΠ Ταγματάρχη Παπαδημητρίου.

[42] Το παρακείμενο ύψωμα στο οποίο αναφέρεται ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος ήταν μάλλον το Αλικαγιά που βρισκόταν πίσω από τη θέση τάξης της Πυροβολαρχίας του (βλ. σχεδιάγραμμα 19) και το τμήμα Ευζώνων πρέπει να ανήκε στο 3ο Τάγμα Ευζώνων του Ταγματάρχη Τερτίκα.

[43] Ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος αναφέρεται προφανώς στο Τάγμα Εφόδου της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας το οποίο σύμφωνα με την Τουρκική ΔΙΣ -όπως αναφέραμε στο κεφάλαιο για την Τουρκική επίθεση- κινήθηκε διά της βαθειάς γραμμής μεταξύ των υψωμάτων 1687 και 1675 και ανήλθε στο ύψωμα Αλικαγιά. Σχετικά βλ. σχεδιάγραμμα 19.

[44] Παπαθανασόπουλος, ΠΩΣ ΕΝΙΚΗΘΗ Η ΣΤΡΑΤΙΑ, Σ. 8.

[45] Αντισυνταγματάρχης Α. Κλάδης Διοικητής 49ου Συντάγματος Πεζικού: «Δυστυχώς όμως ο Ταγ/χης ούτος (Σαραντόπουλος) καταληφθείς υπό φόβου και διοικητικώς ανεπαρκής … και τέλος άνευ ουδεμίας προσπαθείας εγκατέλειψε την θέσιν του γεγονόμενος αφορμή να διασπαρή το Τάγμα του και πανικόβλητος και επί κεφαλής των πρώτων φυγάδων διηυθύνθη προς έδραν Συν/τος.»

[46] Λοχαγός Τσάλτας: «Την 7ην περίπου ώρα (13 Αυγ) ο εχθρός ευρίσκετο εις τα συρματοπλέγματα του (λόφου) Ασβεστά• εζήτησα δια του τηλεφώνου να εύρω τον κ. διοικητήν του Τάγματος (Ι/49) ν’ αναφέρω αυτό τούτο και δεν κατόρθωσα λόγω του ότι άμα τη ενάρξει του σφοδρού εχθρικού καταιγισμού εξηφανίσθη μετά του λοχαγού των πολυβόλων.» Ο λόφος Ασβεστά αντιστοιχούσε στο υψηλότερο σημείου του Τηλκί Κηρί Μπελ.

[47] Η VII Μεραρχία έφθασε στο πεδίο της μάχης με το 23ο και 37ο Τάγματα. Το 22ο Σύνταγμα της VII Μεραρχίας είχε αφιχθεί στην περιοχή Γκεϊσλάρ τις απογευματινές ώρες της 12ης Αυγούστου και το πρωί της 13ης Αυγούστου το μεν ΙΙ/22 Τάγμα διατέθηκε προς ενίσχυση του Κ.Α. Καγιαντιμπί και τέθηκε υπό τις διαταγές του διοικητή του ΙΙΙ/4 Τάγματος Ταγματάρχη Πρεμέτη, το δε υπόλοιπο του Συντάγματος υπό το διοικητή του Αντισυνταγματάρχη Ψάρα διατέθηκε στην αντεπίθεση για την ανακατάληψη του Τηλκί Κηρί Μπελ.

[48] Τα Τάγματα του 23ου Συντάγματος διατέθηκαν ως εξής: Ένα στον αυχένα Γκεϊσλάρ, ένα στο χωρίο Σινίρκιοϊ -βόρεια από το Κ.Α. Τηλκί Κηρί Μπελ- και ένα στο Κ.Α. Κηλίτς Αρσλάν Μπελ. Το 37ο Σύνταγμα παρέμεινε υπό το διοικητή της VII Μεραρχίας Συνταγματάρχη Κουρουσόπουλο στον οποίο ανατέθηκε η ευθύνη του Υποτομέα Σινάν Πασά. Από τα Τάγματα του Συντάγματος ένα διατέθηκε προς το χωριό Κιουτσούκιοϊ για την ασφάλεια της σιδηροδρομικής γραμμής από το Τουρκικό Ιππικό, ένα στην περιοχή του χωριού Ντουζ Αγάτς για την κάλυψη από δυτικά του Υποτομέα Σινάν Πασά και ένα ως εφεδρεία του Υποτομέα στο Σινάν Πασά.

[49] Υπενθυμίζεται ότι το Σ.Σ. Καράση είχε οργανωθεί στην περιοχή του χωριού Κιουτσούκ Καλετζίκ και συνέδεε τα Κ.Α. Καμελάρ και Κισλατζίκ. Στο εν λόγω Σ.Σ. αμυνόταν Λόχος του ΙΙΙ/35 Τάγματος ο οποίος κατά τη διάρκεια της μάχης ενισχύθηκε και με έτερο Λόχο του Τάγματος. Ο 11ος Λόχος του Τάγματος είχε διατεθεί στο Κ.Α. Καμελάρ.

[50] Είναι βέβαιο ότι ο Σωματάρχης ενημερώθηκε για την κατάσταση της IV Μεραρχίας από τους επιτελείς, πράγμα που έγινε ερήμην του διοικητή της. Ασφαλώς προκαλούνται ερωτηματικά για τους λόγους που ο διοικητής της Μεραρχίας δεν κατέστησε αμέσως ενήμερο το διοικητή του Α΄ Σώματος Στρατού περί της απώλειας του Καλετζίκ, αλλά και για τους λόγους που ο Σωματάρχης δεν επικοινώνησε με το διοικητή της Μεραρχίας προς επιβεβαίωση των όσων έλαβε γνώση. Ένας πιθανός λόγος για αυτό το ζήτημα είναι ότι υφίστατο τεράστια ψυχική απόσταση μεταξύ των δύο ανδρών και ενδεχομένως ο Τρικούπης να χρησιμοποιούσε αντικανονικούς διαύλους ενημέρωσης. 

[51] Ο Επιτελάρχης της IV Ταγματάρχης Γ. Τσολάκογλου στην παρ’ αυτού συνταχθείσα Έκθεση Πεπραγμένων της Μεραρχίας δεν είναι σαφής περί του πως ενημερώθηκε το Α΄ Σώμα Στρατού για την κατάσταση της Μεραρχίας του. Αναφέρει σχετικά περί αυτού: «Το Α΄ Σώμα Στρατού δεν είχεν εγκαίρως την πληροφορίαν περί διασπάσεως της γραμμής της Ιης Μεραρχίας και ένεκα τούτου εξέδωσε Διαταγήν μόνον εκ της πληροφορία της IVης Μεραρχίας περί της καταστάσεως του μετώπου της». Είναι προφανές ότι ο Τσολάκογλου εμμέσως πλην σαφώς επιβεβαιώνει ότι ο Σωματάρχης εξέδωσε την διαταγή συμπτύξεως στηριζόμενος σε πληροφορίες που έλαβε από αξιωματικούς της IV Μεραρχίας και όχι από το διοικητή της Μεραρχίας.

[52] Ο Στρατηγός Τρικούπης κατά τη διάρκεια της αμυντικής μάχης επέδειξε συμπεριφορά μεταφοράς των ευθυνών του σε άλλους διοικητές. Την V Μεραρχία που το πρωί της 13ης Αυγούστου απώλεσε το Κ.Α. Σαντζάκ επί της δασωμένης κορυφής, από αιφνιδιαστική επίθεση της 61ης Τουρκικής Μεραρχίας, την έθεσε υπό τη διοίκηση του Β΄ Σώματος Στρατού και ανέθεσε σε αυτό την ευθύνη της ανακατάληψης του αναφερόμενου Κ.Α.. Επίσης την VII Μεραρχία την έθεσε υπό τη διοίκηση της Ι Μεραρχίας και άφησε στη διακριτική ευχέρεια του διοικητή της το πως θα την χρησιμοποιούσε. Ζητούσε πιεστικά από το Β΄ Σώμα Στρατού να του αποσταλεί η ΙΧ Μεραρχία, αλλά απέφυγε να θέσει τη «χείρα» του επί των δυνάμεων της ΧΙΙ Μεραρχίας που ανήκε στη διοίκησή του και ειδικά στο εφεδρικό 46ο Σύνταγμα της Μεραρχίας που βρισκόταν εγγύς του Αφιόν Καραχισάρ. Υπόψη ότι η ΧΙΙ Μεραρχία δεν ήρθε σε εμπλοκή με τις Τουρκικές δυνάμεις κατά τη διάρκεια της διήμερης μάχης που διεξήχθη νότια του ποταμού Ακάρ.

[53] Ένα ακόμη στοιχείο που τεκμηριώνει αφ’ ενός μεν την απουσία προετοιμασίας για τη σύμπτυξη του μετώπου σε περίπτωση ενδεχομένης δυσμενούς εξέλιξης των επιχειρήσεων και αφ’ ετέρου δε την εγγενή αναποφασιστικότητα του Στρατηγού Τρικούπη.

[54] Κανελλόπουλος: «Ουδέποτε διαταγή καθ’ όλους τους τριετείς εν Μ. Ασία αγώνας της Ελληνικής Στρατιάς, είχε τραγικωτέρας συνεπείας δια το μέλλον της Ελληνικής Φυλής. Απετέλεσεν οιονεί τον πρόλογον του δράματος των προς Τουμλού Μπουνάρ και Σμύρνην υποχωρητικών μαχών, οίτινες συνεπλήρωσαν και επεσφράγισαν την Ελληνικήν εν Μ. Ασία ήτταν.» 

 

78 Responses to Ο Συνταγματάρχης Νικόλαος Πλαστήρας και η Προβληματική Δράση του κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία – Μέρος ΙΙΙ

  1. Τάσος,Θεσσαλονίκη says:

    Συγχαρητήρια για την αναλυτική και τεκμηριωμένη παρουσίαση.
    Από όσα έχω διαβάσει στο ιστολόγιό σας,συγκρατώ τη συντριπτική τοπική υπέροχη,την συγκεντρωτική χρήση πυροβολικού και την άμεση επόπτεια της διεξαγόμενης σύγκρουσης από τις αντίπαλες Διοικήσεις.
    Συγκλονιστική η διατύπωση [54] του Κανελλόπουλου(ΔΙΣ) ότι : «Ουδέποτε διαταγή καθ’ όλους τους τριετείς εν Μ. Ασία αγώνας της Ελληνικής Στρατιάς, είχε τραγικωτέρας συνεπείας δια το μέλλον της Ελληνικής Φυλής. Απετέλεσεν οιονεί τον πρόλογον του δράματος των προς Τουμλού Μπουνάρ και Σμύρνην υποχωρητικών μαχών, οίτινες συνεπλήρωσαν και επεσφράγισαν την Ελληνικήν εν Μ. Ασία ήτταν.»

  2. Κ/Δ ΚΒ says:

    Είναι εξοργιστική η προσπάθεια των συντακτών της Έκθεσης Δράσης του Αποσπάσματος ΧΙΙΙ ΜΠ να παρουσιάσει τους άνδρες του να μάχονται μέρα νύχτα και με αντίξοες συνθήκες. Ειδικά στο παρακάτω απόσπασμα που αναφέρει την πρωϊνή μάχη του ΙΙΙ/42: «Το Τάγμα ενεργεί αμέσως την αντεπίθεσιν, εν μέσω χαλάζης σφαιρών και οβίδων . . .», προσέξτε την λέξη «οβίδων». Εδώ έχουμε το εξής παράδοξο: ο συντάκης ισχυρίζαι ούτε λίγο, ούτε πολύ, ότι το τουρκικό πυροβολικό εκτελεί προπαρασκευατική βολή, αμέσως μετά ακολουθεί η εξόρμηση των τμημάτων πεζικού, αυτά καταλαμβάνουν το ύψωμα, μετά συναντούν το ΙΙΙ/42 που επιχειρεί την ανακατάληψη και το οποίο ΙΙΙ/42 δέχεται πυρά πυροβολικού (προφανώς τουρκικού). Δηλαδή το τουρκικό πυροβολικό εκτελεί προπαρασκευή, κάνει άρση πυρός, επιτίθεται το πεζικό, καταλαμβάνει το ύψωμα και το τουρκικό πυροβολικό ανοίγει εκ νέου πυρ. Τόσο πολύ υποτιμούσαν την νοημοσύνη αυτών που θα διάβαζαν την έκθεση.
    Μία ερώτηση, η τουρκική ΔΙΣ αναφέρει απώλειες για τις 14/8 στο Καλεντζίκ;
    Επιπλέον θέλω να παρατηρήσω ότι ενώ ο Τρικούπης λέει ότι ενημερώθηκε 2 φορές από αξιωματικούς του επιτελείου της IV ΜΠ και κατά τις 10.00 με 10.30 αποφάσισε να διατάξει σύμπτυξη, δεν αναφέρει τίποτα για τον μέραρχο Δημαρά που επισκέφθηκε το Α΄ ΣΣ κατά τις 11.30 και του επιδείχθηκε η διαταγή σύμπτυξης. Δηλαδή μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο μέραρχος πέρασε τυχαία από το Στρατηγείο κατά τις 11.30, δεν συνάντησε τον σωματάρχη και ενημερώθηκε τυχαία; Δεν θα πήγαινε στον σωματάρχη; Eν τω μεταξύ η μεραρχία ήταν δίπλα στα γραφεία του σώματος στρατού, οπότε πρέπει να είχε λάβει τουλάχιστον από τις 11.00 την διαταγή.

  3. Γιάννης Γ. says:

    Θερμότατα συγχαρητήρια για την εξαιρετική αλλά και, συν τοις άλλοις, εορταστική ανάρτηση. Εορταστική, όχι τόσο επειδή συμπίπτει με την επέτειο της, έστω και ανεπαρκούς αλλά ωστόσο, νίκης στο Εσκί Σεχήρ αλλά, κυρίως, επειδή, κάθε εργασία που, διαλύοντας τους μύθους, συντείνει στην αποκατάσταση εκείνων οι οποίοι, μαζί με την αλήθεια, επλήγησαν από την κατασκευή τους, έχει, για μένα, εορταστικό χαρακτήρα.

    Μου λύσατε και την, εύλογη για όλους, πιστεύω, απορία που μου είχε δημιουργηθεί, πως γίνεται ο άνθρωπος που οι ενέργειες και οι παραλείψεις του συνοδεύονται από τη μέριμνα να μην, κατά τα λεγόμενα του, «κάψει τους φαντάρους του» είναι δυνατόν να διατάξει τη σχεδόν αυτοκτονική, «θυσίας» την αποκαλείτε εσείς, αντεπίθεση για την ανακατάληψη του Καλετζίκ κατά την οποία, σύμφωνα με τον Κανελλόπουλο, το τάγμα Τερτίκα «κυριολεκτικώς ετάκη». Δεν έβγαζε κανένα απολύτως νόημα. Πληροφορούμενοι όμως τα της κατάθεσης Τερτίκα, καταλαβαίνουμε πως ο Πλαστήρας διέταξε ετεροχρονισμένα την αντεπίθεση, επειδή εκείνη, ερήμην του, είχε ήδη αποφασιστικά αναληφθεί.

    Θεωρώ τη δικαιολογία που προβάλλει ο Τρικούπης στο σύγγραμμά του, για τη μη σύμπτυξη των μεραρχιών σε μεγαλύτερο βάθος, παιδαριώδη. Αν δεν ήταν, λόγω των συνεπειών της επιλογής του, θλιβερή, θα ήταν αστεία.

    Και πάλι, συγχαρητήρια.

  4. Εξαιρετικό κείμενο όπως πάντα. Μάλιστα σε αυτό το μέρος γίνεται καθαρό πως το πρόβλημα εκείνες τις αποφράδες μέρες διαπερνούσε κάθετα το όλον του Α.Σ.Σ. Από τον διοικητή μέχρι υπολοχαγούς. Βασικά λάθη στρατιωτικής τέχνης και επιστήμης (η διασπορά ενισχύσεων και τμηματική χρήση τους). Απροθυμία ανάληψης ευθυνών, και βασικά η απροθυμία ανάληψής διοίκησης. Γενικά λυπηρή κατάσταση. Και αυτό που είναι διπλά τραγικό είναι ότι είχαν κάθε ένδειξη ότι θα γίνονταν κάτι. Το τρομακτικά τραγικό για εμένα είναι ότι α) είχαν ενδείξεις ότι κάτι θα γίνονταν β) και να μην είχαν, απλή επιτελική λογική θα υπαγόρευε ότι εχθρός που βασικό του δόγμα ήταν η εκδήλωση αντεπιθέσεων , όχι μόνο στο τακτικό, αλλά κυρίως στο επιχειρησιακό (operational) επίπεδο της στρατηγικής (κάτι που ο Ινονού έκανε σε κάθε μεγάλη μάχη του 1921) δεν θα άφηνε ανεκμετάλλευτή την εύκαιρα που δημιούργησε η μεταφορά μονάδων σχεδόν σε επίπεδο μεραρχίας στην Θράκη. Ξέρουμε από το Finefrock, Michael M. “Ataturk, Lloyd George and the Megali Idea: Cause and Consequence of the Greek Plan to Seize Constantinople from the Allies, June-August 1922.” The Journal of Modern History, vol. 52, no. 1, 1980, ότι η μεταφορά ελληνικών μονάδων στην Θράκη ήταν αναμεσά στους πιο αποφασιστικούς παράγοντες που οδήγησαν τον Κεμάλ στην απόφαση για επίθεση το καλοκαίρι του 1922.

    Και κει καταλήγω. Αυτό έλειπε από τον ελληνικό στρατό την περίοδο εκείνη. Η επιτελική λογική στο επιχειρησιακό επίπεδο. Το ότι υπήρχαν αξιωματικοί που την είχαν, υπήρχαν. Αλλά εν τελεί όσο και αν την έχεις, αν το στράτευμα σαν πνεύμα δεν την έχει, δεν θα ατονήσει η οποία προσωπική γνώση? Ο Τρικούπης στα χαρτιά έπρεπε να την είχε (απόφοιτος Γαλλικής Σχολής Πολέμου, βάση του εξαιρετικού «To Σώμα των Ελλήνων Αξιωματικών έως το 1922 – Μέρος Α’»). Και είχε την πολεμική εμπειρία, δεν ήταν απόλεμος και είχε επιτελική εμπειρία εν πολεμώ. Και κανονικά έπρεπε να γνωρίζει άρτια τον εχθρό. Τον πολέμησε το 1921. Και εδώ τον βλέπουμε πανικόβλητο, για να μην πω ηλίθιο. Και αναρωτιέμαι, αν εν τελεί , δεν αμβλύνθηκε ότι έμαθε από τον επικρατών πνεύμα στην Στρατιά?

    Και αυτό με ανησυχεί. Διαβάζω τοποθετήσεις από αποστράτους Έλληνες αξιωματικούς με βαθμούς και θέσεις που σημαίνει ότι πέρασαν από την σχολή πολέμου. Και γράφουν πολλά για Υψηλή Στρατηγική, αλλά δεν βλέπω δείγματα επιτελικής λογικής στο επιχειρησιακό επίπεδο. Και με ανησυχεί αυτό. Το βλέπουμε από την ανυπαρξία μελετών που να εκδίδονται επιώ επιτελικής στρατιωτικής ιστορίας στο επιχειρησιακό επίπεδο της στρατηγικής. Το μόνο καλό, είναι ότι και στην Τουρκιά, οι απόστρατοι ασχολούνται κατά το δοκούν με υψηλή στρατηγική, και εδώ δεν υπάρχει επιτελική επιχειρησιακή ιστορία. Εύχομαι να έχω άδικο για την κατάσταση στον Ελληνικό στρατό.

    Για αυτό και το έργο σας ταξίαρχε είχε τεράστια σημασία. Διότι αυτό που κάνετε, τελευταία φορά το δοκίμασε ο Καράσσος το 1968.

  5. Gelin says:

    Τούρκος ιστορικός που εργάζεται για τον τουρκικό στρατό, εξερευνά τα πεδία των μαχών σε Σαγγάριο και Αφιόν. Βασικός σκοπός να βρίσκει τάφους τούρκων στρατιωτών (τους ονομάζει «μάρτυρες»). Φυσικά κάργα υπερεθνικιστής και με προκλήτικές πολλές φορές αναρτήσεις. Έχει βρει και τάφους Ελλήνων στρατιωτών (πχ 500 κοντά στο Αφιόν)

  6. Δεν είναι τάφοι Ελλήνων στρατιωτών κατά τον Σέρνταρ Αϊντιν που έχει οργώσει τα πεδία μαχών του Αφίον. Ο Σελίμ Ερντογαν (καμία οικογενειακή σχέση με τον Ταγιπ) πουλάει φούμαρα αρκετές φορές, και έχει μικρή πείρα από το Αφίον Καραχισαρ. Η δουλειά του είναι ο Σαγγάριος (πρόσφατα έκδωσε νέο βιβλίο με νέους χάρτες και φωτογραφίες) και δεν ξέρει το Αφιον και την περιοχή του καλά. Ο Αϊντιν αντίθετα ξέρει το Αφίον και όσο και να ψάχνει ελληνικά στρατιωτικά νεκροταφεία δεν βρήκε. Με βάση αφηγήσεις των γεροντότερων στα χωριά της περιοχής, οι χωρικοί κατέστρεψαν αρκετά προσωρινά κοιμητήρια και των δυο πλευρών για ξερολιθιές για τα κτήματα τους. Επιπωμάτισαν και τα χαρακώματα για αγροτική χρήση.

    Αναμεσά και στις αφηγήσεις είναι θετικές μνήμες από τον Πλαστήρα σε κάποια από τα χωριά.

    Ο Αϊντιν ετοιμάζει και αυτός βιβλίο για το Αφιον.

  7. Gelin says:

    Πάντως, είναι εξαιρετικά χαιρέκακος μέχρι γελοιότητας.

  8. Γιώργος Γ. says:

    Συγχαρητήρια και για την νέα ανάρτηση, αξίζει και ελπίζω, όταν ολοκληρώσετε, να την εκδώσετε.

    Αν καταλαβαίνω σωστά, ο σχηματισμός που συγκριτικά λειτούργησε καλύτερα εκείνο το διήμερο ήταν η 4η Μεραρχία.

  9. Κ/Δ ΚΒ says:

    Σε σχέση με την φράση «εγώ δεν καίω τους τσολιάδες» και αυτά περί επιτελικών εγκεφάλων στον ΕΣ που γράφει ο κ. Τραυλός, το νόστιμο είναι, ότι μετά το 1924 όταν παρέδωσε η Επανάσταση την εξουσία, η κυβέρνηση προήγαγε τον Γονατά και τον Πλαστήρα σε στρατηγούς, με το σκεπτικό ότι αν στο μέλλον χρειαστούν οι υπηρεσίες τους (βάσει της εμπειρίας που είχαν αποκτήσει -εδώ είχαν κυβερνήσει ολόκληρη χώρα) να αξιοποιηθούν αναλαμβάνονταςδιοίκηση αναλόγου μεγέθους. Φαντάζεστε στον Πλαστήρα αντιστράτηγο και π.χ. σωματάρχη να διοικεί 3-4 μεραρχίες εν πολέμω; Τι θα γινόταν αν και τότε ως σωματάρχης σκεφτόταν «να μην κάψει τους άνδρες του»; Φοβερή επιτελική σκέψη.

  10. kriton says:

    Αν κατάλαβα κι εγώ με τη σειρά μου καλά, ακόμα κι αν εκτελούσε επιτυχώς την εντολή που είχε λάβει ο Πλαστήρας, έτσι όπως τα έκανε ο Φράγκου από την μεριά του πάλι θα έσπαγε το μέτωπο.

  11. Ilias says:

    κ. Τραυλε. Η ανεπάρκεια του Τρικούπη είχε αποδειχθεί κατά τις επιχειρήσεις του καλοκαιριου του 1921 όταν ο Τρικούπη ως επικεφαλής του βορείου συγκροτήματος απέτυχε παταγωδώς στην αποστολή του. Επίσης δεν ελαβε μέρος στην γιγαντομαχια του Σαγγαριου. Η θεωρητική στρατιωτική κατάρτιση (επιστήμη) είναι δυνατόν να απέχει από την διοίκηση τμηματων(τεχνη). Η άνοδος του Τρικούπη στην ιεραρχία από ένα σημείο και πέρα μάλλον ωφειλεται σε πολιτικούς παράγοντες. Σίγουρα δεν ήταν ηλιθιος ούτε δειλός αλλά ανικανος κσι εκτός πραγματικότητας. Πέραν αυτού είναι γνωστή η υπέροχη του τότε σώματος των Τούρκων αξιωματικών σε σχέση με το τότε ελληνικό ιδίως σε α νωτατο επίπεδο. Όσον αφορά τη μεταφορά μονάδων της ΣΜΑ στην Θράκη και την συνεπομενη εξασθένηση της αύριο είναι περισσότερο μύθος που δημιουργήθηκε για να επιβαρυνθεί η θέση του χατζηανεστη στην τραγική δική των έξη. Πράγματι μετακινήθηκαν δυνάμεις στη Θράκη αλλά ποιες? Τα δύο συντάγματα ήταν πρώην συντάγματα μετοπισθεν που δεν είχαν λάβει μέρος σε επιχειρήσεις με την μερική εξαίρεση του 55ου πεζικου. Οι αξιόλογες μονάδες που μεταφέρθηκαν ήταν το 28ο (ιδιαίτερο όμως σύνταγμα) το οποίο αφαιρέθηκε από το ΓΣΣ το οποίο δεν δέχθηκε πίεση στάδιο πρώτα στάδια της τουρκικής επίθεσης η μοίρα Σκόντα των 150χιλ(αξιολογη απώλεια) ενώ από το νότιο μέτωπο όπου και κρίθηκε το αποτέλεσμα αφαιρέθηκαν ενα τάγμα του 3/40 ευζωνων και μια επιλαρχια της απουσηςπόλυσης από την κυρίως μάχη μεραρχια ιππικό. Δεν νομίζω λοιπόν ότι η εκστρατεία χάθηκε δοθείσης από τη κυρίως μάχη έλειπε ένα τάγμα. Το λάθος ήταν που η ΣΜΑδεν ενισχύθηκε από μονάδες που εδρευαν εκτός Μικρας Ασίας. Ο Χατζηανεστη όμως είχε την εμμονή ότι η εκστρατεία θα κιτρίνισμα στην Κωνσταντινούπολη και όχι στο Αφιον. Ήταν αρχιστρστηγος και εισακουσθηκε. Εδώ μπαίνει ένα ώραιο ερώτημα ποιος πρεπει να είναι ο αρχιστρστηγος στο σημερινό ελληνικό κράτος για το οποίο έχω διαπιστώσει μια διαμάχη σε σελίδες κοινωνικης δικτύωσης

  12. Τα περί επιτελικης σκέψης δεν τα είπα για να δικαιολογήσω τον Πλαστήρα. Ζήτω συγγνώμη αν η ανικανότητα μου στο γράψιμο δημιούργησε τέτοια εντύπωση.

    Αγαπητέ Ηλία. Αυτό μπορεί να ισχύει. Αλλά κατά τον Finefrock ο Κεμαλ είδε ευκαιρία στην μεταφορά μονάδων. Για αυτόν τουλάχιστον αποτέλεσε αποδυνάμωση του ελληνικού μετώπου.

  13. Κ/Δ ΚΒ says:

    Κύριε Τραυλέ, όχι δεν έγραψα το σχόλιο έχοντας την εντύπωση ότι δικαιολογείτε τον Πλαστήρα. Απλά με αφορμή το σχόλιό σας για τις αποφάσεις του Α΄ ΣΣ, του Τρικούπη και γενικότερα θίγοντας το θέμα αυτό, σκέφθηκα τι θα γινόταν αν ο Πλαστήρας με την νοοτροπία του να προστατεύσει το προσωπικό, πως θα ανταποκρινόταν σε ανώτατη θέση.

  14. Γιάννης Γ. says:

    Κύριε Τραυλέ,

    Για ποιο λόγο να μη θέλουμε να επιτεθεί ο Κεμάλ; Πόσο ακόμη θα άντεχε η Ελλάδα επιστρατευμενη με τον Κεμάλ ανενόχλητο; Τον Μάρτιο είχε γίνει η διχοτόμηση του χαρτονομισματος για να εξοικονομηθουν πόροι για ορισμένους μήνες μόνο. Έτσι, μόνο αν νικουσαμε τον Κεμάλ μετά από επίθεσή του θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε νέα, ευνοϊκά για μας δεδομένα. Μια που δεν μπορούσαμε να πάμε εμείς σ’αυτον, έπρεπε να έρθει εκείνος σε μας. Από τη στιγμή που μπορούσαμε να ανταπεξελθουμε στην κεμαλικη επίθεση παρά την απουσία των μονάδων που είχαν μεταφερθεί, δε βρίσκω τον λόγο να προσαπτουμε στην ενέργεια αυτή την κατηγορία πως συνετελεσε στην απόφαση του Κεμάλ να επιτεθεί.

  15. Κ/Δ ΚΒ Καταλαβαίνω και συμφωνώ.

    Κύριε Γιάννη Γ. ακόμα και αν δεχτώ τέτοιο βαθμό προνοητικότητας της ελληνικής στρατιωτικής ηγεσίας, η παράταξη της ΣΜΑ είναι τέλειος ανορθολογική για κάτι τέτοιο. Αν σκοπός σου είναι να προκαλέσεις επίθεση του αντίπαλου για να τον διαλύσεις δεν βάζεις έναν ορεινό όγκο με λιγοστές οδούς επικοινωνίας που να σηκώνουν κινήσεις μεγάλων μονάδων μεταξύ τον δυο μεγάλων συγκεντρώσεων σου. Αυτό το μόνο που κάνει είναι να δημιουργεί συνθήκες για ήττα σου κατά τμήματα (defeat In detail). Όπως και έγινε. Αλλά αυτό είναι άλλη συζήτηση όχι επιώ του θέματος.

  16. Αρματιστής says:

    Κατ’ αρχάς θα ήθελα να ευχαριστήσω όλους όσους είχαν το θάρρος να διαβάσουν το μακροσκελές κείμενό μου• είτε από θετική είτε από αρνητική θέση.

    Επίσης θα ήθελα να ευχαριστήσω τους σχολιαστές για τα καλά τους λόγια.

    Αγαπητέ Κωνσταντίνε

    Με βάση την Τουρκική ΔΙΣ από τη 15η/28η μέχρι τη 16η/29η Ιουλίου συνήλθε στην έδρα του Δυτικού Μετώπου στο Ακ Σεχήρ (το Βυζαντινό Φιλομήλιον) σύσκεψη υπό τον Κεμάλ με σκοπό τη λήψη απόφασης για την τελική επίθεση των Τούρκων. Στη σύσκεψη αυτή αυτό που βάρυνε στη λήψη της απόφασης να αναληφθούν αμέσως προπαρασκευαστικές ενέργειες για την προετοιμασία της επίθεσης ώστε να εκτελεστεί το ταχύτερο δυνατόν ήταν η πιθανότητα μεταφοράς των Ελληνικών Μεραρχιών που συγκροτήθηκαν στην Αν. Θράκη στη Μικρά Ασία και να αναληφθεί δι’ αυτών επίθεση κατά του Τουρκικού Στρατού. Επίσης βάρυνε στην εν λόγω απόφαση και η πιθανότητα μεταφοράς Ελληνικών δυνάμεων από την περιοχή του Μαιάνδρου ανατολικά, πράγμα που παραπέμπει στο ενδεχόμενο να είχαν πληροφορηθεί τις προτάσεις του Συνταγμάταρχη Πάσαρη για την ανάληψη της προκάλυψης από τις εκβολές του Μαιάνδρου μέχρι το Σιβασλί από το 18ο Σύνταγμα –που θα μετέπιπτε σε Ταξιαρχία των 2 Συνταγμάτων- και τα 31 και 54 Συντάγματα, με παράλληλη μεταφορά της ΙΙας Μεραρχίας στο Μπαλ Μαχμούτ.

    Οι σκέψεις αυτές έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη λήψη της απόφασης για την εκτέλεση αυτής που αποκαλούμε τελική επίθεση και συμπεριελήφθησαν στη διαταγή επιθέσεως του Δυτικού Μετώπου που εκδόθηκε στις 25 Ιουλ/6 Αυγούστου 1922 και στην οποία αναφέρονται τα εξής:

    «Συνεπεία των ευρύτατων προετοιμασιών και στρατιωτικών αναδιοργανώσεων του εχθρού εις Θράκην και πριν ή καταστή δυνατή η προς Ανατολάς μετακίνησις των νέων εχθρικών σχηματισμών, είμαστε υποχρεωμένοι, άνευ χρονοτριβών να μεταπέσωμεν εις την επίθεσιν.».

    Θέλω να πω ότι ο λόγος που αποφασίστηκε η επίθεση δεν ήταν η μεταφορά 3 Συνταγμάτων από τη Μ.Α. στην Αν. Θράκη, που οι Τούρκοι γνώριζαν ποια ήταν και από ποια περιοχή απομακρύνθηκαν, αλλά η πιθανότητα οι 2 Μεραρχίες που σχηματίστηκαν στην Αν. Θράκη να μεταφερθούν στη Μ.Α..

    Όπως όμως γνωρίζουμε ούτε ως σκέψη δεν πέρασε τέτοια ιδέα από το μυαλό του Χατζανέστη δεδομένου ότι αυτός είχε αποφασίσει να ενισχύσει ούτως ή άλλως το Δ΄ Σώμα Στρατού για να μπορεί να προστατεύει τη Θράκη από επιδρομές κομιτατζήδων.

  17. Έχετε δίκαιο Ταξίαρχε και τώρα που ξαναδιάβασα τον Finefrock , αναφέρει και τα περί μεταφοράς μονάδων από Θράκη σε Μικρά Ασια.

  18. Γιάννης Γ. says:

    Κύριε Τραυλέ,

    Να διευκρινίσω πως δε λέω ότι προκαλέσαμε από σκοπού την κεμαλική επίθεση, αυτό δεν προκύπτει από πουθενά, αλλά πως δεν βλέπω τον λόγο για τον οποίο θα έπρεπε να την απευχόμαστε έτσι ώστε να κατηγορούμε όποιο γεγονός την προκάλεσε. Άραγε τότε να κατηγορήσουμε τον Χατζανέστη, όχι μόνο επειδή δεν τις απέστειλε προς ενίσχυση, αλλά απλώς και μόνο για τον σχηματισμό των μεραρχιών στην Α. Θράκη αφού η δημιουργία τους, όπως γράφει ο κύριος Ταξίαρχος, συνετέλεσε στην απόφαση του Κεμάλ;

    Ο Κεμάλ βεβαίως ορθώς έπραξε να επισπεύσει την προγραμματιζόμενη επίθεση του για να αποφύγει το ενδεχόμενο να αντιμετωπίσει στο μέλλον περισσότερες δυνάμεις από όσες είχε ήδη μπροστά του. Αλλά αυτό τι έχει να κάνει με μας;

    Αντιγράφω δύο αποσπάσματα από την απολογία του Χατζανέστη που δείχνουν, πιστεύω, και τις προθέσεις της Στρατιάς αλλά και απαντούν στο ενδεχόμενο της κατά τμήματα ήττας.

    «Διατάσσω εις την αρχήν όχι σπουδαιοτάτην επίθεσιν, αλλά εις άπαντας τους τομείς, διότι είχα την εντύπωσιν, ότι δεν το κάμνουν ευχαρίστως οι διάφοροι τομείς. Προετίμων να αφήσουν άλλον να βγάλη τα κάστανα, το οποίον ήτο σφάλμα. …Δεν ηννόουν ότι ο εχθρός επιτιθέμενος εις έναν έναν, θα τον ετσάκιζεν…»

    Ναι, η παράταξη ήταν ελαττωματική και το γνώριζαν. Το θέμα είναι τι δυνατότητες υπήρχαν για να βγει η Ελλάδα από το στρατιωτικό και οικονομικό αδιέξοδο δεδομένης της καταστάσεως.

    Νωρίτερα έχει πει στην απολογία του ο Χατζανέστης:

    «…και αν εκρατούμεθα εις τας θέσεις μας, και άνευ επιθέσεως θα διελύετο ο στρατός παρατεινομένης μιας τοιαύτης καταστάσεως…(εδώ έχω αλλάξει τη σειρά των λεγομένων χωρίς να βλάπτεται το νόημα)….Τότε λοιπόν είπον εις τους διαφόρους Σωματάρχας….και εις όλους τους Μεράρχους και εις τους Επιτελάρχας μερικών Μεραρχιώω, ότι αυτό δεν δύναται να εξακολουθήση, ότι ημείς πρέπει να συντρίψωμεν τον εχθρόν, αλλά δι άλλου τρόπου, όχι καθήμενοι και αναμένοντες, αλλά ει δυνατόν υποχωρούντες και ελισσόμενοι να τον συντρίψωμεν».

    Αυτές ήταν οι προθέσεις της Στρατιάς. Εξυπηρετείται το σκεπτικό του Αρχιστρατήγου από την κεμαλική επίθεση, ναι ή όχι; Εγώ, πιστεύω, ναι.

    Για ποιο λόγο πολεμάει ο ελληνικός στρατός και υπεραμύνεται του μετώπου από την 13η Αυγούστου και εξής; Αν η μόνη, έστω και προσωρινή, λύση στο αδιέξοδο ήταν η αποφασισμένη σύμπτυξη την οποία είχε απαιτήσει ο Χατζανέστης και βρισκόταν υπό μελέτη, τότε θα έπρεπε αμέσως με την εκδήλωση της τουρκικής επίθεσης, ή έστω με το πρώτο σκοτάδι, να συμπτυχθεί, χωρίς να φοβηθεί τον αντίκτυπο. Αφού και να κατάφερνε να αποκρούσει την επίθεση, πάλι η προγραμματισμένη σύμπτυξη θα έκανε αρνητική εντύπωση αφού θα θεωρείτο αποτέλεσμα της τουρκικής επίθεσης. Μήπως τότε πολεμάει για να διατηρήσει εδάφη τα οποία ξέρουμε πως έχει προαποφασίσει συμπτυσσόμενος να εγκαταλείψει; Προφανώς, όχι.
    Συνεπώς ο ελληνικός στρατός πολεμάει μήπως και βρει τρόπο δια των κατάλληλων ελιγμών να καθυποτάξει τον Κεμάλ. Να γιατί λέω πως η τουρκική επίθεση δεν ήταν απευκταία.

    Δεν αποκλείεται δε, το γενικότερο σκεπτικό του Χατζανέστη περί δυνατότητας συντριβής του Κεμάλ να επέδρασε κάπως και στην κρίση και την απόφαση του Τρικούπη να μη συμπτύξει τα Σώματα σε μεγαλύτερο βάθος..

  19. Demetrios Rammos says:

    Ο Τρικούπης ήταν ικανός μέραρχος, αλλά μάλλον ακατάλληλος για διοικήσεις μεγαλύτερες της μεραρχίας, δεν θα ήταν ο πρώτος αξιωματικός στο κόσμο που οι δυνατότητες του έφταναν ως ένα ορισμένο σημείο. Ο Φράγκου μάλλον ήταν ακατάλληλος για οτιδήποτε μεγαλύτερο από σύνταγμα αλλά θα με ενδιέφερε η κρίση του Αρματιστή επί του θέματος.

    Ο Χατζηανέστης… έχοντας διαβάσει πρόσφατα την απολογία του μάλλον και την ώρα της δίκης εξακολουθούσε να μην καταλαβαίνει πως είχε συμβεί ότι έγινε, τι είχε κάνει στραβά και το παράλογο του να φοβάται τους Βούλγαρους στη Θράκη περισσότερο από τον Κεμάλ.

    Τελικά μου δημιουργείται η εντύπωση ότι 20 μήνες μετά το Νοέμβρη του 1920 η στρατιά σαν οργανισμός εξακολουθούσε να μη λειτουργεί το ίδιο αποτελεσματικά από ότι πριν το Νοέμβρη του 1920. Και αυτό δεν είχε να κάνει με την ικανότητα των επιμέρους αξιωματικών, όσο με την απώλεια θεσμικής μνήμης που είχαν προκαλέσει οι μαζικές αλλαγές αξιωματικών. Αν προσθέσει κανείς μια μάλλον μεγαλύτερη χαλαρότητα από την προ Νοεμβρίου εποχή (όταν συγκρίνουμε τα μέτρα επιβολής της επιστράτευσης το 1917-18 με το 1921 π.χ.) και τις επιεικώς αποτυχημένες επιλογές στην ανώτατη διοίκηση… Γουβελής και Δούσμανης στη Αθήνα, Γεννάδης στη χωροφυλακή και Παπούλας στη διοίκηση της στρατιάς; Ποτέ δεν κατάλαβα τα κριτήρια και τη λογική της επιλογής. Η στη συνέχεια αυτά της επιλογής ενός αποτυχημένου μεράρχου όπως ήταν ο Χατζηανέστης για να αναλάβει τη διοίκηση 4 σωμάτων στρατού χωρίς καν εμπειρία ως σωματάρχης ή οποιαδήποτε εμπειρία γενικώς μετά το 1915.

  20. Κ/Δ ΚΒ says:

    Το πρόβλημα για την ελληνική πλευρά ήταν, ότι ναι μεν μπορεί να επιθυμούσε να αντιμετωπίσει κεμαλική επίθεση δι΄ ελιγμών, ωστόσο την ίδια ώρα εμφανίζεται να επιμένει και στην σταθερή αντίταξη άμυνας. Βέβαια όταν λέμε για μάχη δι’ ελιγμών δεν πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν μας ελιγμούς τύπου Μανστάιν. Πιο συγκεκριμένα, με την εκδήλωση της επίθεσης, άρχισαν να ενεργοποιούνται τα υφιστάμενα σχέδια για την εκδήλωση πλευρικών αντεπιθέσεων από το Β΄ ΣΣ στα ανατολικά και την ΙΙ ΜΠ και Μερ. Ιππικού στα δυτικά. Προκειμένου όμως να εκτελεσθούν οι αντεπιθέσεις, απαιτείτο διάστημα τουλάχιστον 48 ωρών. Στο μεταξύ όμως, ο Τρικούπης άρχισε να επιζητεί την ενίσχυση της άμυνας με δυνάμεις που υποτίθεται θα εκτελούσαν τις πλευρικές αντεπιθέσεις από το Β΄ ΣΣ (VII, ΙΧ ΜΠ). Προκειμένου να αντισταθμιστεί η διαρροή αυτών, ζητήθηκε η ενίσχυση του Β΄ ΣΣ από δυνάμεις του Γ΄ ΣΣ, πράγμα που θα καθυστερούσε περισσότερο την εκδήλωση της πλευρικής αντεπίθεσης στα ανατολικά (που θα ήταν και η ισχυρότερη). Έτσι ο Τρικούπης βγαίνει εκ των υστέρων και θέτει το ευλογοφανές επιχείρημα, ότι αν έσπαγε η άμυνά του, οι πλευρικές αντεπιθέσεις δεν θα είχαν νόημα, για να αντεπιχειρηματολογήσει ο Πάσσαρης, ρωτώντας αν πράγματι πίστευε κανείς στα σοβαρά ότι η στατική άμυνα του Τρικούπη θα μπορούσε να διατηρήσει ακλόνητο το μέτωπο του Α΄ ΣΣ εμπρός σε μια τόσο μεγάλη υπεροχή των κεμαλικών δυνάμεων. Εδώ θα έπρεπε να έχουμε την πρωτοβουλία για διεξαγωγή μάχης δι’ ελιγμών. Να εκτελεσθεί ελαστική άμυνα, να επιτραπεί δηλαδή η συντεταγμένη σύμπτυξη του Α΄ ΣΣ και με την σύγκλιση όλων των δυνάμεων να καταστούν δυνατές οι πλευρικές αντεπιθέσεις. Όμως το πρόβλημα για την ελληνική πλευρά ήταν ότι δεν έλαβε υπ’ όψιν της την σφοδρότητα της κεμαλικής επίθεσης, η οποία δεν έδωσε στην ελληνική πλευρά τον απαραίτητο χρόνο για να εκδηλώσει τις αντεπιθέσεις της (πέραν του γεγονότος ότι αυτές είχαν προβλεφθεί στον κεμαλικό σχεδιασμό ως ενδεχόμενες ελληνικές αντιδράσεις). Βάσει της προηγούμενης εμπειρίας της Στρατιάς το 1921, η ελληνική ηγεσία θεωρούσε ότι η α΄ γραμμή θα άντεχε αρκετά 24ωρα, αν όχι θα απέκρουε την επίθεση. Το κυριότερο όμως ήταν ότι η σύμπτυξη του Α΄ ΣΣ έγινε με τις μονάδες να έχουν χάσει εν πολλοίς τους οργανικούς δεσμούς τους. Σε αυτό το στάδιο μόνο (αφού είχε διαταχθεί η υποχώρηση) ο Χατζηανέστης μπορεί να σκέφθηκε δι’ υποχωρήσεως και ελιγμού να συντρίψει τον εχθρό. Πριν το μόνο που είχε εξαγγείλει ήταν η διατήρηση του γενικού σχεδιασμού του Παπούλα/Σαρρηγιάννη για άμυνα και πλευρικές αντεπιθέσεις (ελιγμοί). Εξ αρχής ο όποιος ελληνικός σχεδιασμός πήγε περίπατο. Νομίζω ότι ο Χατζηανέστης όταν έκανε την Επιθεώρηση του μετώπου, θα όφειλε να έχει τουλάχιστον μια γενική σύσκεψη με τους 3 σωματάρχες (και όχι μεμονωμένες) και όσους μεράρχους μπορούσε, για να δέσει περισσότερο το θέμα της συναντίληψης που θα έπρεπε να έχει η ηγεσία του στρατεύματος ως προς τις σκέψεις του Αρχιστρατήγου. Εκεί να ξεκαθαριστούν οι προτεραιότητες του Αρχιστρατήγου και να εξετασθούν εναλλακτικά σχέδια. Έτσι τον Αύγουστο, ενώ ο Τρικούπης σκεφτόταν την άμυνα, ο Χατζηανέστης σκεφτόταν την αντεπίθεση. Ενώ ο Χατζηανέστης είχε υπ’ όψιν του σε γενικότερο πλαίσιο στην σύμπτυξη δυτικότερα, ο Τρικούπης αν και είχε ενημερωθεί από πριν γι’ αυτό, αμφιταλαντεύεται αν θα υποχωρήσει βόρεια ή δυτικά (σκεπτόμενος μήπως ο Χατζηανέστης επιθυμούσε να παρατάξει τα Α΄ και Β΄ ΣΣ από ανατολικά προς τα δυτικά, βόρεια των συγκοινωνιών Αφιόν – Ουσάκ και να απειλεί ενδεχόμενη προέλαση προς Σμύρνη). Έτσι όταν χάνει τον ασύρματο και δεν λαμβάνει την διαταγή του Χατζηανέστη για να έχει στο νου του την κάλυψη της οδού προς Σμύρνη, ο Τρικούπης δεν σκέφτεται να διατάξει ταχεία απαγκίστρωση στο Τουμλού Μπουνάρ, αλλά μένει στην προηγούμενη διαταγή του Χατζηανέστη για βήμα προς βήμα αντίσταση. Ακόμα κι αυτή η βήμα προς βήμα υποχώρηση και αμφισβήτηση του εδάφους, δεν προϊδεάζει κάτι για ελαστική άμυνα και υπερίσχυση δι’ ελιγμών. Η σφοδρότητα της τουρκικής επίθεσης προξένησε τέτοια φθορά και τόση απειθαρχία στο Α΄ ΣΣ, το οποίο μόνο με μια ταχεία υποχώρηση προς Τουμλού Μπουνάρ, να πάρει ανάσα και να αντιτάξει νέα άμυνα (ενδέχεται μάλιστα ο Κεμάλ να μην επιχειρούσε καν ή να μην επέμενε σε επίθεση εκεί, αρκούμενος στην νίκη στο Αφιόν).

  21. ilias says:

    Η συντριπτικη πλειοψηφία της ανωτατης ηγεσίας ηταν ανεπαρκες κυριως σε θεμα αντιληψη της καταστασεως και άμεσης αντίδρασης σε ταχεως εξελισσομενες καταστασεις. Συγκριτικά λοιπον ο στρατηγος Φράγγου ηταν απο τους καλύτερους. Σε μία απο τις ελάχιστες, αν όχι μονάδικη στην Μικρά Ασία, επιτυχημένη περίπτωση άμεσης αντίδρασης σε ταχέως εξελισσόμενη και απρόβλεπτη κατάσταση που υπήρξε, στην επιθετική επιστροφή των Τούρκων στο Εσκί Σεχήρ, ο Φράγγου αντεδρασε άμεσα και αποτελεσματικά. Ο Τρικούπης ουδεποτε απέδειξε την αξια του ως μέραρχος. Πόσο μάλλον ως Διοικητής Τμήματος Στρατιάς όπως στην ουσία κατέληξε τον Αύγουστο του 1922. Εκει παρέλυσε ίσως και γιατί διοικητής στρατιάς ήταν ο Χατζηανέστης γνωστος για την αυστηρότητα του. Ετσι λοιπόν αντεδρασε ή μάλλον δεν αντέδρασε με αποτέλεσαμ την καταστροφλη της Στρατιάς. Δυστυχώς το Σωμα των Αξιωματικών πλην της ανεπάρκειας του, για λογους που οι αξιωματικοί δεν ηταν υπευθυνοι, ηταν ολιγάριθμο, διαιρημένο, κομματικοποιημένο και δυστυχως με αρκετές περιπτωσεις αρνήσεως να υπηρετήσουν στη ΣΜΑ. Ο Χατζηανέστης δεν επέδειξε την αυστηρότητα που όλοι περίμεναν , αλλα επέδειξε μεγάλη ενεργητικότητα την οποια σε μεγάλο βαθμό διοχέτευσε στην συγκρότηση του Δ΄ΣΣ. Ο Χατζηανέστης συμπεριφέρθηκε σαν ένας αριστος Α/ΓΕΣ με την σημερινή έννοια αλλα δυστυχώς δεν συμπεριφέρθηκε σαν διοικητής Στρατιάς. Επίσης ο επηρεασμός και οι όροι που εθετε στην κυβέρνηση για θέματα που δεν τον αφορούσαν προστίθεται στα αρνητικά του. Η επιλογή του σχη Πάσσαρη ως υπαρχηγου του επιτελείου της ΣΜΑ , προφανώς είχε εκτιμήσει τις ικανοτητές του στην Θράκη πιστώνεται στα θετικά του. Η απόρριψη του υπομνήματος Πάσσαρη όμως προστίθεται στα αρνητικά του. Ο Σχης Πάσσαρης ήταν ο μόνος ο οποίος υπέβαλλε ένα πραγματικα αξιολογο σχέδιο διάταξης μάχης της ΣΜΑ το οποιο απο την εξέλιξη των επιχειρήσεων φαίνεται οτι ήταν το μόνο που εδινε στην ΣΜΑ τις δυνατότητες να αντιδράσει στην τουρκική επίθεση, Δυστυχως δεν εισακούσθηκε.

  22. Αρματιστής says:

    Αγαπητέ Ηλία
    Θα συμφωνήσω μαζί σου και για τον Φράγκου και για τον Τρικούπη.
    Ο Φράγκου επέδειξε σπουδαίες αρετές ως διοικητής Μεραρχίας σε όλες τις επιχειρήσεις του θέρους του 1921. Δυστυχώς απέτυχε το 1922.
    Όλως αντιθέτως ο Τρικούπης απέτυχε ως Μέραρχος τον Ιούλιο του 1921. Κανονικά έπρεπε να τον στείλουν σπίτι του, αλλά στο τέλος ανέλαβε το Β΄ Σ.Σ. από σπόντα και στη συνέχεια του δόθηκε και η διοίκηση και του Α΄ Σ.Σ. λόγω της απουσίας από τη διοίκησή του του κανονικού διοικητού του Α΄ Σ.Σ..
    Κατά την άποψη μου η ήττα ήταν αποτέλεσμα κυρίως των αποφάσεων του Τρικούπη και όχι του Χατζανέστη. Οπωσδήποτε η ευθύνη του Χατζανέστη ως αρχιστράτηγου είναι δεδομένη, αλλά λόγω του ότι κατά τη διάρκεια της Τουρκικής επιθέσεως παρέμεινε στη Σμύρνη, με αποτέλεσμα οι διαταγές που εξέδωσε να μην έχουν σχέση με την κατάσταση που είχε διαμορφωθεί εν των μεταξύ στο πεδίο της σύγκρουσης, το βάρος της ευθύνης για το δέον γενέσθαι έπεσε εκ των πραγμάτων στον Τρικούπη, ως τον επί τόπου ανώτερο επιχειρησιακό διοικητή· δυστυχώς όμως ο Τρικούπης στάθηκε ανίκανος να το διαχειριστεί. Ειδικά η απόφασή του να παραμείνει στο Ουλουτζάκ κατά τη νύκτα της 15/16 Αυγούστου, ενώ υπήρχε ακόμη επαρκής χρόνος ημέρας για να διαρρεύσει ένα μεγάλο μέρος των υπό τις διαταγές του δυνάμεων των Α΄ και Β΄ Σ.Σ. στο Τουμλού Μπουνάρ, ήταν η ταφόπλακα στην καταστροφή τεσσάρων ανέπαφων μέχρι τη στιγμή εκείνη Μεραρχιών και των σχηματισμών και μονάδων των Α΄ και Β΄ Σ.Σ.

  23. Γιάννης Γ. says:

    @Κ/Δ ΚΒ

    Φίλε μου,

    Όχι, ο Χατζανέστης δεν σκέφτηκε τον υποχωρητικό ελιγμό κατόπιν της διαταγής για σύμπτυξη. Παρέθεσα στο προηγούμενο σχόλιό μου και ένα απόσπασμα της απολογίας του που το ξεκαθαρίζει. Άλλο αν έχω αντιστρέψει τη σειρά των λεγομένων του για λόγους δικής μου επιχειρηματολογίας. Αυτά που λέει για τις συναντήσεις του με Σωματάρχες, Μεράρχους και Επιτελάρχες αφορούν τα αμέσως μετά της Επιθεώρησης που έκανε στο στράτευμα. Απ ότι φαίνεται τους είδε μεμονωμένα γιατί λέει: » είπον εις τους διαφόρους Σωματάρχας αρχόμενος από του Τρικούπη ο οποίος διώκει το 1ο Σώμα Στρατού και εις τον Διγενήν και εις όλους τους Μεράρχους …κλπ.» Και παρακάτω λέει «…δια να γνωρίζουν, ότι αυτό είναι μια θεμελιώδης ιδέα…δια να μελετήσουν το πράγμα. διότι σας βεβαιώ,ότι έως εκείνην την στιγμήν δεν εσκέπτοντο παρά μόνον πως να κρατηθώμεν εις τας θέσεις μας».

    Η διατήρηση του σχεδιασμού της προηγούμενης διοίκησης και ο υποχωρητικός ελιγμός που εισάγει ο Χατζανέστης δεν είναι αλληλοαποκλειόμενα. Η σταθερή αντίταξη άμυνας με τις πλευρικές επιθέσεις είναι η φιλοσοφία της προηγούμενη διοίκησης. Το ότι ο Χατζανέστης την κρατάει δείχνει το επιθετικό του πνεύμα. Την εμπλουτίζει όμως και με τον υποχωρητικό ελιγμό. Αυτό δηλαδή που προκρίνεις εσύ ως πρακτέο, «…Να εκτελεσθεί ελαστική άμυνα, να επιτραπεί δηλαδή η συντεταγμένη σύμπτυξη του Α΄ ΣΣ και με την σύγκλιση όλων των δυνάμεων να καταστούν δυνατές οι πλευρικές αντεπιθέσεις», ο Χατζανέστης είναι αυτός που το εισάγει ως δυνατότητα. Η νέα δυνατότητα όμως αυτή δεν σημαίνει πως η στρατιά θα υποχωρήσει σε κάθε περίπτωση ή με την πρώτη κρούση της τουρκικής επίθεσης. Σημαίνει πως υπάρχει άλλη μία εναλλακτική που θα χρησιμοποιηθεί αναλόγως των συνθηκών.

    Δεν ξέρω από που προκύπτει ότι ο Τρικούπης αμφιταλαντεύτηκε αν θα συμπτυχθεί προς Δυτικά ή προς Βορρά, παρότι το δεύτερο το πρότεινε ο Μερεντίτης. Αντιθέτως , διατάσσει τη ΙΙ Μεραρχία να φράξει τον δρόμο στους Τούρκους προς Τουμλού Μπουναρ γιατί διαβλέπει πως ο στόχος του Κεμάλ είναι να «ωθήση δυνάμεις μας προς Βορράν».

    «Ακόμα κι αυτή η βήμα προς βήμα υποχώρηση και αμφισβήτηση του εδάφους, δεν προϊδεάζει κάτι για ελαστική άμυνα και υπερίσχυση δι’ ελιγμών» Γιατί προϊδεάζει τότε; Εσύ πως την ερμηνεύεις;

    Προσωπικά συμφωνώ με την άποψη του κυρίου Ταξίαρχου ότι ο κύριος υπεύθυνος για την ήττα είναι ο Τρικούπης για τους λόγους που αναφέρει στο τελευταίο του σχόλιο. Άλλο, αν είπα ότι ίσως θα πρέπει να του αναγνωρίσουμε ένα ελαφρυντικό. Όμως η στάση Τρικούπη είναι επίσης μεγάλο και ξεχωριστό ζήτημα.

  24. Spiros Ps says:

    Κωνσταντίνος Τραυλός says:
    9 Ιουλίου 2020 στο 13:58

    «Αναμεσά και στις αφηγήσεις είναι θετικές μνήμες από τον Πλαστήρα σε κάποια από τα χωριά.»

    Ενδιαφέρον.
    Θετικές ως προς τη συμπεριφορά του;

  25. Spiros Ps says:

    Ο Τρικούπης ποιον είχε διαδεχθεί;

  26. Spiros Ps says:

    Δεν είμαι ειδικός επί στρατιωτικών αλλά εκτιμώ πως με Παρασκευόπουλο και τον Πάγκαλο που τουλάχιστον η βιβλιογραφία παρουσιάζει ως ικανότατ επιτελάρχη, δεν θα είχαμε ένα αλαλούμ και ρεσιτάλ αστοχιών.

  27. Ναι ως προς την συμπεριφορά του. O Τρικούπης διαδέχτηκε τον Κοντούλη

  28. Κ/Δ ΚΒ says:

    Φίλε Γιάννη Γ., χωρίς φυσικά να διαφωνώ με αυτά που σημειώνεις ότι ανέφερε ο Χατζηανέστης στους συνομιλητές του κατά την Επιθεώρηση, έχω σχηματίσει την εντύπωση, ότι ο Αρχιστράτηγος συνήθιζε να εκφράζει τις γενικές του ιδέες και θεωρούσε αυτονόητο ότι οι υφιστάμενοί του προσαρμόζονταν αυτόματα σε αυτές. Δεν «έδενε» καλά την κάθε υπόθεση. Τι εννοώ; Μία παράμετρος του καλού «δεσίματος» είναι αυτό που σημείωσα πριν της γενικής συγκέντρωσης και συντονισμού με τους 3 σωματάρχες και όσο περισσοτέρους μεράρχους.
    Ειδικότερα. Κατά την Επιθεώρηση, οι μέραρχοι και σωματάρχες, του παρουσίασαν τον σχεδιασμό επί της αμυντικής γραμμής Εσκή – Αφιόν, για την οποία ενημέρωσαν πως θεωρούσαν ακλόνητη και συνεπώς άνετη την απόκρουση κεμαλικής επίθεσης. Όπως ισχυρίστηκε, κατά την Επιθεώρηση διαπίστωσε ότι «δεν εσκέπτοντο παρά μόνον πως να κρατηθώμεν εις τας θέσεις των». Εν συνεχεία όμως τους ξεκαθάρισε «ότι αυτό δεν δύναται να εξακολουθήση, ότι ημείς πρέπει να συντρίψωμεν τον εχθρόν, αλλά δι άλλου τρόπου, όχι καθήμενοι και αναμένοντες, αλλά ει δυνατόν υποχωρούντες και ελισσόμενοι να τον συντρίψωμεν». Εδώ λοιπόν πιστεύω, ότι λέγοντας αυτά, είχε υπ’ όψιν του την γενική ιδέα που κοινοποίησε με την ευκαιρία της Επιθεώρησης στους συνομιλητές του, για σχεδίαση γενικότερης σύμπτυξης του μετώπου στο ύψος της Φιλαδελφείας.
    Η βραχυπρόθεση προοπτική που είχε να αντιμετωπίσει ο Χατζηανέστης ήταν ακριβώς ο σχεδιασμός της ΣΜΑ σε περίπτωση κεμαλικής επίθεσης, γιατί είχε υπ’ όψιν του τον κυβερνητικό σχεδιασμό για το εγχείρημα στην Κωνσταντινούπολη. Συνεπώς σε βραχυπρόθεσμο πλαίσιο διατηρούσε τον υφιστάμενο σχεδιασμό των Παπούλα/Πάλλη/Σαρρηγιάν για άμυνα και πλευρικές αντεπιθέσεις, ιδίως μετά και τις διαβεβαιώσεις που έλαβε.
    Σε μεσοπρόθεσμο πλαίσιο (και μετά το εγχείρημα στην Θράκη) σκεφτόταν την σύμπτυξη στο ύψος της Φιλαδελφείας και γι’ αυτό είχε διατάξει την σύσταση 2 ομάδων εργασίας. Σε αυτό το μεσοπρόθεσμο πλαίσιο σκεφτόταν ότι η ΣΜΑ έπρεπε να διεξάγει αγώνα με υποχώρηση, ελιγμό για συντριβή του εχθρού. Αυτά όμως σε γενικό πλαίσιο. Δεν εξειδίκευσε κάποιο ειδικό σχέδιο ή ιδέα ελιγμού στους σωματάρχες και μεράρχους κατά την Επιθεώρηση.
    Τώρα τι συνέβη; Εκτοξεύθηκε η κεμαλική επίθεση και συνεπώς ο ίδιος ανέμενε την εκτέλεση των σχεδίων με την ακλόνητη άμυνα στο κέντρο από το Α΄ ΣΣ και τις πλευρικές επιθέσεις. Είχε ως δεδομένο, αυτό που τον είχαν διαβεβαιώσει, ότι η άμυνα ήταν ακλόνητη. Ο Τρικούπης όμως τότε κατάλαβε ότι κάτι δεν πήγαινε καλά με τον σχεδιασμό αυτόν και η άμυνα θα κατέρρεε, οπότε άρχισε να προσανατολίζει δυνάμεις από το Β΄ ΣΣ που θα εκτελούσε πλευρική επίθεση, προς ενίσχυση της άμυνας του Α΄ ΣΣ. Ο Χατζηανέστης που ελάμβανε με καθυστέρηση εικόνα, αποφάσισε να αντιδράσει διατάζοντας την εκτέλεση των πλευρικών επιθέσεων, αλλά και τοπικές επιθέσεις όπως π.χ. από την ΧΙΙ ΜΠ που καθόταν άπραγη. Προφανώς σε αυτό το στάδιο των επιχειρήσεων, δεν μπορούμε να μιλάμε για την ιδέα περί υποχώρησης/ελιγμού/συντριβής που είχε εκφράσει ο Χατζηανέστης τον Ιούνιο.
    Στις 14 Αυγούστου σπάει το μέτωπο και ο Τρικούπης διατάσσει σύμπτυξη. Εδώ πλέον ο βραχυπρόθεσμος σχεδιασμός έχει πάει περίπατο. Η ακλόνητη άμυνα, ο θεμέλιος λίθος όλου του αμυντικού σχεδιασμού των Παπούλα/Πάλλη/Σαρρηγιάννη καταρρέει. Ο μεσοπρόθεσμος σχεδιασμός του Χατζηανέστη, ακόμα κι αν είχε ολοκληρωθεί, δεν προέβλεπε σύμπτυξη στην γραμμή Φιλαδελφείας ενώ θα ήταν σε πλήρη εξέλιξη μια γενική κεμαλική επίθεση. Ο σχεδιασμός της σύμπτυξης το πολύ να υπέθετε σοβαρή κεμαλική πίεση και στενή επαφή με τις συμπτυσσόμενες δυνάμεις, όχι όμως με τόσο μεγάλο όγκο συγκεντρωμένων δυνάμεων. Σε αυτά τα πλαίσια, ο Χατζηανέστης θα μπορούσε να βρει ευκαιρία συμπυσσόμενος, να ελιχθεί και να συντρίψει τον αντίπαλο, όπως ορθά είχε σκεφθεί.
    Κατά την σύμπτυξη που διέταξε ο Τρικούπης, ο Χατζηανέστης ζήτησε το Α΄ ΣΣ να διεκδικεί βήμα προς βήμα το έδαφος και ίσως σε αυτήν την φάση θεώρησε ότι θα μπορούσε να ελιχθεί. Το πρωΐ της 14 Αυγούστου, οι δυνάμεις που θα εκτόξευαν τις πλευρικές επιθέσεις αναπτύσσονταν για την εκτέλεση (ή τουλάχιστον έτσι υπέθετε). Μπορεί να είχαμε μια επανάληψη του Μαραθώνα, αλλά το θέμα είναι ότι στην συγκεκριμένη περίπτωση με το Α΄ ΣΣ να παρουσιάζει τα πρώτα σημάδια αποσύνθεσης, αποδεικνύεται ότι στην σύμπτυξη έπρεπε να πραγματοποιηθεί μεγαλύτερο άλμα ώστε χάνοντας χώρο να κερδίσει χρόνο και να επιτευχθεί η συγκέντρωση δυνάμεων. Τώρα τα υπόλοιπα, που ακολούθησαν ήταν συνέπεια της έλλειψης επικοινωνίας (απώλεια ασυρμάτου Α΄ ΣΣ και μετά Β΄ ΣΣ) και έλλειψης πρωτοβουλίας του τοπικού διοικητή.

  29. Zoomer says:

    Με Βενιζέλο, Παρασκευόπουλο και Πάγκαλο θα είχαμε σύνορα στον Άλυ και κάθετα στις οροσειρές Ταύρου και Αμανού. Το θέμα μας σήμερα θα ήταν τα προβλήματα που θα δημιουργούσαν οι πολυπληθείς μουσουλμανικοί πληθυσμοί στο ελληνικό κομμάτι της Ανατολίας, μιας και ο Λευτέρης δεν ήθελε να τους εκδιώξει, αλλά να τους αφομοιώσει. Θα ήμασταν ουσιαστικά Ισραήλ (παρόμοια κατάσταση με τους Παλαιστίνιους), εκτός και αν του ερχόταν η θεία φώτιση και τους είχε ανταλλάξει με όσους Πόντιους, Λάζους, Αρμένιους, Γεωργιανούς, Εβραίους είχαν απομείνει μεταξύ Άλυ και Καρς.

  30. Γιάννης Γ. says:

    @Κ/Δ ΚΒ

    Ο Χατζανέστης είπε «ει δυνατόν υποχωρούντες και ελισσόμενοι».

    » …ει δυνατόν…» Ήταν στην κρίση και την αρμοδιότητα του Τρικούπη να αποφασίσει αν ήταν δυνατόν.

    @Zoomer

    Νομίζω πως με τη χρηστή βενιζελική διοίκηση οι μουσουλμάνοι δε θα είχαν κανένα παράπονο και δε θα προκαλούσαν προβλήματα. Ακόμα κι οι Αρμένιοι το ελληνικό κράτος θα προτιμούσαν.

  31. Κ/Δ ΚΒ says:

    Φίλε Γιάννη Γ., δηλαδή λες ότι ο Χατζηανέστης όταν έκανε την Επιθεώρηση και τον ενημέρωσαν οι σωματάρχες και μέραρχοι ότι η άμυνα ήταν ακλόνητη και ο ίδιος βασίστηκε σε αυτήν τους την διαβεβαίωση και πήρε δυνάμεις για την Θράκη και μετά επαναβεβαίωσε τα παλιά σχέδια της Στρατιάς (άμυνα και πλευρικές επιθέσεις), τους είπε εντάξει παιδιά όλα αυτά αλλά, αν επιτεθούν οι κεμαλικοί, να έχετε υπ’ όψιν σας, ότι μπορείτε να πετύχετε την συντριβή τους αν εκτελέσετε και καμμιά υποχώρηση και μετά μπορέσετε να ελιχθείτε.

  32. Γιάννης Γ. says:

    @ Κ/Δ ΚΒ

    Το «ει δυνατόν» δεν αναφέρεται στο «δυνατόν», δηλ. στο τι είναι δυνατό, αλλά στο εάν και πως η νέα εναλλακτική δυνατότητα, «η θεμελιώδης ιδέα» του αρχιστρατήγου» ήταν δυνατόν να εφαρμοστεί και υπό ποιες συνθήκες.

    Δηλαδή, αυτά που κοινοποίησε ο Χατζανέστης στον Τρικούπη, αυτά που συζήτησαν έστω κι αν ήταν γενικής κατεύθυνσης, αυτά που ο σωματάρχης μελέτησε κατά ανάθεση του Χατζανέστη αλλά και οι ίδιες οι διαταγές του αρχιστράτηγου κατά τη διάρκεια της μάχης, (αφού, εν γνώσει του Τρικούπη, έφταναν έως και 9 ώρες μετά από τις αναφορές στις οποίες οι διαταγές ανταποκρίνονταν), όλα αυτά, κατά πόσο ήταν εφαρμόσιμα ή όχι, εναπόκειτο στην κρίση του Τρικούπη να το αποφασίσει. Πόσο μάλλον που δεν είχε εκπονηθεί σαφές σχέδιο, το οποίο και να είχε εκπονηθεί δεν ξέρουμε κατά πόσο θα ελάμβανε υπόψιν τη σφοδρότητα της τουρκικής επίθεσης και, γενικά, κατά πόσο θα επιβίωνε στις συνθήκες που η επαφή με τον αντίπαλο θα δημιουργούσε, Το ότι δεν υπήρχε σαφέστερος σχεδιασμός δεν σημαίνει απαραίτητα πως δεν υπήρχε συναντίληψη, η κατάκτηση της οποίας εξάλλου είναι ευθύνη και των υφισταμένων. Ενίοτε δε είναι προτιμότερες οι γενικές κατευθύνσεις ως λιγότερο δεσμευτικές.

  33. Lampros Vaiou says:

    Εφημερίδα ΣΚΡΙΠΤ 8η Ιουλίου 1924

    Αντισυνταγματάρχης ΠΑΠΑΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ (Διοικητής 35ου Συντάγματος στις 13/14 Αυγούστ 1922)

    «Κατηγορώ τον Πλαστήρα διότι εκ βαθείας και λανθανούσης συναισθήσεως της εγκυμονουμένης επαναστάσεως, αποβαλών πάσαν θέλησιν προς το μάχεσθαι και συνθηκολογών διαρκώς με την συνείδησήν του, επιδείξατο την περιτράνως αποδειχθείσαν ήδη πονηράν και σκόπιμον αβουλίαν κατά τους αγώνες εκείνους».
    Και για να μη γίνει καταγέλαστος από τους αναγνώστες της ΣΚΡΙΠΤ θα προσθέσει «Είμαι υποχρεωμένος να διαστείλω το ζήτημα όσον αφορά το ηρωϊκόν και τετιμημένον 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων »
    Η σύμπτωση της 8ης Ιουλίου βέβαια είναι τυχαία, αλλά διερωτώμαι αν είναι τυχαία και η εδώ (εν συνόλω εκτεταμένη) επανάληψη της ίδιας καταταγγελίας απέναντι στον Πλαστήρα – που φυσικά ξαναζέστανε το 1960 ο Παναγάκος…
    Με τιμή
    Λάμπρος Βαΐου
    Σμηναγός ε.α.

  34. Αρματιστής says:

    Κύριε Βαΐου από τη στιγμή που δεν έχετε να κάνετε κάποια σοβαρή κριτική στο άρθρο για ποιο λόγο επανέρχεστε με συνωμοσιολογικού χαρακτήρα σχόλιο; Πιστεύετε ότι έτσι προστατεύετε το όνομα του Πλαστήρα;

    Το τι έγραψε ο Παπαπαναγιώτου για τον Πλαστήρα με αφήνει παγερά αδιάφορο. Με ενδιαφέρει όμως πολύ το τι αναφέρουν ο Τερτίκας, ο Παπαθανασόπουλος, ο Προυκάκης, ο Λούφας, ο Διάμεσης.

    Εν πάση περιπτώσει όσοι έχουν γράψει μέχρι σήμερα για τα αίσχη του Πλαστήρα, τα γραφομένα τους είναι ατεκμηρίωτα.

    Αν δεν έχετε να προσφέρετε κάτι το σοβαρό είναι κρίμα να επανέρχεστε με ανούσια σχόλια.

  35. Γιάννης Γ. says:

    @Αρματιστής

    Κύριε Ταξίαρχε,

    Και πάλι συγχαρητήρια για την εργασία σας.

    Επειδή γράφετε πως «Οι δυνάμεις της IV Μεραρχίας … μπορούσαν να παρατείνουν την αντίσταση τους μέχρι τις βραδινές ώρες…… Όμως η κατάρρευση του Υποτομέα Σαβράν της Ι Μεραρχίας ……θα επέβαλε εκ των πραγμάτων τη σύμπτυξη και της IV Μεραρχίας, όπως και των ανατολικά και βορειοανατολικά αυτής Μεραρχιών», θα με ενδιέφερε να κάνατε μια εκτίμηση, αν έχετε χρόνο, του τι θα γινόταν στο υποθετικό σενάριο που, όταν κατέρρευσε ο τομέας της I Μεραρχίας, δεν είχε διαταχθεί η σύμπτυξη. Δηλαδή, πότε και πως υπολογίζετε πως θα αντιλαμβανόταν ο Τρικούπης την υποχώρησή της I Μεραρχίας, δεδομένου πως δεν υπήρχαν επικοινωνίες, και αν οι αποφάσεις για σύμπτυξη που θα ήταν αναγκασμένος να πάρει όταν πλέον ενημερωνόταν πιστεύετε πως θα συνέπιπταν με εκείνες που στην πραγματικότητα πήρε ή θα ήταν διαφορετικές.

    Ευχαριστώ.

  36. ΚΛΕΑΝΘΗΣ says:

    Το παρακάτω σχόλιο αναφέρεται στις ευθύνες του στρατηγού Χατζανέστη αλλά και γενικά τις ευθύνες ενός διοικητή, με αφορμή τον διάλογο στα σχόλια των φίλων σχολιαστών Κ/Δ ΚΒ και «Γιάννης Γ» .

    Η ευθύνη ενός στρατιωτικού διοικητή ως προς τη διοίκηση του τμήματός του είναι μη μεταβιβάσιμη, την φέρει ακέραια. Αυτό αποτελεί βασική αρχή της διοικήσεως. Αν ο ανώτατος διοικητής Χατζανέστης δεν είναι σε θέση κατά την διεξαχθείσα μάχη να αντιληφθεί ορθά την τακτική κατάσταση και εκδίδει λανθασμένες διαταγές, είναι, απλά και ξερά, πλήρως υπεύθυνος για αυτό. Ήταν δική του απόφαση να μείνει στη Σμύρνη και να εξαρτάται η διοίκηση του ελληνικού στρατού από την …κοπή ενός σύρματος τηλεγράφου, όταν οι διακοπές στις επικοινωνίες είναι συνήθεις στις μεγάλες μάχες. Ήταν δική του απόφαση να διατηρεί μια πλήρως ελαττωματική διάταξη δυνάμεων της ελληνικής στρατιάς παρά τις σχετικές εισηγήσεις, προσφέροντας έτσι σημαντικά πλεονεκτήματα στους τούρκους. Ήταν δική του απόφαση να αρνηθεί τη σοβαρή ενίσχυση της Ιης μεραρχίας πρό της τουρκικής επίθεσης, παρότι του ζητήθηκε αυτό από τον Τρικούπη. Ήταν, συνολικά, ο βασικός υπεύθυνος για το ότι οι τούρκοι αρχίζουν την επίθεση το πρωί της 13 Αυγούστου έχοντας στο πεδίο συντριπτική υπεροχή δυνάμεων, με ό,τι αυτό σημαίνει, ενώ ο στρατός τους δεν είναι μεγαλύτερος. Ήταν δική του απόφαση, ενώ είχε αρχίσει η τουρκική επίθεση, να επιμένει να διοικεί από 400 χιλιόμετρα μακριά, παρότι προφανώς δεν ήταν σε θέση να αντιληφθεί ταχέως και ορθά την κατάσταση.

    Ο Χατζανέστης δεν ήταν απών. Ήταν παρών ως αρχηγός δια των διαταγών του ή της έλλειψης τους. Και οι διαταγές ενός διοικητή, πόσο μάλλον διοικητή στρατιάς, δεν είναι ποτέ δυνατόν να είναι μικρής σημασίας για το τμήμα του.

  37. @ Lampros Vaiou

    Στο πρώτο σχόλιό σας (11 Ιουνίου 2020 στο 09:31) με το οποίο επικρίνετε -σε ανοίκειο ύφος- την ανάλυση της μάχης και την κριτική στα έργα και ημέρες του Πλαστήρα στο Καμελάρ, παραθέτετε προς υπεράσπιση του Πλαστήρα έναν αριθμό επιχειρημάτων «τακτικής» που πολύ ευγενικά μπορεί να χαρακτηριστούν ως «εξαιρετικά αδύναμα».

    Επιπλέον όμως των «επιχειρημάτων τακτικής», επικαλείστε ως επιχείρημα και την εξής πληροφορία:

    «Αλλά θυμηθείτε την νυκτερινή διαταγή της Μεραρχίας της 13ης προς 14η Αυγ 1923. Να αποφευχθεί η υπερκέραση από αυτήν την περιοχή πάση θυσία, παρά την επελθούσα ενίσχυση !!!»

    Η αναφορά αυτή δεν αποτελεί επιχείρημα τακτικής αλλά πληροφορία. Αν η πληροφορία ήταν ακριβής, θα μπορούσε να αποτελέσει, τουλάχιστον, μία εύσχημη δικαιολογία για τον λόγο που ο Πλαστήρας πήγε και κάθισε «παράμερα» της μάχης, κι έστειλε μόνον έναν λόχο του να εμπλακεί πάνω στο Καλετζίκ. (Βέβαια, ακόμη κι αν υπήρχε μία τέτοια διαταγή, δεν θα εξηγούσε τη συμπεριφορά του Πλαστήρα καθ’ όλη την 13η Αυγούστου, που δεν υφίστατο τέτοια διαταγή και όλες οι επαναλαμβανόμενες διαταγές ήταν ρητές και κατηγορηματικές, δηλαδή να ανέβει στο Καλετζίκ ο ίδιος μαζί με το σύνταγμά του, επειδή εκεί ήταν ο κρίσιμος τομέας κι εκεί διεξαγόταν η μάχη, αλλά τέλος πάντων).

    Στο αμέσως επόμενο, απαντητικό σχόλιό του, ο Αρματιστής, πέραν όλων των άλλων, σας προκάλεσε ρητά να αναφέρετε την πηγή της πληροφορίας αυτής, για την οποία εξέφρασε τη βεβαιότητα ότι δεν υφίσταται (αφού τέτοια διαταγή δεν αναφέρεται ούτε στην αναφορά Πλαστήρα, ούτε σε καμία άλλη αναφορά της μάχης, π.χ. στην έκθεση της IV Μεραρχίας). Είναι προφανές ότι αφού μία τέτοια διαταγή θα παρείχε φύλλο συκής στον Πλαστήρα, εάν υφίστατο θα είχε γίνει φέιγ βολάν.

    Μετά και την επανάληψη της πρόκλησης από τον Αρματιστή, επανήλθατε με σχόλιό σας (22 Ιουνίου 2020 στο 22:42), λέγοντας:

    «Δεν αποφεύγω καμιά πρόκληση και συνήθως ΔΕΝ επικαλούμαι στοιχεία που απλώς «επινόησα» χάριν εντυπωσιασμού»

    Και πέραν αυτού, ουδέν άλλο σχόλιο περί της διαταγής αυτής και της πηγής της. Ακολουθούν πολλά «άλλα λόγια ν’ αγαπιόμαστε», αλλά για την ταμπακέρα, τίποτε. Σιγή ιχθύος.

    Τώρα επανέρχεστε με ένα σχόλιο στο οποίο υπαινίσσεσθε ότι… το Μέρος ΙΙΙ του άρθρου δημοσιεύεται στις 8 Ιουλίου για συμβολικούς λόγους, επειδή η ημερομηνία αυτή συμπίπτει με τη… δημοσίευση της επιστολής Παπαθανασίου στην εφημερίδα Σκριπ την 8η Ιουλίου 1924 – γνωστή κοσμοϊστορική ημερομηνία.

    Εγώ θα αντιπαρέλθω το σχόλιο αυτό, και θα επαναφέρω το ερώτημα, που κάπως φαίνεται μονίμως να «χάνεται». Θα μας πείτε από πού προκύπτει αυτό:

    «νυκτερινή διαταγή της Μεραρχίας της 13ης προς 14η Αυγ 1923. Να αποφευχθεί η υπερκέραση από αυτήν την περιοχή πάση θυσία, παρά την επελθούσα ενίσχυση !!!»

    Ήταν το μόνο επιχείρημα που προσκομίσατε (αν εξαιρέσουμε τον ισχυρισμό ότι οι μονάδες του Πλαστήρα… δεν χώραγαν στο Καλετζίκ).

  38. Γιάννης Γ. says:

    @ΚΛΕΑΝΘΗΣ

    Έστω ότι ο Χατζανεστης τα έκανε όλα λάθος τα προ της μάχης. Έστω ότι κακώς έδινε διαταγές από 400 χιλιόμετρα μακριά γιατί μόνο σύγχυση δημιουργούσε. Όμως, υπακούοντας στις ανάγκες που η κατάσταση στο πεδίο της μάχης του επέβαλε, ο Τρικούπης, όπως είναι φυσικό, ούτε διαταγή, ούτε έγκριση περίμενε για να αποφασίσει και να ενεργήσει σύμπτυξη. Αποφασιζοντας δε σύμπτυξη, εκ των πραγμάτων, έπρεπε εκείνος να επιλέξει την τοποθεσία και τον ρυθμό της σύμπτυξης. Αν, λοιπόν, δεν επέλεξε να συμπτυχθει εγκαίρως στην προσφοροτερη για ανασύνταξη του στρατευματος τοποθεσία και έχασε τη μάχη, σε τι φταίει ο Χατζανεστης;

  39. Αρματιστής says:

    Αγαπητέ Γιάννη. Υποθετικό το σενάριο, υποθετική και η απάντηση.

    Κατ’ αρχάς η διακοπή των επικοινωνιών μεταξύ Α΄ Σ.Σ. και Ι Μεραρχίας φαίνεται ότι συνέβη τη 1030 ώρα. Θεωρώ ότι ήταν αποτέλεσμα της βεβιασμένης διάλυσης -όπως αποδεικνύεται- του τηλεφωνικού κέντρου του Σώματος μετά την απόφαση του Τρικούπη να διατάξει τη σύμπτυξη. Μάλλον αυτό συνέβη πριν τη 1030 ώρα που υπογράφηκε η διαταγή της σύμπτυξης. Ο Κ. Κανελλόπουλος που ανέλαβε να διαβιβάσει τη διαταγή στις Μεραρχίες βρήκε το Τ.Κ. διαλυμένο.

    Επομένως αν ο Τρικούπης διαβουλευόταν με το Δημαρά πριν εκδόσει τη διαταγή συμπτύξεως και επείθετο ότι η IV Μεραρχία μπορούσε να τηρήσει τις θέσεις της μέχρι το βράδυ, δεν θα εκδιδόταν η διαταγή συμπτύξεως και δεν θα διακόπτονταν οι τηλεφωνικές επικοινωνίες.

    Κατόπιν των παραπάνω η κατάρρευση της Ι Μεραρχίας τη 14η ώρα θα αναφερόταν στον Τρικούπη δια των λειτουργούντων δικτύων. Στην περίπτωση όμως που για κάποιο λόγο δεν λειτουργούσαν οι τηλεφωνικές επικοινωνίες, η Ι Μεραρχία επιβαλλόταν να ενημερώσει τον Τρικούπη με αγγελιοφόρο αξιωματικό που θα απέστελλε δια του ταχύτερου διατιθέμενου μέσου· αυτοκίνητο ή κέλητα ίππο. Αυτή ήταν η ενδεδειγμένη διαδικασία.

    Όμως η Ι Μεραρχία αφ’ ενός μεν μη γνωρίζοντας ότι ο Τρικούπης είχε διατάξει σύμπτυξη συνέχιζε τη μάχη, αφ’ ετέρου δε όταν κατέρρευσε η άμυνά της δεν ενημέρωσε τον Τρικούπη δια της αποστολής αγγελιοφόρου, αφού το τηλεφωνικό δίκτυο δεν λειτουργούσε. Και αυτό είναι μία απόδειξη ότι η διοίκηση και το επιτελείο της Ι Μεραρχίας είχαν τεθεί εκτός ισορροπίας, για να το πούμε ευγενικά• παρά τα αναφερόμενα από το Μπουλαλά. Ο Τρικούπης πληροφορήθηκε την κατάρρευση της Ι Μεραρχίας από τους αξιωματικούς του επιτελείου του Παπαΐώανου και Στρίμπερ που τους είχε στείλει για να ενημερώσουν την Ι Μεραρχία περί της διαταγής του για σύμπτυξη.

  40. Ανώνυμος says:

    Όταν ο Χατζανέστης πήγε στο Αφιόν Καραχισάρ είχε τον εξής διάλογο με τον Τρικούπη ( κατά μαρτυρία του Τρικούπη ) :
    Χ : Δεν μου λέτε σας παρακαλώ ποίος είναι διοικητής της Στρατιάς, σείς ή εγώ;
    Τ ( έκπληκτος ) : Νομίζω ότι είσθε σεις.
    Χ : Τυπικώς ναι, πραγματικώς όμως όχι.
    Τ : Δεν σας εννοώ .
    Χ : Απλούστατον . Εγώ διοικώ το Βόρειον Συγκρότημα , αποτελούμενον εξ ενός Σώματος, του Γ΄ , ενώ σεις διοικείτε το Νότιον Συγκρότημα , το οποίον αποτελείται από τα δύο Σώματα Στρατού, το Α’ και Β’ . Συνεπώς εγώ διοικώ εν Σώμα Στρατού ενώ σεις διοικείτε δύο. Άρα σεις είσθε ο πραγματικός Διοικητής της Στρατιάς .
    Τ : Και σεις διοικείτε εμέ , τον διοικούντα τα δύο Σώματα Στρατού, άρα διοικείτε και τα τρία Σώματα .
    Χ : Όχι . Τα Σώματα Στρατού δέον να ώσιν ανεξάρτητα απ‘ αλλήλων και να υπάγονται απευθείας υπό τας άμέσους διαταγάς μου .
    Προσπάθησα να τον μεταπείσω περί της ανάγκης ενιαίας διοικήσεως … Αλλά δεν το κατόρθωσα.

  41. Αρματιστής says:

    Γιάννη

    Ο Κλεάνθης σου εξήγησε κατά τρόπο εύγλωττο ότι ο διοικητής δεν απαλλάσσεται της ευθύνης αυτών που κάνει ή παραλείπει να πράξει ο ίδιος, αλλά και αυτά που κάνουν ή παραλείπουν να πράξουν οι υφιστάμενοί του.

    Αλλά αν θέλουμε να δούμε και τα γεγονότα τα ίδια, ο Χατζανέστης διέταξε τον Τρικούπη να καλύψει τις συγκοινωνίες προς τη Σμύρνη υποχωρώντας βήμα – βήμα. Και ο Τρικούπης υπάκουσε ενεργώντας ως πρωτοετής εύελπις.

    Ένας αρχιστράτηγος δεν δίνει μία διαταγή σαν να είναι λοχαγός. Και βεβαίως ο σωματάρχης δεν ενεργεί σαν να είναι διμοιρίτης. Βήμα-βήμα υποχώρηση διατάσσει ο Λοχαγός. Άντε ο διοικητής του Τάγματος. Ο Αρχιστράτηγος διατάσσει «άμα λήψει συμπτυχθείτε υπό την κάλυψη ισχυρών οπισθοφυλακών στην τοποθεσία του Τουμλού Μπουνάρ».

    Αν έρθουμε και σε πρόσφατα γεγονότα θα διαπιστώσουμε ότι ο ναύαρχος Λυμπέρης στα Ίμια ενήργησε σαν Λοχαγός. Έβλεπε μόνο τα Ίμια και δεν μπορούσε να δει το όλο. Να δει όλο το Αιγαίο και το σύνολο των Ελληνικών Ε.Δ. και τι μπορούσε να κάνει με αυτές. Αποφάσισε αντί να διοικεί επιχειρησιακά τις Ε.Δ. να διοικεί ως Λοχαγός ομάδες βατραχανθρώπων.

  42. Κ/Δ ΚΒ says:

    Φίλε ΚΛΕΑΝΘΗ,
    Θεωρώ, ότι το μόνο λάθος του Χατζηανέστη ήταν ότι πράγματι πίστεψε αυτά που τον διαβεβαίωσαν κατά την Επιθεώρηση οι σωματάρχες και μέραρχοι: πως οι άνδρες θα κρατήσουν σταθερά τις θέσεις τους σε περίπτωση εχθρικής επίθεσης. Από εκεί ξεκινούν όλα. Η άρνησή του να δεχθεί την εισήγηση του Πάσσαρη για αναδιάταξη των δυνάμεων νοτίως Ακάρ αποδείχθηκε κι αυτή σφάλμα, αλλά εξαρτήθηκε στενά από :α) την παραπάνω διαβεβαίωση και β) στο ότι ως ριζική λύση στο πρόβλημα έβλεπε την σύμπτυξη δυτικά, την οποία είχε συμφωνήσει και με την κυβέρνηση και επέκειτο. Σε κάθε περίπτωση, ο διοικητής είναι υπεύθυνος για ότι πράττει και ό,τι παραλείπει να πράξει.

    «Ήταν δική του απόφαση να μείνει στη Σμύρνη και να εξαρτάται η διοίκηση του ελληνικού στρατού από την …κοπή ενός σύρματος τηλεγράφου, όταν οι διακοπές στις επικοινωνίες είναι συνήθεις στις μεγάλες μάχες».
    Το ότι δεν προωθήθηκε στο μέτωπο, είναι συζητήσιμο. Κατ’ αρχάς το μέτωπο έσπασε εντός 28 ωρών. Ο Χατζηανέστης και την πρώτη ημέρα του αγώνα να αναχωρούσε, θα έφθανε κατά τα μεσάνυκτα στο Ουσάκ (γιατί μόνο στο Ουσάκ θα μπορούσε να προωθηθεί). Θα μπορούσε από εκεί να παρέμβει με καλύτερο τρόπο; Από το Ουσάκ, πάλι με τηλέγραφο και ασύρματο θα επικοινωνούσε με τον Τρικούπη. Το πρόβλημα επικοινωνίας που αντιμετώπισε το επόμενο διάστημα, θα εξακολουθούσε να το αντιμετωπίζει και από το Ουσάκ. Στο μόνο που ίσως θα συνέβαλλε η παρουσία του εκεί, θα ήταν μία μεγαλύτερη περίσκεψη εκ μέρους των μεράρχων και σωματαρχών για να διατάζουν διαδοχικές συμπτύξεις. Όπως αποδείχθηκε όμως, το πρόβλημα δεν ήταν τόσο οι διοικητές που διέταζαν υποχώρηση, όσο το ότι οι άνδρες αλλά και κατώτεροι αξιωματικοί δεν κάθονταν να πολεμήσουν.

    «ο βασικός υπεύθυνος για το ότι οι τούρκοι αρχίζουν την επίθεση το πρωί της 13 Αυγούστου έχοντας στο πεδίο συντριπτική υπεροχή δυνάμεων, με ό,τι αυτό σημαίνει»
    Ο κύριος λόγος για τον οποίο η ΣΜΑ δεν είχε έγκαιρη εικόνα για τις κινήσεις των μονάδων και τις συγκεντρώσεις των κεμαλικών, ήταν η έλλειψη πληροφοριών. Η συλλογή πληροφοριών από το ΙΙ ΕΓ της ΣΜΑ βασιζόταν: α) στους αυτόμολους β) στις αεροπορικές αναγνωρίσεις. Ως προς τους αυτόμολους ο Χατζηανέστης δεν μπορούσε να κάνει κάτι για να βελτιώσει την κατάσταση. Για τον στόλο των αναγνωριστικών αεροπλάνων όντως δεν έκανε κάτι, αλλά και να ζητούσε να παραγγελθούν, πιθανότατα δεν θα υπήρχε αποτέλεσμα. Ενδεικτικά, στα μέσα Ιουλίου, μαθαίνει ότι η κεμαλική πλευρά απέκτησε σύγχρονα αεροπλάνα δίωξης και ζητεί την αντίστοιχη προμήθεια από την Ελλάδα. Η κυβέρνηση παρήγγειλε αεροπλάνα στις αρχές Αυγούστου, αλλά όπως είναι κατανοητό δεν πρόφθασαν να παραληφθούν. Ωστόσο, τα αεροπλάνα που έστελναν τα σώματα στρατού και πραγματοποιούσαν αναγνωρίσεις, δεν ανέφεραν κάτι εξωφρενικό τις προηγηθείσες ημέρες/εβδομάδας της επίθεσης σχετικά με συγκεντρώσεις. Εν τω μεταξύ αυτά ήσαν τόσο λίγα και προβληματικά, ώστε σε περίπτωση που μία αναγνώριση αποκάλυπτε ότι σε έναν χώρο που βρισκόταν μια μονάδα πλέον δεν υπήρχε τίποτα, δεν ήταν δυνατόν να αποσταλλούν ταυτόχρονα 2-3 αεροπλάνα να ψάξουν σε διάφορες κατευθύνσεις για να αντιληφθούν που τελικά μεταφέρθηκε η μονάδα. Τις ημέρες της επίθεσης, έκαναν την εμφάνισή τους τα νέα αεροπλάνα δίωξης που είχαν λάβει οι κεμαλικοί με τα οποία απομόνωσαν το θέατρο επιχειρήσεων και έτσι τα ελληνικά αναγνωριστικά άρχισαν να καταρρίπτονται σαν μύγες. Εκεί είναι που δεν υπήρχε καν εικόνα του τι γίνεται στις τουρκικές γραμμές. Παράλληλα, διασπείρονταν διάφορες ψευδείς πληροφορίες για επικείμενες επιθέσεις των κεμαλικών σε Δορύλαιο και αλλού. Τι να πρωτοπιστέψει το ΙΙ ΕΓ; Παρ’ όλα αυτά, στις παραμονές της επίθεσης, είχε σχηματίσει την εντύπωση, ότι νοτίως Ακάρ είχαν μεταφερθεί 9 μεραρχίες (ενώ ήσαν 12). Τελευταία όμως στιγμή.

    «Ήταν δική του απόφαση να αρνηθεί τη σοβαρή ενίσχυση της Ιης μεραρχίας πρό της τουρκικής επίθεσης, παρότι του ζητήθηκε αυτό από τον Τρικούπη».
    Όταν 2-3 ημέρες πριν την εκτόξευση της επίθεσης έγινε περισσότερο ξεκάθαρο ότι αυτή θα γινόταν νοτίως Ακάρ, ο Τρικούπης ζήτησε την αποστολή 1 συντάγματος της VII ΜΠ και ο Χατζηανέστης ενέκρινε, οπότε το σύνταγμα έφθασε έγκαιρα. Στις 12 Αυγούστου, ο Τρικούπης ζήτησε και την υπόλοιπη VII ΜΠ και ο Χατζηανέστης ενέκρινε. Συνεπώς προ της επίθεσης, ό,τι ζήτησε ο Τρικούπης το έλαβε. Η υπόλοιπη VII ΜΠ δεν έφθασε έγκαιρα, γιατί παρ’ όλο που ο Τρικούπης την ζήτησε από τις 12/8, αφ’ ενός μεν το Β΄ ΣΣ διέταξε να αναχωρήσει μόλις στις 08.00 της 13/8, αφ’ ετέρου δε η ίδια κινήθηκε εξαιρετικά αργά, φθάνοντας το απόγευμα στην α΄ γραμμή.

    «Αν ο ανώτατος διοικητής Χατζανέστης δεν είναι σε θέση κατά την διεξαχθείσα μάχη να αντιληφθεί ορθά την τακτική κατάσταση και εκδίδει λανθασμένες διαταγές»
    Το πρόβλημα λοιπόν δεν ήταν αν προωθήθηκε ή όχι ο Χατζηανέστης, αλλά καθαρά η εικόνα που ελάμβανε μέσω της λειτουργίας των Διαβιβάσεων. Εδώ όμως να ξεκαθαρίσουμε, ότι έως τα μεσάνυχτα της 13/8 η Σμύρνη δεν είχε προσλάβει κάποια ανησυχητική εικόνα από το Α΄ ΣΣ. Όλα εξελίσσονταν βάσει του σχεδιασμού. Συνεπώς ο Χατζηανέστης τι φταίει αν για τις 13/8 δεν έχει λάβει κάτι ανησυχητικό; To μόνο στο οποίο παρενέβη ήταν ότι απαγόρευσε την αποστολή του 26ου ΣΠ στο Α΄ ΣΣ. Αλλά ο ίδιος ο Τρικούπης είχε στείλει το 46ο ΣΠ (που ήταν δίπλα στο Αφιόν) να ενισχύσει βόρεια την V ΜΠ. Το σημαντικότερο πρόβλημα όμως ήταν η μεγάλη χρονική καθυστέρηση με την οποία λαμβάνονταν εκατέρωθεν τα τηλεγραφήματα. Διαταγή που εκδίδετο από τον Χατζηανέστη, αποστέλλετο με καθυστέρηση και λαμβάνετο κάποια στιγμή, για να αποκρυπτογραφηθεί και ενημερωθεί ο Τρικούπης με επιπλέον καθυστέρηση. Αν η μεταβίβαση και λήψη μιας διαταγής απαιτεί 4, 5 ή και 6 ώρες, τι σαφή εικόνα να λάβει ο Χατζηανέστης αφού ακόμα και ο Τρικούπης της ενδεχομένης άμεσης αντίδρασης του Χατζηανέστη, θα γινόταν κοινωνός ύστερα από 4, 5 ή και 6 ώρες; Το πρόβλημα καθίσταται εντονότερο από την 14/8, οπότε σπάει το μέτωπο, ο ασύρματος του Α΄ ΣΣ αποσυναρμολογείται βιαστικά και δεν λαμβάνει κρίσιμα τηλεγραφήματα από την Σμύρνη, ενώ εν συνεχεία αποστέλλεται λανθασμένα στο Εσκή Σεχίρ. Το ότι οι Διαβιβάσεις λειτουργούσαν με τόσο θλιβερό τρόπο, ήταν γνωστό ήδη από τις εντατικές επιχειρήσεις του Ιουλίου 1921, οπότε το ΓΣ έλαβε γνώση της κεμαλικής αντεπίθεσης στις 8 Ιουλίου, μόνο το βράδυ και δεν παρενέβη καθόλου στην διεξαγωγή της μάχης. Εν πάση περιπτώσει το πρόβλημα δεν αναδείχθηκε ενόσω η ΣΜΑ εκτελούσε επιθετικές επιχειρήσεις. Αποκαλύφθηκε όμως τον Αύγουστο του 1922. Ο Χατζηανέστης τι ευθύνη να έχει ως προς το πρόβλημα αυτό;

  43. ilias says:

    Ο Χατζηανέστης εχει τις ευθύνες που του αναλογούν ως «αρχιστρατηγου». Από εκεί και πέρα όμως ο Τρικούπης εχει τις περισσότερες ευθύνες, σαν διοικητής τμήματος στρατιάς που, έστω και άτυπα, κατέληξε. Δεν ήταν δεκανέας για να εκτελεί κατά γράμμα εντολές που ήταν άκαιρες. Ο Χατζηανεστης ενήργησε σαν άριστος Α/ΓΕΣ με τη σημερινή έννοια, δηλαδή: λειτούργησε σαν σύμβουλος της Κυβέρνησης, άσχετα που ήταν λάθος η εκτίμησή του ότι η εκστρατεία θα κρινόταν στην Κωνσταντινούπολη. Ενήργησε ώστε να διατεθούν οι απαραίτητοι οικονομικοί πόροι στη ΣΜΑ για να θεραπευθούν πιεστικές ανάγκες της. Κυνήγησε φυγόπονους, φυγόστρατους , λιποτάκτες. Οργάνωσε νέες μονάδες κ.λπ. Δυστυχώς όμως αυτά είναι δουλειά του Α/ΓΕΣ και όχι του διοικητού Στρατιάς. Αν ο Χατζηανέστης έμενε στην Αθήνα, δίπλα στην κυβέρνηση, θα μπορούσε να επιτύχει και άλλα σε αυτά τα επίπεδα. Αντί για αυτό, διέσχιζε το Αιγαίο κάθε λίγο. Αυτό φυσικα δεν ειναι μομφή για αυτόν αλλά στοιχείο ότι ήταν ο κατάλληλος για Α/ΓΕΣ.

    Αντίθετα, ο διοικητής στρατιάς θα έπρεπε να είναι κοντά στο μέτωπο, στα μαχόμενα στοιχεία της στρατιάς. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα τα εξής τραγελαφικά:

    α. Ενω υπήρχαν ισχυρές ενδείξεις για το πώς και πού θα διεξαγόταν η τουρκική επίθεση, δεν υπήρξε κανένας προσανατολισμος των εφεδρειών. Αν η VII Μεραρχία ήταν δύο ημέρες νωρίτερα στην περιοχή, θα μπορούσε, ίσως, με συγκεντρωτικές αντεπιθέσεις να ανταιφνιδίαζε τους Τούρκους και μπορεί να είχαμε διαφορετικό αποτέλεσμα της μάχης.
    β. Ολοκληρη μεραρχία, και δη η εφεδρική, τίθεται υπό τη διοίκηση άλλης μεραρχίας. Αν είναι δυνατόν.
    γ. Τάγματα τίθενται υπό τη διοίκηση άλλων ταγμάτων.
    δ. Επιτελεία συνταγμάτων διοικούν μόνο ένα τάγμα, καθιστώντας τους συνταγματάρχες ταγματάρχες.
    ε. Μονάδες αναμειγνύονται σε βαθμό διαλύσεως.
    στ. Εκδίδονται διαταγές σε υφιστάμενα κλιμάκια χωρις να αναφέρονται βασικά στοιχεία, κ.α.

    Το πιο τραγικό από όλα είναι ότι ο ΕΣ δεν διδάσκεται τίποτα από όλα αυτά και αντί να καθοδηγεί τα στελέχη του στη μελετη της στρατιωτικής ιστορίας, τα ωθεί να εμπλουτίζουν τα βιογραφικά τους με αμφιβόλου χρησιμότητας και αξίας μεταπτυχιακά. Η μόνη περίοδος που ο ΕΣ κατάλαβε την αξία των κλιμακίων διοίκησης και την εφάρμοσε ικανοποιητικά ήταν το 40-41. Από εκεί και πέρα, επιχειρήσεις 46-49, επιχειρήσεις Κυπρου και σήμερα, τα ίδια και χειρότερα με το 1922. Καταργήσεις κλιμακίων διοίκησης παρουσιάζονται σαν βήματα προόδου και δείχνουν ότι η ηγεσία δεν αντιλαμβάνεται την αξία που έχει το προϊστάμενο επιτελείο για το υφιστάμενο κλιμάκιο που μάχεται. Φθάσαμε στο σημειο η δημιουργία της Διοίκησης Ειδικων Επιχειρήσεων ή οπως αλλιώς λέγεται στο ΓΕΕΘΑ να παρουσιάζεται ώς η λύση του αμυντικού μας προβλήματος. Δηλαδή ο στρατηγός Α/ΓΕΕΘΑ θα διοικεί έναν αντιστράτηγο, ο οποίος θα διοικεί τις ειδικές δυνάμεις του ΣΞ, οι οποίες όμως δεν πρόκειται να ενεργήσουν συγκεντρωτικά ώστε να απαιτείται η ύπαρξη αυτού του κλιμακίου διοίκησης. Δηλαδη ο Α/ΓΕΕΘΑ υποβιβάζεται, μαζί με έναν ακόμη αντιστράτηγο, σε Δντη Ειδικών Δυνάμεων του ΓΕΣ, και εμείς χειροκροτούμε. Οι τοπικοί διοικητές (Τρικούπης) θα ζητούν κάποιες από τις επίλεκτες εφεδρείες που θα σταθμεύουν στην περιοχή τους (VII MΠ) από τον Α/ΓΕΕΘΑ ή Δκτη ΔΕΕ/ΓΕΕΘΑ (Χατζηανέστη), ο οποίος θα προσπαθεί να διοικεί ( τι; ) από την Αθήνα (Σμύρνη). Όταν, δε, ο πρωθυπουργός της χώρας θα ζητάει από τον Α/ΓΕΕΘΑ τη συμβουλή του για θέματα υψηλής στρατηγικής, ο Α/ΓΕΕΘΑ θα λαμβάνει αναφορά μέσω τηλεδιάσκεψης απο τον υπολοχαγό διμοιρίτη διμοιρίας καταδρομών για την ετοιμότητα της διμοιρίας του που θα ετοιμαζεται να εκτελέσει επιδρομή εναντίον εχθρικού φυλακίου και συνεπώς θα κωλύεται. Αν γίνει δε και το ωραίο, να καταργηθούν τα επιχειρησιακά στρατηγεία της XII και XVI MΠ, θα ξαναδούμε επιτέλους μετά από 100 χρόνια ταξιαρχίες να τίθενται υπό τη διοίκηση άλλων ταξιαρχιών και επιτελεία ταξιαρχίας να διοικούν τον Λόχο Στρατηγείου τους και ένα ΜΤΠ ή μια ΕΜΑ, έχοντας διαθέσει τις άλλες μονάδες τους σε άλλες ταξιαρχίες ή ακόμα καλύτερα σε άλλες μονάδες. Αυτά θα πρέπει να μας βάλουν σε σκέψεις για το αν η καταδρομοκρατιά των τελευταίων είναι χειρότερη απο την πυροβολοκρατία της πρώτων ετών της χιλιετίας που διανύουμε. Η συνεχεια θα ειναι ενδιαφέρουσα…

    Πάντως, για να επανέλθω στα της Μικράς Ασίας, θεωρώ ότι το μεγάλο πρόβλημα ήταν η καμψη της θελήσεως για νίκη από ελληνικής πλευράς. Είχε καμφθεί η θέληση της Κυβέρνησης, της ανώτατης στρατιωτικής ηγεσίας, των στελεχών, και επακόλουθα των οπλιτών της Στρατιάς. Ίσως η κατάλληλη λύση στην ηγεσία της ΣΜΑ -και όχι του ΓΕΣ (εάν υπήρχε), για το οποίο εξακολουθω να πιστεύω οτι ο Χατζηανέστης ήταν η καλύτερη επιλογή, θα ήταν ένας αδίστακτος και φιλόδοξος αξιωματικός. Ως τέτοιους θεωρώ πρωτίστως τον Πάγκαλο και ύστερα τον Κονδύλη. Αυτοί, πλαισιούμενοι από το κατάλληλο επιτελείο, εκτιμώ ότι θα μπορούσαν να επιβαλουν την θέληση τους, έστω και με τη λειτουργία μερικών στρατοδικείων, για νίκη ή εστω για την αποφυγή της καταστροφής του στρατού.

  44. Ανώνυμος says:

    @Κ/Δ ΚΒ
    Εγραψες
    «. Ωστόσο, τα αεροπλάνα που έστελναν τα σώματα στρατού και πραγματοποιούσαν αναγνωρίσεις, δεν ανέφεραν κάτι εξωφρενικό τις προηγηθείσες ημέρες/εβδομάδας της επίθεσης σχετικά με συγκεντρώσεις. »

    Σιγουρα δεν θα το έγραφες εάν είχες διαβάσει το εκπληκτικό Μεσουράνημα καί Συντρίμμια του Δέα.

    https://www.haf.gr/history/haf-history/1919-1922/
    «Από τους παρατηρητές ξεχώρισαν ιδιαίτερα ο Υπολοχαγός Δημήτριος Παπαναστασίου και ο Ανθυπολοχαγός Νικόλαος Δέας.»

    Ο ένας εκ των 2 παρατηρητών που ξεχώρισαν ιδιαίτερα έγραψε το βιβλίο των 460 σελίδων.
    Θα πέσεις ..από τα σύνεφα.
    «http://kotsianos.evolution-isa.gr/biblia.1/alla-suggrammata/mesouranima-kai-suntrimmia»

    http://kotsianos.evolution-isa.gr/biblia.1/alla-suggrammata/mesouranima-kai-suntrimmia

    Με firefox γιατί στο chrome μαλλον εχει πρόβλημα.
    Το λινκ με το αρχείο vivl_0048 pdf ( 250mb) δεν υπάρχει αλλα γίνεται download μέσα από το flash player.Πρεπει να κανεις εγκατάσταση flash για να το δεις.Επειτα το βελάκι προς τα κάτω για το download του pdf.Εαν έχεις πρόβλημα να στο στείλω με email.

    Κεφάλαιο Προανακρούσματα θύελλας σελ 362-367.
    Επειτα διάβασε τα τερατώδη ψέματα του Παναγάκου στη Συμβολή εις την ιστορία σελ 563.
    Για αυτό και η προδοσία.

  45. Κ/Δ ΚΒ says:

    Φίλε Ανώνυμε, μπορείς σε παρακαλώ να μου υποδείξεις που ο Δέας αναφέρει κάτι συγκεκριμένο σε σχέση με τις κεμαλικές δυνάμεις; Αναφέρεται γενικά σε εντοπισμό συγκεντρώσεων, κατασκευή οδών, καταγραφή επισταθμιών κ.λπ. κ.λπ, όπως και την βεβαιότητα ότι ετοίμαζε κάτι. Το θέμα είναι ότι ενώ νοτίως Ακάρ είχαν μετακινηθεί 12 μεραρχίες πεζικού και 3 μεραρχίες ιππικού, η ελληνική πλευρά είχε εντοπίσει μόνο 6 μεραρχίες πεζικού, δεν είχε σημειώσει τις υπόλοιπες 6 και αγνοούσε εντελώς που ήσαν οι 3 μεραρχίες ιππικού. Μόνο την τελευταία ημέρα (κάπως αργά δεν νομίζεις;) είχε σχηματισθεί η ιδέα ότι νοτίως Ακάρ υφίσταντο 9 μεραρχίες πεζικού. Και πάλι υπήρχε άγνοια για τις υπόλοιπες 3 καθώς και τις 3 ιππικού. Αυτά είναι τα γεγονότα. Επιπλέον, μην ξεχνάμε ότι ο Δέας ως φανατικός βενιζελικός, σίγουρα δεν θα έχει αποφύγει τον πειρασμό να μειώσει τους «άλλους» κατά την αφήγησή του. Σίγουρα δε υπάρχουν και υπερβολές στην γραφή του π.χ. εκεί που λέει ότι διεξήγαγαν νυκτερινές αναγνωρίσεις. Το πιστεύεις πράγματι; Ε λοιπόν απλά αν διαβάσεις τις αναφορές που υπέβαλλαν μετά τις αποστολές θα διαπιστώσεις ότι η πιο πρωϊνή πτήση απογειώθηκε στις 05.30 και η πιο καθυστερημένη προσγείωση σημειώθηκε στις 10.30. Περιττό να σημειώσω ότι οι πτήσεις δεν υπερέβαιναν τις 1, 2 άντε 3 την ημέρα το πολύ σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Συνολικά μεταξύ 1-12 Αυγούστου σημειώθηκαν 23 έξοδοι για αναγνωρίσεις τόσο από τα στρατιωτικά όσο και τα ναυτικά αεροπλάνα. Φυσικά καμμία πτήση δεν πραγματοποιείτο στο υπόλοιπο της ημέρας (αυτά για την πραγματική επιχειρησιακή κατάσταση της ΠΑ). Σε γενικές γραμμές το θέμα δεν είναι να διαπιστώνεις κινητικότητα, αλλά να εντοπίζεις θετικά την ύπαρξη και στάθμευση μεραρχιών εκτιμωμένων και των δυνάμεων αυτών.

  46. ΚΛΕΑΝΘΗΣ says:

    Γράφοντας για τον Χατζανέστη, ας ξεκαθαρίσουμε αρχικά και με την ευκαιρία αυτή την έννοια της διοίκησης εν πολέμω, ένα θεμελιώδες ζήτημα. Ο διοικητής δεν έχει ως καθήκον να πιστέψει ή να αμφισβητήσει τα λεγόμενα των υφισταμένων του. Δεν είναι, ας πούμε, κάτι σαν συντονιστής των κατωτέρων διοικητών.

    Ο διοικητής κατ΄ αρχήν οφείλει να αντιληφθεί ο ίδιος την επιχειρησιακή και τακτική (αναλόγως) κατάσταση, τις δυνατότητες και τις αδυναμίες, και στη συνέχεια να πάρει ορθές και έγκαιρες αποφάσεις και να τις επιβάλει στους υφιστάμενους του. Πρόκειται για τη διεύθυνση του αγώνα, μια πολύπλοκη και δύσκολη διαδικαστική τέχνη, που είναι το κυριότερο καθήκον του διοικητή στην μάχη. Φέρει ακεραία, μη μεταβιβάσιμη, την ευθύνη για αυτό. Συνεπώς δεν υπάρχει η δικαιολογία «δεν του ανέφεραν σωστά» όταν αναφερόμαστε σε κύρια ζητήματα της μάχης, όπως στην ισχύ της κύριας αμυντικής τοποθεσίας. Ο Χατζανέστης, ως διοικητής εν πολέμω, όφειλε να γνωρίζει.

  47. Πρέπει να ομολογώ ότι η συζήτηση στα σχόλια σε αυτή την ανάρτηση του ιστολογιού είναι από τις καλύτερες από τότε που άρχισα να διαβάζω Βελισάριο.

  48. Κ/Δ ΚΒ says:

    Φίλε Κλεάνθη, σε σχέση με τον Αρχιστράτηγο έχουμε τα εξής δεδομένα. Μετά την Επιθεώρηση έλαβε διαβεβαίωση για την δυνατότητα απόκρουσης κεμαλικής επίθεσης. Όπως σημείωσα αυτό ήταν και το μεγάλο σφάλμα του.

    Τώρα σε σχέση με το σχέδιο που είχε συλληφθεί, έχουμε τα εξής. Υπήρχαν 2 συγκροτήματα και η Ομάδα Μεραρχιών η οποία υπήγετο απ’ ευθείας στον Αρχιστράτηγο. Η Ομάδα Μεραρχιών ήταν ουσιαστικά η κινητή εφεδρεία που θα διοχετεύονταν αναλόγως του σημείου στο οποίο θα εκδηλωνόταν η κεμαλική επίθεση. Βάσει του σχεδίου που είχε συνταχθεί από πριν, η γενική ιδέα ήταν σε περίπτωση επίθεσης (π.χ. νοτίως Ακάρ) άμυνα και εκδήλωση πλευρικών αντεπιθέσεων. Επειδή όμως θεωρείτο ότι η διάταξη του Α΄ ΣΣ όπως ήταν γραμμική δίχως σοβαρές εφεδρείες, πιθανόν δεν άντεχε έως ότου σπεύσει το Β΄ ΣΣ με τις πλευρικές αντεπιθέσεις (νοτιοανατολικά), έγινε φανερό ότι το Α΄ ΣΣ θα έπρεπε να έχει δικαιοδοσία διευρυμένη για να διατάξει την έγκαιρη εκτέλεση των προπαρασκευών αυτών. Γι’ αυτόν τον λόγο ο Χατζηανέστης διέλυσε τα 2 συγκροτήματα και στην θέση τους είχε 3 σώματα στρατού υπαγόμενα απ’ ευθείας σε αυτόν, όμως το Α΄ ΣΣ είχε δικαιοδοσία να διατάξει το Β΄ ΣΣ προκειμένου να προετοιμαστούν καλύτερα οι αντεπιθέσεις, έως ότου αναλάβει τον έλεγχο η Στρατιά. Αυτή είναι η μόνη αλλαγή που κάνει ο Χατζηανέστης, η οποία μάλλον βοηθά και δεν προκαλεί προβλήματα.

    Από τις παραμονές της επίθεσης, το Α΄ ΣΣ ανησυχώντας για την συγκέντρωση μεγάλου όγκου κεμαλικών δυνάμεων νότια, διατάζει βάσει της δικαιοδοσίας του και λαμβάνει από το Β΄ ΣΣ ως ενίσχυση την VII ΜΠ και εγκρίνει η Στρατιά. Όταν εκτοξεύεται η επίθεση στις 13/8 και τον έλεγχο έχει το Α΄ ΣΣ, αυτό ενημερώνει την Στρατιά ότι έχει διατάξει την προετοιμασία των πλευρικών επιθέσεων (δυτικά με δυνάμεις της I, II MΠ και Μεραρχίας Ιππικού) ΑΛΛΑ έχει ζητήσει και 1 σύνταγμα από την ΙΧ ΜΠ του Β΄ ΣΣ. Ο Χατζηανέστης ζητά να μην δοθεί το σύνταγμα στο Α΄ ΣΣ γιατί θεωρεί ότι α) με την ενίσχυση της VII ΜΠ το Α΄ ΣΣ έχει ικανές δυνάμεις, β) η ΙΧ ΜΠ προορίζεται βάσει σχεδιασμού για την πλευρική αντεπίθεση στα ανατολικά. Παράλληλα, παρατηρεί ότι η ΧΙΙ ΜΠ όχι μόνο δεν έχει δεχθεί επίθεση αλλά και αδρανεί χαρακτηριστικά.

    Στην διάρκεια της 13/8 ο Τρικούπης παρεκκλίνει από τον γενικό σχεδιασμό που προβλέπει άμυνα και τελική επικράτηση με την εκδήλωση των πλευρικών αντεπιθέσεων, επιζητώντας να λάβει ενισχύσεις ώστε να αμυνθεί επιτυχώς και με την άμυνα και μόνο να συντρίψει τον εχθρό. Ο δε Αρχιστράτηγος θεωρεί ότι πρέπει να εφαρμοσθεί ο αρχικός σχεδιασμός για την επικράτηση μέσω των πλευρικών αντεπιθέσεων.

    Μόλις στις 18.40 ο Χατζηανέστης βλέποντας τα παραπάνω εκδίδει διαταγή και αποφασίζει να επέμβει λαμβάνοντας τον έλεγχο, επιδιώκοντας απλά την εφαρμογή του γνωστότατου στους υφισταμένους του σχεδιασμού και μάλιστα ζητά από την ΧΙΙ ΜΠ να επιτεθεί στον τομέα της. Η διαταγή εστάλη στις 19.30 και ελήφθη προς το τέλος της ημέρας.

    Άρα έχουμε ως δεδομένα, ότι ο Τρικούπης είχε όπως προβλεπόταν αναλάβει τον έλεγχο των επιχειρήσεων και διέταζε σχετικά το Β΄ ΣΣ αλλά όχι βάσει του γνωστού σχεδίου. Ο Χατζηανέστης βλέποντας ότι δεν εφαρμόζεται το γνωστό σχέδιο επεμβαίνει και αναλαμβάνει τον έλεγχο. Εδώ έχει αναπτυχθεί μια φιλολογία του ποιος είχε δίκιο, ο Τρικούπης που επιζητούσε την ενίσχυση του Α΄ ΣΣ για αντίταξη σταθερής άμυνας, ή ο Χατζηανέστης που επεδίωκε την αντεπίθεση.
    ΄
    Τώρα, μόλις ξημερώνει η 14/8, η Σμύρνη λαμβάνει διαδοχικά ενημερώσεις από τον Τρικούπη σύμφωνα με την οποία ζητείται όλη η ΙΧ ΜΠ, το Β΄ ΣΣ ενημερώνει ότι δεν θα μπορέσει έγκαιρα να εκτοξεύσει την αντεπίθεση, μετά ζητεί ο Τρικούπης να σπεύσουν με όλες τις δυνατές δυνάμεις το Β΄ ΑΛΛΑ και το Γ΄ ΣΣ!!! και τέλος λαμβάνει ενημέρωση ότι διετάχθη η εκκένωση του Αφιόν. Όλα τα παραπάνω με καθυστέρηση γιατί οι Διαβιβάσεις όπως σημειώθηκε έπασχαν. Τελικά ποιος διεύθυνε τις επιχειρήσεις το κρίσιμο διάστημα; Πρόλαβε να διευθύνει πραγματικά ο Χατζηανέστης;

  49. ΚΛΕΑΝΘΗΣ says:

    @ Γιάννης Γ

    Μάλλον αναφερόμαστε σε διαφορετικές μάχες. Προσωπικά αναφέρομαι στη μάχη πέριξ του Αφιόν την 13η-14η Αυγούστου. Αυτή λήγει τη 14η Αυγούστου το απόγευμα, αφού οι ελληνικές δυνάμεις εγκαταλείπουν ηττημένες τη μόνη και κύρια αμυντική γραμμή και την πόλη του Αφιόν, με τεράστιες ποσότητες εφοδίων, και συμπτύσσονται δυτικά, με το Α΄ ΣΣ σε όχι καλή κατάσταση. Η σοβαρότερη απώλεια είναι στο ηθικό. Σε αυτή τη διήμερη μάχη στο Αφιόν, η αρνητική συμβολή του Χατζανέστη είναι μεγάλη, χωρίς φυσικά να παραγνωρίζουμε την κακή διοίκηση του Τρικούπη σε αυτή.

    Από τις 15 Αυγούστου διεξάγεται μια άλλη μάχη, η αγωνιώδης σύμπτυξη υπό πίεση των Α΄και Β΄ ΣΣ, ενώ μια άλλη μάχη είναι στα σπάργανα – ας την πούμε η μάχη του Τομπλού Μπουνάρ. Εκεί έπρεπε η Στρατιά να συμπτυχθεί ταχέως και να δώσει τη νέα μεγάλη μάχη. Αυτή δεν έγινε ποτέ.

  50. Α . ΘΕΜΕΛΟΣ says:

    ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΘΡΟ του Αντισυντ/ρχου ε.α. ΧΑΡ. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ
    «Πώς Ενικήθη η Μεγάλη Στρατιά», 11 Αυγούστου 1934, σε εβδομαδιαία εφημερίδα της εποχής, ας μου επιτραπεί να παραθέσω μερικά αποσπάσματα για την 14η Αυγούστου 1922 στο Κ.Α. ΚΑΜΕΛΑΡ.
    Μπορεί κανείς να αμφισβητήσει την ακρίβεια και την συλλογιστική της μαρτυρίας ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ, με άλλες, ενάντιες, μαρτυρίες – πράγμα που έγινε εδώ. Ωστόσο νομίζω πως συμβάλλει στην πληροφόρηση και στον ειρμό των αναγνωστών. Το Σχεδιάγραμμα 19 εδώ βοηθά στην παρακολούθηση.
    Αφετηρία το τηλεφώνημα Πλαστήρα προς τον υπασπιστή του τότε Λοχαγό ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟ:

    «…. Ο Πλαστήρας αγωνιζόμενος να συγκρατήσει την κατοχήν του δεξιού, όπου το τάγμα Παλατζά που είχε υποστεί μεγάλες απώλειες….., αντιλαμβάνεται την σοβαρότητα της καταστάσεως στο αριστερό του τομέως του και μου τηλεφωνεί:
    “ Βλέπω τί συμβαίνει. Θάρρος! Τίποτε δεν χάθηκε ακόμα! Από τον πατριωτισμό σου και του Τερτίκα, εξαρτάται η σωτηρία της Πατρίδος.”
    -”Μακάρι να έφθανε μόνον αυτό…”, μόλις προκάνω να απαντήσω και ποδοπατούμαι κυριολεκτικώς από τους πανικόβλητους φαντάρους, ενώ συγχρόνως εχθρικά π ο λ υ β ό λ α θερίζουν όλο το χώρο οπίσω του αριστερού μας.
    Πρό της καταστάσεως αυτής ρίπτω προς τα εμπρός τον λόχον του επιτελείου που καταλαμβάνει τα άνω του σταθμού διοικήσεως υψώματα για να ανακόψη την προέλαση του εχθρού.
    Οι άτυχοι αυτοί “ευγενείς” του λόχου θερίζονται κυριολεκτικώς από τα εχθρικά πολυβόλα κατά μέτωπον και κατά πλευράν και μέσα σε ένα τέταρτο της ώρας από τους 160 ευζώνους ευρίσκονται στη ζωή 50 μόνον, αλλά κρατούν τας θέσεις των.
    Συγχρόνως αποστέλλω στον Ταγματάρχη Τερτίκα… το κάτωθι σημείωμα:
    “Αριθ 19
    Ο συνταγματάρχης μου τηλεφώνησε πως από τον πατριωτισμό σας εξαρτάται η σωτηρία της πατρίδος. Αντεπιτεθείτε……”
    Το τάγμα Τερτίκα ενεργεί αμέσως την αντεπίθεση….και καταδιώκει τον εχθρόν μέχρι της κορυφής του Καλετζίκ, αλλά εκεί…..ανατρέπεται και κινείται προς τα οπίσω αφού άφισεν επί τόπου 300 και πλέον νεκρούς.
    Και όμως παρ’ όλην αυτή την συμφορά δεν πανικοβάλλονται, δεν τρέπονται εις άτακτον φυγήν, υποχωρούν περί τα 800 μέτρα και καταλαμβάνουν νέας θέσεις.
    Την υποχώρησιν του τάγματος τούτου αναγκάζεται ν΄ακολουθήση και το Ιο τάγμα που καταλαμβάνει θέσεις δεξιά του ΙΙΙου.
    Έτσι σχηματίζεται νέον μέτωπον με το δεξιό ακλόνητο στη θέση του υπό την άμεσο διοίκησιν του Πλαστήρα.
    Δεξιά και αριστερά μας ο αγών είχε τελείως σταματήσει από της μεσημβρίας περίπου…… πλήρης σιγή εβασίλευε. Τί να συνέβαινε?? Ουδείς εσκέφθη να μας κατατοπίσει…..
    ……………………………………………….
    Την 15ην περίπου ώρα ήτο πλέον φανερόν οτι αι δεξιαί και αριστεραί μας μονάδες είχον υποχωρήσει.
    Ο Πλαστήρας δεν ήθελε να φαντασθεί πως επρόκειτο περί γενικής υποχωρήσεως. Έκαμε την σκέψιν οτι ο Τρικούπης συγκέντρωνε τας δυνάμεις του για να αντεπιτεθεί εκ του τομέως του ευζωνικού συντάγματος και εκ της σκέψεως ταύτης απεφάσισε να καταλάβει καλλιτέρας θέσεις εξορμήσεως 300 μέτρα οπίσω…….
    Τα πράγματα όμως δεν συνέβαιναν όπως ο Πλαστήρας εν τη αισιοδοξία του τα εφαντάζετο. Από της 10ης πρωϊνής ώρας το πάν είχε καταρρεύσει και μόνον ο Πλαστήρας, αυτός ο φυγάς!! με τους ευζώνους του κρατούσε τις θέσεις του μέχρι της 19ης ώρας και θα τας κρατούσεν ακόμα αν δεν έπαιρνε επί τέλους την διαταγήν υποχωρήσεως.
    Η έκθεσις Δημαρά αναφέρει οτι όλη η δύναμης της IV Μεραρχίας, πλήν του συντάγματος Πλαστήρα, υπεχώρησε……..
    Ο Στρατηγός Φράγκου επίσης,…………
    Όλοι υποχωρούν, όλοι φεύγουν πρό του εχθρού και μόνον ο Πλαστήρας μένει ακλόνητος και υποχωρεί τελευταίος κατόπιν διαταγής,….»

    Α. ΘΕΜΕΛΟΣ
    Ευχαριστώ για την ανάρτηση

  51. Ανώνυμος says:

    Φίλε Κ/Δ ΚΒ
    Το ξητούμενο ήταν ο έγκαιρος και με βεβαιότητα προσδιορισμός της κύριας προσπάθειας του κεμάλ και όχι ο αριθμός των μεραρχιών.
    Οι μεραρχίες στο πεδίο της μάχης θα ήταν τόσες (+50%) που θα εξασφαλιζαν 100% επιτυχια ή απλά θα καθυστερούσε την επιθεση.

    Εάν ο εχθρός δεν είνσι συνεργάσιμος και με την τεχνολογία της εποχής περιμένεις απο τον Δέα
    «να εντοπίζεις θετικά την ύπαρξη και στάθμευση μεραρχιών εκτιμωμένων και των δυνάμεων αυτών.»
    Για το δικό σου ζητούμενο κατασκευάζονται οι reconnaissance δορυφόροι.

    Το θέμα είναι απλό.
    Ο σχεδιασμος και η εκτέλεση με βαση capabilities(Κεμάλ ικανός και σκεπτόμενος+πυροβολικο κλπ). έπρεπε να είχαν παραδοχές πολύ σφοδρη τουρκικη επιθεση και πιθανότητα η εχθρική αεροπορία να κυριαρχήσει.
    Ομως η υλοποίηση ενος ευέλικτου σχεδίου (φυσικά με σύμπτυξη του μετώπου) , με πιθανότερο το εφιαλτικό σενάριο σε ενα στρατό με εθνικο διχασμό, μειωμένο ηθικό, βαθιά στην τουρκικη ενδοχώρα είναι πολύ πιθανό οτι θα προκαλουσε πανικό και προβλημα κυβερνησιμότητας πριν ξεκινησει καν η επίθεση.
    Η ελληνική πολιτική-στρατιωτική ηγεσία αποφάσισε οτι συτός ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος του κινδύνου της πιθανής-μελλοντικής τουρκικής επίθεσης και προτίμησε την αδρανεια και την απραξία.

  52. Κ/Δ ΚΒ says:

    H πρόκληση για την ελληνική Στρατιά δεν ήταν τόσο να αντιληφθεί σε ποιόν τομέα θα εκτοξευόταν η επίθεση, βλέποντας που έχουν μεταφερθεί το +50% των μεραρχιών. Όπως αποδείχθηκε το ζητούμενο ήταν να καταλάβει ότι από τις 15 μεραρχίες Πεζικού οι 12 είχαν διοχετευθεί εκεί. Δηλαδή μιλάμε για συντριπτική συγκέντρωση δυνάμεων η οποία ανέτρεπε τον όποιο ελληνικό σχεδιασμό. Αυτό γιατί σύμφωνα με την ελληνική υπόθεση εργασίας θα διεξαγόταν άμυνα από το Α΄ ΣΣ και θα υπήρχε χρόνος για την εκδήλωση των πλευρικών αντεπιθέσεων. Όμως αν είχε γίνει έγκαιρα κατανοητό ότι απέναντι στο Α΄ ΣΣ είχαν συγκεντρωθεί 12 μεραρχίες, τότε θα καταλάβαιναν ότι το α΄ σκέλος του σχεδιασμού (άμυνα του Α΄ ΣΣ) ανατρέπετο και συνεπώς θα έπρεπε να αλλάξει ριζικότερα όλος ο σχεδιασμός. Τότε ίσως γινόταν αντιληπτό ότι έπρεπε ταχέως να συμπτυχθούν τα 2 σώματα προς Τουμλού Μπουνάρ.
    Η ΠΑ δεν βοήθησε σε αυτήν την εξακρίβωση της συντριπτικής υπεροχής δυνάμεων που κατάφερε ο αντίπαλος νοτίως Ακάρ. Από την άλλη ο Χατζηανέστης βασίστηκε στην διαβεβαίωση ότι ο στρατός θα αμύνετο με επιτυχία και όλα πήραν τον δρόμο τους.
    Τα τελευταία περί προτίμησης της αδράνειας (όχι σύμπτυξη αλλά άμυνα) δεν τεκμαίρονται. Η ελληνική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία είχαν αποφασίσει την σύμπτυξη. Απλά αυτή καθυστέρησε εξαιτίας του εγχειρήματος στην Κωνσταντινούπολη και ενώ επίκειτο, η κεμαλική επίθεση την πρόλαβε.

  53. Ilias says:

    Κ/Δ KΒ,

    Οι ενδείξεις για συγκέντρωση του όγκου του τουρκικού στρατού νοτίως του Αφιόν Καραχισάρ ήταν ισχυρές σύμφωνα με την ΔΙΣ. Δεν θα αναφερθώ στις πληροφορίες των αυτομόλων που έδιναν έτοιμο το τουρκικό σχέδιο επιχειρήσεων αλλά στην εκτίμηση που βγαίνει από την αξιολόγηση των πληροφοριών, των αεροπορικών συμπεριλαμβανομένων. Επιπλέον επίθεση του τουρκικού στρατού νοτίως Αφιον συνέπιπτε με την εκτίμηση της στρατιάς για τον πιθανότερο τρόπο ενέργειας των Τούρκων. Ο μη προσανατολισμός των εφεδρειών πλησιέστερα του Αφιόν ήταν εγκληματικός. Η τμηματική άφιξη των εφεδρειών στο πεδίο της μάχης και η τμηματική εμπλοκή τους είναι το μεγαλύτερο λάθος που μπορεί να κάνει ένας διοικητής. Έτσι λοιπόν είχαμε τμηματική εμπλοκή της VII ΜΠ, του 26 ΣΠ, ακόμα και του 5/42 ΣΕ, του οποίου τάγμα είχε καθήκοντα φρουράς του Αφιόν σαν να μην υπήρχαν 2 λόχοι χωροφυλακής να την αναλάβουν. Οι πλευρικες αντεπίθεσεις ήταν μάλλον ευσεβείς πόθοι και ο σχεδιασμός τους ήταν για να γίνει. Πώς μπορεί αλλιώς να εξηγηθεί το γεγονός ότι η πραγματοποίηση της επίθεσης προς Τσάι είχε σαν προϋπόθεση την κατάληψη του κόμβου Μπορντί ο οποίος είχε εγκαταληφθεί από τη Σρατιά; Ποιος θα έκανε την αντεπίθεση, η IX ΜΠ εναντίον υπέρτερων δυνάμεων? Η αντεπίθεση προς Σαντουκλή είχε σαν προϋπόθεση τη συγκέντρωση της ΙΙ ΜΠ, κάτι που απαιτούσε 2 μέρες. Ο χρόνος, το πιο πολύτιμο πράγμα, δεν είχε εκτιμηθεί σωστά.

    Η Στρατιά δεν ήθελε να πολεμήσει. Αλλιώς, μια επιθετική αναγνώριση ακόμη και ενός μεικτού αποσπάσματος προς τους χώρους εξορμήσεως των Τούρκων νοτίως Αφιόν θα έδινε μια σίγουρη ένδειξη για το πού είναι ο όγκος του τουρκικού στρατού. Αυτό θα ήταν ακριβώς η απάντηση στο τι είναι επιθετική αναγνώριση. Αμφιβάλλω όμως αν υπήρχε εμπιστοσύνη έστω και σε ένα σύνταγμα ότι θα αναλάμβανε σοβαρά να κάνει μια τέτοια επιχείρηση.

    Όταν είσαι αμυνόμενος σε ένα μεγάλο μέτωπο, όπως ακριβώς συμβαίνει και σήμερα, οι πληροφορίες για το πού θα εκδηλωθεί η ενέργεια του αντιπάλου είναι κρίσιμης σημασίας ώστε να προσανατολίσεις τις εφεδρείες σου. Αλλιώς είσαι χαμένος.

  54. Κ/Δ ΚΒ says:

    Ilias
    Επαναλαμβάνω, το θέμα δεν ήταν να αντιληφθεί η Στρατιά τον τομέα που θα εκδηλωνόταν η επίθεση,αλλά να αντιληφθεί την υπερβολικά μεγάλη συγκέντρωση που είχε πραγματοποιηθεί.

    «Ο μη προσανατολισμός των εφεδρειών πλησιέστερα του Αφιόν ήταν εγκληματικός».
    Η γενική ιδέα όμως του ελληνικού σχεδίου δεν ήταν να σταλούν οι εφεδρείες στην γραμμή αμύνης, αλλά να διεξάγουν πλευρικές αντεπιθέσεις. Οπότε τι συζητάμε; Αν τώρα ο Τρικούπης ανεξαρτήτου του σχεδιασμού αποφάσισε να διεξάγει στατική άμυνα και άρχισε τελευταία στιγμή να στέλνει την VII ΜΠ και την ΙΧ ΜΠ, αυτό θα ήταν ενδιαφέρον να αναλυθεί.

    Με την συγκέντρωση τόσων κεμαλικών δυνάμεων νοτίως Ακάρ, θεωρητικά η πλευρική αντεπίθεση ανατολικά του Β΄ ΣΣ δεν θα είχε να αντιμετωπίσει προβλήματα. Όπως έχω γράψει η σφοδρότητα της επίθεσης με την συντριπτική υπεροχή σε τοπικό επίπεδο, δεν έδωσε τα χρονικά περιθώρια στην ελληνική πλευρά ούτε για άμυνα, ούτε για πλευρικές αντεπιθέσεις.

    «Όταν είσαι αμυνόμενος σε ένα μεγάλο μέτωπο, όπως ακριβώς συμβαίνει και σήμερα, οι πληροφορίες για το πού θα εκδηλωθεί η ενέργεια του αντιπάλου είναι κρίσιμης σημασίας ώστε να προσανατολίσεις τις εφεδρείες σου».
    Πάλι επιστρέφουμε στα ίδια.
    Οι οποίες εφεδρείες δεν νομίζω να εννοείς να σταλούν στην πρώτη γραμμή, αλλά να είναι αυτές που με ελιγμό θα ανατρέψουν τα σχέδια του επιτιθεμένου. Ένα μεγάλο μέτωπο με αντίταξη στατικής άμυνας, δεν μπορεί να θεωρείται αδιάσπαστο και μοιραία θα σπάσει.

  55. Zoomer says:

    Γιατί ο Βενιζέλος έφερε τους Γάλλους να αναδιοργανώσουν τον ΕΣ πριν τους βαλκανικούς? Γιατί δεν έφερε τους Γερμανούς που είχαν πολύ καλύτερες σχέσεις με το παλάτι και (iirc) εκπαίδευαν ήδη τους Τούρκους? Όπως ακριβώς οι Άγγλοι ανέλαβαν την αναδιοργάνωση του ΠΝ της Ελλάδας και της ΟΑ, έτσι και στον ΣΞ έπρεπε να έρθουν οι Γερμανοί. Ξέρω, η ερώτηση είναι άσχετη με το θέμα της ανάρτησης, αλλά ποτέ δεν κατάλαβα γιατί ήρθαν οι Γάλλοι. Μήπως γνωρίζετε κάτι?

  56. Αρματιστής says:

    Η προσπάθεια επιμερισμού της ευθύνης της ήττας στο Χατζανέστη ή τον Τρικούπη νομίζω ότι είναι ανεπιτυχής επειδή αποφεύγει να δει την όλη εικόνα.

    Η κύρια ευθύνη ανήκει στην κυβέρνηση επειδή κατά το Σύνταγμα, τους νόμους και το φυσικό δίκαιο αυτή ευθύνεται για το αν οι Ε.Δ. είναι ικανές να διεξάγουν τις πολεμικές επιχειρήσεις αποτελεσματικά και δη νικηφόρα, καθώς για ότι πράττουν ή παραλείπουν να πράξουν αυτές εν ειρήνη και εν πολέμω. Η κυβέρνηση είναι αυτή που έχει εκ του Συντάγματος την ευθύνη να επιλέγει τους ικανότερους για την ανώτατη ηγεσία των Ε.Δ. και κυρίως να επιλέξει τον καταλληλότερο για τη θέση του αρχιστράτηγου. Η κυβέρνηση είναι υπεύθυνη για να εφοδιάσει τις στρατιωτικές δυνάμεις της χώρας με τα απαιτούμενα εφόδια και υλικά, καθώς και την απαιτούμενη στρατιωτική δύναμη για να μπορέσουν να εκτελέσουν την αποστολή τους, που δεν είναι άλλη από την επίτευξη του σκοπού -ή των σκοπών- του πολέμου (ενδεχομένου, πιθανού ή διεξαγόμενου), που αυτή έχει την ευθύνη να καθορίσει. Η κυβέρνηση είναι τέλος η υπεύθυνη για να προσδιορίσει τις αρχές, τους κανόνες και τους όρους της πολεμικής εκπαίδευσης των στρατιωτικών δυνάμεων.

    Η κυβέρνηση της τελευταίας περιόδου της Μικρασιατικής Εκστρατείας ήταν υπεύθυνη για την κακή διατροφή του προσωπικού, τη μη λήψη σοβαρών κατασταλτικών μέτρων για την πάταξη της λιποταξίας και της ανυποταξίας, τη μη επιστροφή των αδειούχων στις Μονάδες τους ώστε να λάβουν άδεια και οι λοιποί οπλίτες και αξιωματικοί, τη θέση του ΣΠΚ σε αναστολή, τη μη καταβολή της μισθοδοσίας στους αξιωματικούς και υπαξιωματικούς, τη μη καταβολή των χρηματικών βοηθημάτων στις οικογένειες των έγγαμων εφέδρων, τη μη αποστολή στη Μ.Α. οπλιτών νεωτέρων κλάσεων ώστε να απαλλαγούν από την υπηρεσία στη Μ.Α. οι έφεδροι των παλαιών κλάσεων, την παραμονή των δικών της παιδιών στην «Παλαιά Ελλάδα», την ανισότητα στον φόρο του αίματος, τη μη ενίσχυση του εξοπλισμού της Στρατιάς, τη μη «εξυγίανση» των διοικήσεων τον μονάδων όλων των κλιμακίων και τέλος την πτώση του ηθικού των Μονάδων. Η κυβέρνηση ήταν υπεύθυνη για την επιλογή του Χατζανέστη ως αρχιστράτηγου, ενώ μπορούσε να επιλέξει ένα εκ των υπηρετούντων στη Μ.Α. Σωματαρχών, ή κάποιον άλλον εκ των αποστράτων και όχι τον Χατζανέστη που βρισκόταν εκτός στρατεύματος σχεδόν επί μία οκταετία, αν όχι περισσότερο, και βεβαίως συνοδευόταν από τη φήμη προβληματικού αξιωματικού. Παρά ταύτα θα πρέπει να παραδεχθούμε ότι, παρά τα όσα καταλογίζονται στον Χατζανέστη, ήταν αυτός που έλυσε σοβαρά διοικητικά προβλήματα της Στρατιάς που απέφυγε να αγγίξει ο Παπούλας, ή που μάλλον με την ανοχή του τα υπέθαλψε.

    Ανεξάρτητα ότι την επιχείρηση για την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης την πρότεινε ο Χατζανέστης, η κυβέρνηση ήταν αυτή που την ενέκρινε και στη συνέχεια την ακύρωσε. Και η απόφασή για την εκτέλεση αυτής της επιχείρησης ήταν άστοχη επειδή για να καταληφθεί η Κωνσταντινούπολη θα έπρεπε ο Ελληνικός Στρατός να πολεμήσει εναντίον των συμμάχων της χώρας. Αν αυτό το λέμε πολιτική, τότε θα πρέπει να σκίσουμε …. ότι θέλετε. Το ζήτημα που πάντα θα έρχεται στην επιφάνεια είναι για ποιον λόγο ο Χατζανέστης δεν μετέφερε στη Μ.Α. τις δύο Μεραρχίες που συγκροτήθηκαν στην Α. Θράκη αμέσως μετά την ακύρωση της επιχείρησης. Και η μη μεταφορά των δύο Μεραρχιών στη Μ.Α. –όπου γινόταν ο «γάμος» και βάραγαν τα νταούλια- είναι ενδεικτικό της αξίας του Χατζανέστη ως αρχιστράτηγου.

    Ανεξάρτητα από τα παραπάνω ο Χατζανέστης μολονότι αντιλήφθηκε το προβληματικό του μετώπου από την επιθεώρηση που διεξήγαγε, δεν έλαβε κανένα απολύτως ουσιαστικό μέτρο για να αυξήσει την αμυντική ισχύ του δεξιού σκέλους της εξέχουσας -που στερούταν εφεδρείας- και το οποίο όλες οι εκτιμήσεις υπεδείκνυαν ότι ήταν ο αδύναμος κρίκος του όλου μετώπου κατά του οποίου θα επιτίθονταν οι Τούρκοι. Ανεξάρτητα από το τι δήλωσαν οι Μέραρχοι και οι Σωματάρχες στον Χατζανέστη περί του ακλόνητου του μετώπου, αυτός δεν έπρεπε να το αποδεχθεί αμάσητο. Είναι αδύνατο να μη διαπίστωσε το προβληματικό της αμυντικής γραμμής από το όρος Ακάρ μέχρι το Αφιόν κατά την επιθεώρηση που εκτέλεσε. Επρόκειτο για μία αμυντική τοποθεσία χωρίς βάθος. Μία γραμμή χαμηλών υψωμάτων που οπουδήποτε εθραύετο, ο εχθρός θα έφθανε στη σιδηροδρομική γραμμή και θα διέκοπτε τις συγκοινωνίες με τη Σμύρνη. Και πίσω από τη λεπτή γραμμή των υψωμάτων δεν υπήρχε καμία απολύτως σοβαρή εφεδρική δύναμη ώστε να επέμβει ταχέως και αποφασιστικά στη μάχη για να αποκαταστήσει τη συνέχεια της λεπτής αμυντικής γραμμής. Αυτό για να το διαπιστώσει κάποιος δεν χρειαζόταν να ανέβει στο Τηλκί Κηρί Μπελ ή στο Καλετζίκ. Και ασφαλώς όχι ο αρχιστράτηγος.

    Αν ο Χατζανέστης πείσθηκε από τις διαβεβαιώσεις των Σωματαρχών για το ακλόνητο του μετώπου, τότε δεν έκανε για αρχιστράτηγος. Εν πάση περιπτώσει η άγνοια, ή η μη επάρκεια, δεν τον απαλλάσσει από την ευθύνη που ανέλαβε.

    Ο Χατζανέστης επιστρέφοντας από την επιθεώρηση του μετώπου βρήκε στο γραφείο του μία σοβαρή και εμπεριστατωμένη πρόταση για τη συγκρότηση σοβαρών εφεδρειών. Τη μεταφορά της ΙΙ Μεραρχίας στο Μπαλ Μαχμούτ και την απαλλαγή της Ανεξάρτητης από την άμυνα του τομέα του Σεϊντί Γαζή και τη συγκέντρωσή της σε εφεδρεία περί το Ακ Ιν. Την πρόταση αυτή την πέταξε στον κάλαθο των αχρήστων. Επίσης συνέχισε να διατηρεί τη Μεραρχία Ιππικού στο Ουσάκ αντί να τη μεταφέρει στην περιοχή της εξέχουσας. Ήταν τα ελάχιστα μέτρα που ο νέος αρχιστράτηγος επιβαλλόταν και μπορούσε να λάβει για την επαύξηση της αμυντικής ισχύος του μετώπου.

    Να έρθουμε λίγο στο ζήτημα της Τουρκικής επίθεσης.

    Η μετακίνηση και η συγκέντρωση των Τουρκικών δυνάμεων στην περιοχή νότια του δεξιού σκέλους της εξέχουσας, δηλαδή απέναντι από τους τομείς των Ι και IV Μεραρχιών, έγινε μόνο νύκτα, με τις μετακινούμενες μονάδες να εγκαθίστανται στις θέσεις καταυλισμού αυτών που ήδη μετακινούνταν προς άλλες θέσεις. Αυτό επέτρεψε να μη γίνει αντιληπτή από την εναέρια Ελληνική παρατήρηση η μετακίνηση 9 Τουρκικών Μεραρχιών έναντι των Ι και IV Ελληνικών Μεραρχιών. Βασικά όμως συζητάμε για τη μετακίνηση των Μεραρχιών που επιτέθηκαν σε πρώτο κλιμάκιο και ήρθαν από τα ανατολικά, δηλαδή τις 5η, 11η και 12η, καθώς και τις 23η, 15η, 14η και 57η που ήρθαν από νοτιοανατολικά. Η 8η ήδη βρισκόταν στην προκάλυψη και η θέση της ήταν γνωστή. Επίσης οι Μεραρχίες του εφεδρικού 2ου Σ.Σ. που ακολουθούσαν δεν μπορούσαν να γίνουν αντιληπτές όχι μόνο από την εναέρια, αλλά ούτε από την επίγεια παρατήρηση. Μόνο τις 3 τελευταίες ημέρες έγινε αντιληπτή η αύξηση των καταυλισμών στην περιοχή ανατολικά και δυτικά του μεγάλου Καλετζίκ, ή και στα χαράδρες του εν λόγω ορεινού συγκροτήματος. Ανεξάρτητα των παραπάνω είχε αυξηθεί η αναγνωριστική και λοιπή δραστηριότητα των Τούρκων στο μέτωπο νότια του Ακάρ και αυτή έγινε αντιληπτή και αναφέρθηκε. Εγένετο διάνοιξη δρομολογίων για το πυροβολικό, τοπογραφικές εργασίας, εγκατάσταση ομάδων για να οδηγήσουν τα τμήματα επιθέσεως στις θέσεις εξορμήσεως, εγκατάσταση τηλεφωνικών γραμμών, κατασκευή χαρακωμάτων και παρατηρητηρίων κ.α.. Όλα αυτά προοιώνιζαν επίθεση και δεν έπρεπε να περάσουν χωρίς τη λήψη σοβαρότερων μέτρων και κυρίως την έγκαιρη προώθηση των εφεδρειών εγγύς της λεπτής γραμμής του μετώπου. Επίσης οι πληροφορίες από αυτόμολους και από Έλληνα κατάσκοπο ήταν εξαιρετικά λεπτομερειακές όσον αφορά την έναρξη της Τουρκικής επίθεσης και τις δυνάμεις που θα συμμετείχαν. Πλέον τούτων η ανυπαρξία οποιασδήποτε κίνησης ή προετοιμασίας έναντι του αριστερού σκέλους της εξέχουσας θα έπρεπε να συνεκτιμηθεί με τον οργασμό εργασιών που ελάμβαναν χώρα νότια του δεξιού σκέλους της εξέχουσας. Πιστεύω ότι όλα τα παραπάνω δεν συνεκτιμήθηκαν ορθολογικά και για αυτόν τον λόγο η μεταφορά της VII Μεραρχίας αποφασίστηκε και ζητήθηκε τη 12η Αυγούστου, χωρίς μάλιστα να δοθεί εντολή για την έναρξη της μετακίνησης της τουλάχιστον από τη 5η πρωινή ώρα.

    Πού οφείλονταν αυτές οι αργοπορημένες – καθυστερημένες αντιδράσεις; Ασφαλώς στην αδράνεια και τη μακαριότητα που επικράτησε επί ένα έτος, καθώς και την εμπεδωμένη βεβαιότητα των διοικήσεων ότι το μέτωπο ήταν ακλόνητο και οι Τούρκοι δεν πρόκειται να επιτεθούν. Ακόμη και όταν άρχισε η επίθεση, όλα κινούνταν ωσάν να μη συνέβαινε τίποτε. Το ΙΙ/11 Τάγμα θα ξεκινήσει από το Κισλατζίκ τη 0630 και θα φθάσει στο Καλετζίκ μετά από 5,5 ώρες· το ΙΙ/42 Τάγμα θα ανέλθει στο Κ.Α. Καμελάρ 5,5 ώρες μετά την έναρξη της Τουρκικής επίθεσης· το ΙΙ/22 Τάγμα θα διαταχθεί να κινηθεί από το Γκεϊσλάρ στο Καγιαντιμπί και θα φτάσει μετά από 3 ώρες· το 22ο Σύνταγμα (-) που βρισκόταν στο Γκεϊσλάρ θα αντεπιτεθεί για την ανακατάληψη του Τηλκί Κηρί Μπελ τη 14η ώρα ενώ το εν λόγω ύψωμα είχε καταληφθεί από το πρωί· το ΙΙΙ/42 Ευζώνων θα διαταχθεί τη 2230 ώρα της 13ης Αυγούστου να μετακινηθεί στο Καμελάρ και θα φτάσει μετά από 6,5 ώρες· ο Τρικούπης κρατούσε το ΙΙΙ/42 Ευζώνων άπραγο στο Αφιόν από τη 14η ώρα μέχρι το βράδυ της 13ης Αυγούστου και από την άλλη πίεζε το Β΄ Σ.Σ. να του αποστείλει την ΙΧ, ενώ δίπλα του διέθετε τη ΧΙΙ Μεραρχία που μπροστά της δεν υπήρχε εχθρός και δεν συμμετείχε στη μάχη. Τη μπαγκέτα την κρατούσε ο Τρικούπης ο οποίος μόλις τη 16η ώρα διαπίστωσε ότι η κύρια προσπάθεια των Τούρκων καταβαλλόταν νότια του Ακάρ και το ανέφερε στη Στρατιά. Ο Χατζανέστης θα έλαβε την αναφορά του Τρικούπη περί της 10η νυκτερινή ώρα και από τη Σμύρνη που βρισκόταν και δεν διέθετε εικόνα της μάχης έβγαλε το συμπέρασμα ότι η «ο εχθρός …δεν εξεδήλωσε εισέτι τον τομέα εις ον προτίθεται να στρέψη την κυρίαν του προσπάθεια». Τρικούπης και Χατζανέστης συμπλήρωνε ο ένας τον άλλο. Λανθάνει όποιος νομίζει ότι τα παραπάνω απαλλάσσουν το Χατζανέστη από τις ευθύνες του. Αν παρ’ ελπίδα το Α΄ Σ.Σ. απέκρουε την Τουρκική επίθεση, ο Χατζανέστης θα αποκαλούταν αρχιστρατηγάρα και θα έκανε ρωμαϊκό θρίαμβο στη Σμύρνη και την Αθήνα.

    [Σημ.: Μπορείτε να αντιπαραβάλετε τα τότε με το σήμερα. Ποιο είναι σήμερα το αποτέλεσμα της 60χρονης τριβής με την Τουρκία. Οι περισσότεροι ζουν στην κοσμάρα τους. Κυβερνήσεις, υπουργοί, βολευτές, δημοσιογράφοι, πολίτες και πάρα πολλοί στρατιωτικοί. Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι δεν πρόκειται να γίνει τίποτε, αν συμβεί κάτι θα είναι ένα απλό επεισόδιο που με την επέμβαση των μεγάλων και των «συμμάχων μας!» τα πράγματα θα ηρεμήσουν και πόλεμος αποκλείεται να γίνει. Δυστυχώς όσοι δεν θέλουν να μάθουν από τα παθήματα του παρελθόντος είναι καταδικασμένοι να τα ξαναζήσουν και μάλιστα στο πολλαπλάσιο.]

    Περί των πλευρικών αντεπιθέσεων. Ήταν μία θεωρία που αυτοί που τη συνέλαβαν ουδέποτε κάθισαν να τη μελετήσουν και να υπολογίσουν την εκτέλεσή της με βάση τις διατιθέμενες δυνάμεις και τον αμείλικτο χρόνο. Για να γίνουν αυτές οι αντεπιθέσεις απαιτούνταν:

    1. Ένα κέντρο (Ι κ΄ IV Μεραρχίες) ικανό να λυγίσει αλλά να μη θραυστεί. Για να συμβεί αυτό χρειαζόταν το κέντρο να διαθέτει μία (τουλάχιστον) ακόμη Μεραρχία που δεν υπήρχε καθώς και στιβαρή ηγεσία σε όλα τα επίπεδα, που επίσης δεν υπήρχε.

    2. Δύο ισχυρά άκρα τα οποία να ήταν αμέσως διαθέσιμα, ή τουλάχιστον πολύ πριν τη θραύση του κέντρου. Αυτά δεν υπήρχαν και θα ήταν διαθέσιμα τη 16η Αυγούστου. Θα έπρεπε πρώτα η Χ Μεραρχία να αναλάβει τον τομέα της Ανεξάρτητης και ύστερα να συγκεντρωθεί η Ανεξάρτητη στην περιοχή του χωριού Ακ Ιν -το ένα Σύνταγμά της βρισκόταν στην Αν Θράκη- για να συμμετάσχει στην αντεπίθεση. Ο Πάσαρης είχε ζητήσει η Ανεξάρτητη και η Χ Μεραρχίες να μεταπέσουν στην εφεδρεία και το μέτωπο τους να αναληφθεί από την ΙΙΙ Μεραρχία (+ Σύνταγμα). Ο Χατζανέστης το απέρριψε.

    3. Ένας «Χιντεμπουργκ» και ένας «Λουντεντόρφ» που επίσης δεν υπήρχαν. Υπήρχαν ο Χατζανέστης και ο Τρικούπης.

    Το κέντρο έσπασε πριν ακόμη συγκεντρωθεί η δύναμη στο αριστερό για να εκτελέσει την αντεπίθεση προς Τσάι. Η αντεπίθεση της ΙΙ Μεραρχίας (σύνταγμα της ΙΙ, Σύνταγμα της Μ.Ι. και το 1/38 ΣΕ) προς Τσουκουρτζά δεν εκτελέστηκε επειδή ο Τρικούπης δεν διέταξε την εκτέλεσή της.

    Τον Αύγουστο του 1921 θέλησαν να εφαρμόσουν τον ελιγμό του φον Σλήφεν και απέτυχαν. Τον Αύγουστο του 1922 θέλησαν να εφαρμόσουν τον ελιγμό της μάχης του Τανεμπέργκ και πάλι απέτυχαν. Ο λαός μας λέει ότι «τα μεταξωτά βρακιά θέλουν και …..».

  57. Ilias says:

    Κ. Ταξιάρχε,

    Εγώ προσωπικά συμφωνώ απόλυτα με ό,τι γράψατε στο τελευταίο σχόλιο. Ανυπαρξία εκτίμησης πληροφοριών, σχέδια για να πούμε ότι κάτι έχουμε, αδράνεια. Σωστά καταμερίσατε και τις ευθύνες και τα συν και τα πλην του καθένα. Σωστά αναφέρατε αν εκτίμησα σωστά ότι ο σχης Πασσαρης είχε εκπονήσει τη μόνη αξία λόγου μελέτη διάταξης μάχης. Δεν μπορώ να καταλάβω γιατί τον πήρε μαζί του ο Χατζηανεστης αν ήταν να απορρίψει, από ότι φαίνεται ελαφρά τη καρδία, τη μελέτη του. Το μόνο που θα ήθελα να προσθέσω, χωρίς να κομίζω γλαύκα εις Αθήνας, είναι ότι πιστεύω ότι είχε καμφθει η θέληση των ταγών του έθνους και του στρατού για νίκη. Σαν αποτέλεσμα, η γκρίνια των στρατιωτών παρέσυρε σαν τσουνάμι τη θέληση των κατωτέρων στελεχών, και όσο αυτοί δεν αντιδρούσαν δυναμικά, η γκρίνια αυτοτροφοδοτούμενη αυξανόταν και ένας φαύλος κύκλος δημιουργήθηκε. Κανένας δεν είχε τη θέληση να τον σπάσει. Μου έκανε εντύπωση ότι, αν δεν κάνω λάθος, ο Τρικούπης ζητάει την μετακίνηση της VIIης και συμπληρώνει ότι ο καιρός είναι καλός και δεν θα ταλαιπωρηθούν τα στρατεύματα. Πρόκειται για τα στρατεύματα που συμμετείχαν στην εποποιία του Σαγγαρίου. Μετά από αυτό, τι να πω περαιτέρω; Νομίζω ότι με το τελευταίο σχόλιο σας γράψατε τον επίλογο στο θέμα που ανοίξαμε οι συμμετέχοντες – εκτός θέματος βεβαια σε σχέση με το άρθρο σας.

  58. ΚΛΕΑΝΘΗΣ says:

    Φίλε Κ/Δ ΚΒ,

    Ο Χατζανέστης απλώς δεν έπρεπε να βρίσκεται στη Σμύρνη. Ως αρχηγός μαχόμενης στρατιάς, το κανονικό στρατηγείο του έπρεπε να βρίσκεται π.χ. στο Ουσάκ. Τη 13η Αυγ., με βάση τις προϋπάρχουσες πληροφορίες για εχθρική επίθεση, έπρεπε να βρίσκεται από το πρωί στα μετόπισθεν του Α΄ΣΣ για να λαμβάνει έγκαιρες αποφάσεις. Όποια πάντως κίνηση και αν επέλεγε για την διεύθυνση του αγώνα, το λογικό ενδεχόμενο διακοπής του τηλέγραφου έπρεπε να είχε προβλεφθεί.

    Μια πλήρης μεραρχία έπρεπε να υπάρχει αμέσως πίσω από την 1η Μεραρχία ως κανονική διάταξη ή έστω μια μέρα πριν από την έναρξη της μάχης. Αυτό ήταν κυρίως ευθύνη του Χατζανέστη που αποφάσιζε για τον τομέα που κάλυπταν τα σώματα στρατού και τις δυνάμεις που τα αποτελούσαν. Δύο μέρες πριν από την επίθεση ο Τρικούπης ζήτησε τη διάθεση της VII Μεραρχίας αλλά ο Χατζανέστης δεν ενέκρινε έγκαιρα, αφήνοντας την πρώτη κρίσιμη μέρα το Α΄ΣΣ χωρίς ισχυρή εφεδρεία.

  59. Α. ΘΕΜΕΛΟΣ says:

    Μιά μικρή διόρθωση επί του κειμένου:
    Τα αδικήματα – ποινές κλπ της Μικρασιατικής Καταστροφής δεν αμνηστεύθησαν-παρεγράφησαν από τον Πλαστήρα, ο οποίος παραιτήθη, με την σύγκληση της Εθνοσυνέλευσης, στις 6 Ιανουαρίου 1924 και απήλθε στο εξωτερικό για θεραπεία από τη φυματίωση. Αμνηστεύθησαν από την ακόλουθη Κυβέρνηση στις 24 Απριλίου 1924. Το σχετικό Διάταγμα ευρίσκεται π.χ. στην εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ της 24 Απριλίου 1924, σελίδα 7.
    Ευχαριστώ
    Α. ΘΕΜΕΛΟΣ

  60. Κ/Δ ΚΒ says:

    Φίλε ΚΛΕΑΝΘΗ, είναι σίγουρο ότι ο Χατζηανέστης χαρακτηρίστηκε από πολλές παραλείψεις. Π.χ. παρά την κλιμάκωση των πληροφοριών για επικείμενη επίθεση, ετοιμαζόταν να μεταβεί στην Αθήνα για να ζητήσει από την κυβέρνηση την σύμπτυξη, με το σκεπτικό ότι και στο παρελθόν υπήρχαν πληροφορίες για επίθεση που διαψεύστηκαν.
    Εν πάση περιπτώσει αν θυμάμαι καλά ο Τρικούπης δεν ανέμενε την έγκριση του Χατζηανέστη για να διατάξει την VII ΜΠ και ούτε το Β΄ ΣΣ περίμενε την έγκριση του Χατζηανέστη για να υπακούσει στην διαταγή του Τρικούπη. Ο Τρικούπης ζήτησε αρχικά 1 σύνταγμα και αυτό κινήθηκε άνευ αναμονής της έγκρισης του Χατζηανέστη. Άλλωστε γι’ αυτό εξ αρχής ο Τρικούπης είχε την εξουσιοδότηση να διοικεί και το Β΄ ΣΣ, για να λαμβάνει τέτοιες πρωτοβουλίες. Το σύνταγμα έφθασε στις 12/8. Όταν ζήτησε στις 12/8 και την υπόλοιπη μεραρχία και πάλι δεν αναμένετο η έγκριση του Χατζηανέστη. Απλά με πρωτοβουλία του Β΄ ΣΣ αυτή αντί να κινηθεί π.χ. με το πρώτο φως, κινήθηκε στις 08.00 της 13/8 γιατί είχε παρατηρηθεί ότι τα τουρκικά αεροπλάνα ολοκλήρωναν τις αναγνωρίσεις τους πριν. Ως εκ τούτου δεν θα αντιλαμβάνονταν ότι η μεραρχία έλειπε από την θέση της και δεν θα ενημέρωναν σχετικά την κεμαλική διοίκηση. Από εκεί και πέρα και η υπόλοιπη μεραρχία δεν κινήθηκε γρήγορα και έφθασε κατά τις 16.00 στο Μπαλ Μαχμούτ (αν δεν κάνω λάθος).
    Θα πρέπει να δούμε ακριβώς τις ώρες που αντηλλάγησαν τα τηλεγραφήματα αν θέλουμε να αποδώσουμε ευθύνες για το αν άργησε ο Χατζηανέστης να εγκρίνει ή όχι. Εκτός αν μιλάμε για καθυστέρηση στην λήψη της απάντησης (θέμα Διαβιβάσεων).
    Σε γενικές γραμμές ο Χατζηανέστης ό,τι του εισηγείτο και ζητούσε ο Τρικούπης το ενέκρινε. Η μόνη εξαίρεση ήταν η κατά την 13/8 διαταγή του να μην αποσταλεί το 26ο ΣΠ στο Α΄ ΣΣ (κάτι που δέχθηκε τελικά στις 14/8 μετά από νέο τηλεγράφημα του Τρικούπη που έλαβε το πρωΐ).
    Πάντως η VII ΜΠ δεν ζητήθηκε από τον Τρικούπη για να χρησιμοποιηθεί ως εφεδρεία. Και αυτή στην πρώτη γραμμή θα τασσόταν και συγκεκριμένα για να καλύψει το κενό μεταξύ Ι και IV ΜΠ.

  61. 88nkb says:

    Greetings. I apologize in advance for writing in English, as I am a Greek-American US Army Soldier and my knowledge of Greek is not so good. I have a strong interest in military history of this time period. My main focus has been on the involvement and achievements of Greek immigrants in the US Army in WWI. I also enjoy studying doctrine, training and its effects on Soldier ethos and performance.

    Your analysis, and the analysis of the other commenters, is some of the best I have read on this topic. Truly impressive. I have learned so much that I did not know.

    Please forgive my cultural ignorance as an American. If I can add some observations:

    1) The positioning of supporting artillery fires also disturbs me. Field of fire is limited and the loss of observation points hinders the ability for indirect fire. There is also too much dead space.

    2) The prevalence of 65mm guns in the Greek Army as divisional artillery is a weakness. This was fortunately resolved in time for WW2.

    3) Looking at the pictures on ERT, I notice many photos from the IV, IX and XIII divisions taking part in leisurely activities in 1921-22. Roasting lamb, dancing the Kalamatiano, attending theater, drinking alcohol and playing basketball, soccer and wrestling. Morale, welfare, and recreation is very important when deployed in a hostile environment, but it is secondary to security considerations. The sports competitions were a good way to improve morale. But how can you have time to construct a basketball court and hoops in 1922 but not dig better trenches?

    4) Many photos show Turks doing the «fortification» work for the Greek Soldiers. Why? This is a major shortcoming of small unit leadership. I know nothing of Greek military discipline but the NCOs and junior officers failed completely. I’m guessing morale was quite low in some units.

    5) Looking at the photographs, many of the «trenches» seem too shallow and are lined with rocks instead of sandbags. This is deadly for defenders when being bombarded by artillery or assaulted by infantry with grenades. The lack of cover/shelter on reverse slopes to protect from bombardment is disturbing. The Turks would need to halt their artillery fire long enough for their infantry to safely advance and assault. This would allow time for the Greek riflemen to return to their positions. These are basic infantry battle drills.

    6) The platoon on Black Rock is completely exposed. This is a tragic picture.

    6) Lastly, their seems to have been an absence of training during the break in fighting.Why do you think that is? During the Greek Civil War, the US Army training advisers noticed a refusal to enforce difficult training by many Greek commanders. They seemed too relaxed. I do not know if this was the case in 1921-22.

    7) Regardless of how well prepared the positions should have been, the first line would eventually break if not reinforced quickly. But the casualties to the Turkish infantry would have been much higher and the timetable upset. The Black Rock position was capable of enfilading fire on Turkish infantry assaulting hill 1710. This obviously did not happen as all 20 men were killed or wounded in the bombardment. Keeping another platoon nearby for reinforcement would have been wise.

    8) I was a US Army infantryman for 7 years and served in Afghanistan. I study infantry tactics and weapons closely and it seems to me that the Greek rifle companies were adequately armed with Mannlicher Schonauer rifles, CSRG 1915 Chauchat automatic rifles and VB grenade launchers. However, the predominant heavy machine gun seems to be the Mle 1907 St. Etienne. This weapon is clearly inferior to other machine guns of the time, and it is no wonder that the French passed off several thousand to the Greeks. The Greeks also had Schwarzlose M1907 from the Balkan Wars and a 150 American Colt M1895 ordered in 1914. These belt-fed guns were better suited to sustained defense. I’ve seen many pictures of captured Turkish MG08 Maxim guns taken in 1921. I do not believe these were pressed into service.

    Their primary medium machine gun was a liability in close-quarters defense, and I cannot believe Greece still relied on these against the Italians and Germans in 1940-41.

    Thank you for your contributions to this topic. I have thoroughly enjoyed reading your material.

  62. ΚΛΕΑΝΘΗΣ says:

    Φίλε Κ/Δ ΚΒ,

    Ο Τρικούπης δεν διοικούσε το Β΄ΣΣ, αυτή ήταν άλλωστε η ουσία της κατάργησης των Συγκροτημάτων. Στη διαταγή κατάργησής τους (3905/12/6/1922) υπάρχει μεν η πρόβλεψη να ηγηθεί ο αρχαιότερος σωματάρχης και των 2 Σωμάτων Στρατού αλλά μόνο «σε περίπτωση εχθρικής επιθέσεως και μέχρι επεμβάσεως της Στρατιάς». Δηλαδή ο Τρικούπης μπορούσε να διατάξει το Β΄ΣΣ μόνο από το πρωί της 13 Αυγ. και πάλι έχοντας υπόψη ότι ήταν πολύ προσωρινό και συνεπώς δεν έπρεπε να αλλάξει ουσιαστικά τη διάταξη.

    Το ιστορικό της ενίσχυσης του Α΄ ΣΣ με τη VII Mεραρχία είναι ενδεικτικό της βραδύτητας του Χατζανέστη. Όταν χρειάστηκε η άδεια της Στρατιάς για να μετακινηθεί ένα σύνταγμα της Mεραρχίας όπως ζήτησε ο Τρικούπης την 10 Αυγούστου, η έγκριση δόθηκε την… επομένη! Το σύνταγμα μετακινήθηκε την 12 Αυγούστου δηλαδή 2 μέρες μετά την αίτηση… Για την υπόλοιπη VII Mεραρχία ζητήθηκε έγκριση από τη Στρατιά την 11 Αυγ (όχι τη 12η), έγκριση που δεν δόθηκε μέχρι την επομένη, οπότε η Στρατιά ατύπως παρακάμφθηκε από το Β΄ΣΣ λόγω του κατεπείγοντος. Τελικά, αργότερα την ίδια μέρα η Στρατιά έδωσε κατόπιν εορτής την έγκριση αλλά ήταν πλέον αργά. Ο όγκος της VII Mεραρχίας δεν ήταν δυνατόν να είναι διαθέσιμος στην αρχή της μάχης ή στην ελληνική αντεπίθεση της μεσημβρίας και γενικά το Α΄ΣΣ στερήθηκε δυνάμεων ώστε να αναλάβει αποφασιστικά την πρωτοβουλία. Το λάθος της πολύ προβληματικής αρχικής διάταξης (αρμοδιότητας Χατζανέστη) δεν διορθώθηκε καθώς οι τούρκοι δεν έμεναν αδρανείς. Ο χρόνος που χάνεται δύσκολα ανακτάται.

  63. Κ/Δ ΚΒ says:

    Φίλε ΚΛΕΑΝΘΗ, έχεις δίκιο για την δικαιοδοσία του Τρικούπη επί του Διγενή. Βάσει της διαταγής 3905, μόνο ΜΕΤΑ την εκδήλωση επίθεσης μπορούσε να τον διατάξει, έως ότου επέμβει η Στρατιά. Παρασύρθηκα από σκέψεις που είχα κάνει στο παρελθόν, οι οποίες εξηγούνται παρακάτω.
    Σε σχέση με το θέμα έχουμε την μαρτυρία του Τρικούπη, που γράφει ότι στις 10/8 ενημέρωσε την Στρατιά πως «δεν αποκλείεται επιθετική ενέργεια του εχθρού» και γι’ αυτό «Εν περιπτώσει επιθέσεως ταύτης προτίθεμαι επί βάσει 3905 διαταγής σας, να χρησιμοποιήσω ενίσχυσιν μετώπου VII Μεραρχίαν». Επειδή όμως η VII MΠ δεν θα μπορούσε να επέμβει αμέσως, ζητούσε την μετακίνηση 1 συντάγματος αυτής.
    Συνεχίζοντας, αναφέρει ότι το μεσημέρι της 11/8 ζήτησε από το Β΄ ΣΣ την αποστολή του 1 συντάγματος. Αμέσως μετά σημειώνει ότι ανέφερε αυτήν την αίτηση στην Στρατιά και ζήτησε από αυτήν να διατάξει την κάθοδο ολόκληρης της VII ΜΠ. Το σύνταγμα κινήθηκε την 12/8 και έφθασε στον προορισμό του το απόγευμα στο κενό μεταξύ Ι και IV ΜΠ. Επειδή όμως έως το μεσημέρι της 12/8 δεν έλαβε απάντηση στο αίτημα για μετακίνηση της υπόλοιπης VII MΠ, το ζήτησε από το Β΄ ΣΣ και πράγματι αυτό διέταξε σχετικά.
    Στην παραπάνω αφήγηση του Τρικούπη, η Στρατιά είναι χαρακτηριστικώς απούσα. Ο Τρικούπης ούτε αν έλαβε απάντηση για την μετακίνηση του 1 συντάγματος δεν καταδέχεται να διευκρινίσει. Κατευθείαν λέει ότι στις 11/8 ζήτησε από το Β΄ ΣΣ το 1 σύνταγμα. Στο άλλο όμως θέμα της αίτησης μεταφοράς της υπόλοιπης VII ΜΠ καταθέτει ότι έως το μεσημέρι της 12/8 δεν είχε λάβει απάντηση.
    Αν θέλουμε να βασανίσουμε το πράγμα, μπορούμε να αναφέρουμε ότι η διαταγή 3905 προέβλεπε 3 πράγματα: 1) διαλύοντο τα 2 συγκροτήματα με την Ομάδα Μεραρχιών και σχηματίζοντο 3 σώματα στρατού, 2) αναφέροντο οι αποστολές των σωμάτων στρατού, 3) προβλεπόταν ότι με την εκδήλωση εχθρικής ενέργειας ο διοικητής του Α΄ ΣΣ ανελάμβανε την διοίκηση και του Β΄ ΣΣ μέχρι να επέμβει η Στρατιά.
    Μια ερώτηση. Όταν ζητεί προκαταβολική αποστολή του 1 συντάγματος της VII ΜΠ και επικαλείται την διαταγή 3905, στην οποία διαταγή σημειωνόταν ότι σε περίπτωση εχθρικής ενέργειας αναλαμβάνει την διοίκηση και του Β΄ ΣΣ έως ότου επέμβει η Στρατιά, ουσιαστικά δεν επιδιώκει την άρση του περιορισμού που είχε τεθεί περί ανάληψης της διοίκησης και του Β΄ ΣΣ μετά την εκδήλωση εχθρικής ενέργειας; Η αναφορά/αίτηση προς την Στρατιά έχει κοινοποιηθεί και στο Β΄ ΣΣ. Τι εννοεί ο Τρικούπης όταν γράφει ότι «παρεκάλεσα» και «ζήτησα» από το Β΄ ΣΣ; Δεν προκαταλαμβάνει τον Διγενή ως προς την ευχέρειά του να τον διατάζει; Μπορεί να φαντάζει ως σοφιστία αυτό που περιγράφω, αλλά περί αυτού νομίζω πρόκειται.
    Tώρα ως προς την χρονολογική σειρά των διαταγών, βάσει και άλλων στοιχείων έχουμε ότι: ο Τρικούπης γράφει πως στις 10/8 ζήτησε από την Στρατιά την έγκριση μετακίνησης 1 συντάγματος της VII MΠ (δεν προσδιορίζει χρονικά την αποστολή του αιτήματος). Στις 11/8 το μεσημέρι, ζήτησε από το Β΄ ΣΣ να στείλει 1 σύνταγμα.
    Ο Κανελλόπουλος γράφει ότι στις 11/8 ο Τρικούπης διέταξε το Β΄ ΣΣ να στείλει 1 Απόσπασμα (ΣΠ + ΜΟΠ) και συγχρόνως η υπόλοιπη μεραρχία να είναι έτοιμη για εκκίνηση τη πρώτη διαταγή. Λόγω μη δικαιοδοσίας ζήτησε από την Στρατιά την έγκριση επιπλέον μετακίνησης ολόκληρης της μεραρχίας.
    Στην πραγματικότητα, η Στρατιά στις 16.15 της 11/8 εξέδωσε διαταγή με την οποία ενέκρινε την μεταφορά 1 Αποσπάσματος (ΣΠ+ΜΟΠ) όπως ζήτησε ο Τρικούπης.
    Πάντως δεν είναι γνωστό ποιά ώρα απέστειλε την αίτηση το Α΄ ΣΣ στις 10/8 και πότε παρελήφθη από την Στρατιά. Είναι όμως γνωστό ότι η έγκριση της Στρατιάς απεστάλη στις 16.15 της 11/8, δίχως όμως και πάλι να γνωρίζουμε πότε ελήφθη αυτή η έγκριση από το Α΄ ΣΣ και Β΄ ΣΣ. Εκείνη την περίοδο υπήρχε σαφής καθυστέρηση στην μετάδοση και αποκρυπτογράφηση των τηλεγραφημάτων. Αν λοιπόν και το ίδιο το Α΄ ΣΣ άργησε και έστειλε την αίτηση με αρκετή καθυστέρηση (π.χ. το απόγευμα ή την νύκτα) και ελήφθη από την Στρατιά μετά από π.χ. 4 επιπλέον ώρες και είχε να αξιολογήσει επιπλέον πληροφορίες, δεν είναι ίσως παράξενο που η Στρατιά αντιδρά το απόγευμα της 11/8.
    Το ότι υπήρχε πρόβλημα στις Διαβιβάσεις, αποδεικνύεται από το γεγονός, ότι η Στρατιά απέστειλε την έγκρισή της για μεταφορά και της υπόλοιπης VII ΜΠ στις 12/8 (δεν προσδιορίζεται ώρα), αλλά η διαταγή ΔΕΝ ΕΛΗΦΘΗ από τα Α΄ και Β΄ ΣΣ. Ωστόσο στις 14.30 της 12/8 το Β΄ ΣΣ διέταξε την VII ΜΠ να σπεύσει προς Νότο.
    Συμπεράσματα:
    1) Ο Τρικούπης έτσι όπως γράφει, είναι σαν να θέλει να δώσει την εντύπωση, ότι η Στρατιά ουδέποτε του απάντησε, τόσο στο αρχικό αίτημα για αποστολή Αποσπάσματος, όσο και της υπόλοιπης VII ΜΠ.
    2) Η Στρατιά ενέκρινε και τα 2 αιτήματα.
    3) Η Στρατιά φαίνεται να αντιδρά με καθυστέρηση, αλλά δεν είναι γνωστές ακριβώς οι ώρες αποστολής και λήψης των αναφορών ή διαταγών για να εκφρασθεί βεβαιότητα ως προς αυτό.
    4) Παρατήρηση: Ενώ στις 10/8 ο Τρικούπης ρητά ζητά Σύνταγμα, στις 11/8 εμφανίζεται να ζητά Απόσπασμα και η Στρατιά ρητά εγκρίνει Σύνταγμα μετά Μοίρας. Μήπως τελικά η Στρατιά «άργησε» να αντιδράσει γιατί εν τω μεταξύ ελήφθη και το νέο αίτημα της 11/8; Δυστυχώς δεν έχω εντοπίσει το αίτημα της 11/8 για να εξακριβώσω την αναφορά σε Απόσπασμα, αλλά ο Κανελλόπουλος γράφει για Απόσπασμα (δίχως να είναι ξεκάθαρο αν το γράφει έχοντας γνώση του τηλεγραφήματος ή από κεκτημένη ταχύτητα γιατί η Στρατιά τελικά ενέκρινε Απόσπασμα). Από την άλλη, η Στρατιά θα εμφανιζόταν να εγκρίνει την αποδέσμευση περισσοτέρων δυνάμεων από τις αιτηθείσες.
    5) Επίσης η καθυστέρηση στην αντίδραση της Στρατιάς φαίνεται ότι οφείλεται και στην προβληματική λειτουργία των Διαβιβάσεων, αφού μία διαταγή αυτής που εξέδωσε την 12/8 παρουσιάζεται να μην έχει ληφθεί! Οι επόμενες ημέρες επιβεβαίωσαν το χάος στις Διαβιβάσεις.
    6) Την έναρξη κίνησης του Αποσπάσματος της VII ΜΠ στις 12/8 και της υπόλοιπης μεραρχίας στις 13/8 προσδιόριζε και στις δύο περιπτώσεις ο ίδιος ο Τρικούπης στα τηλεγραφήματα που έστελνε στο Β΄ ΣΣ. Απλά στην δεύτερη περίπτωση ο Τρικούπης γράφει ότι θεωρούσε πως η μεραρχία θα εκκινήσει με την χαραυγή. Και στις δύο περιπτώσεις, δεν ευθύνετο η Στρατιά ή ο Χατζηανέστης για τις ώρες εκκίνησης της VII ΜΠ.
    7) Οι Τρικούπης και Διγενής παρουσιάζονται να ενεργούν και συνεννοούνται άνευ εγκρίσεως της Στρατιάς. Ανάληψη πρωτοβουλίας;

  64. Κ/Δ ΚΒ says:

    Μια διευκρίνιση για να μην υπάρξει παρεξήγηση. Όταν το Β΄ ΣΣ διέταξε στις 14.30 της 12/8 την VII ΜΠ να κινηθεί προς ενίσχυση του Α΄ ΣΣ, αυτό έγινε ως αποτέλεσμα της αίτησης του Τρικούπη.

  65. ΚΛΕΑΝΘΗΣ says:

    Φίλε K/Δ ΚΒ,

    Το ουσιώδες στο θέμα που σχολιάζουμε είναι να καταλάβουμε τι είδους διοικητής μάχιμης στρατιάς αποδείχτηκε πως ήταν ο Χατζανέστης. Όταν λοιπόν αρχικά γράφουμε για το πώς οργάνωσε και διεύθυνε την μάχη, πρέπει να θυμόμαστε ποια είναι γενικά η αποστολή των διοικήσεων σε αυτό και ποιά η αντίστοιχη ευθύνη τους. Η δουλειά ενός διοικητή ως προς την διεύθυνση της μάχης δεν είναι η έγκριση ή όχι των αιτημάτων των υφισταμένων του, ούτε να στείλει διαταγές από τον ασύρματο ή τον τηλέγραφο. Ο διοικητής οφείλει ΄΄να κόψει τον λαιμό του΄΄ να αντιληφθεί έγκαιρα την κατάσταση ο ίδιος και να επιβάλει στους υφισταμένους του συγκεκριμένες δράσεις. Αν για να το πετύχει αυτό ο Χατζανέστης έπρεπε να δεί αυτοπροσώπως τον Τρικούπη και να του ΄΄τραβήξει το αυτί΄΄, ώφειλε να το έχει κανονίσει. Η τουρκική επίθεση ήταν πάντοτε πιθανή και αρκετά πιθανή το αργότερο από την 11η Αυγούστου. Αλλά ο Ελληνας αρχιστράτηγος πίστευε πως θα διοικήσει με τηλεγραφήματα από 400 χιλίομετρα μακριά, λες και ήταν δημόσια υπηρεσία. Δεν φταίει ο διαβιβαστής, το καλώδιο και η ταχύτητα του τραίνου από τη Σμύρνη, φταίει ο διοικητής Χατζανέστης που είχε πλημμελέστατη αντίληψη του πως διευθύνεται μια μάχη στην Μ. Ασία το 1922. Την διεύθυνε κακώς λόγω ανικανότητας και όχι εξ αιτίας αντικειμενικών δυσκολιών. Βέβαια γενικότερα οι ελληνικές αντιλήψεις για το θέμα της θέσης του διοικητή ήταν όχι πολύ σύγχρονες εκείνη την εποχή αλλά ο Χατζανέστης ΄΄το τερμάτισε΄΄. Αντιθέτως ο Κεμάλ διεύθυνε την μάχη από την κορυφή του βουνού κοντά στην πρώτη γραμμή.

    Όσο για τις διαβιβάσεις, αυτές είναι εργαλείο της διοίκησης η οποία πρέπει να ξέρει τι μπορεί να κάνει με αυτό και τι όχι. Η διοίκηση οφείλει συναφώς να γνωρίζει ότι οι διαβιβάσεις, από τα σήματα καπνού έως την μετάδοση εικόνας, συχνά δυσλειτουργούν στο χάος της μάχης. Για αυτό δεν φταίει το εργαλείο. Φταίει ο διοικητής που δεν πιέζει τον εαυτό του να καταλάβει τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει με αυτό και δεν παίρνει τα κατάλληλα μέτρα.

  66. Αρματιστής says:

    Κύριε Θέμελο

    Κατ’ αρχάς δεκτή η διευκρίνιση. Δεν γνώριζα αυτά που αναφέρετε.

    Όμως θέλω να παρατηρήσω το εξής. Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας, ως αρχηγός της «επανάστασης» κινήθηκε με εξαιρετικά μεγάλη ταχύτητα για την εξόντωση των ηγετών της αντιβενιζελικής παράταξης. Οι «οκτώ» πολιτικοί και στρατιωτικοί παραπέμφθηκαν ενώπιον του έκτακτου στρατοδικείου με την κατηγορία της προδοσίας. Ασφαλώς η κατηγορία ήταν σαθρή. Οι καταδικασθέντες σε θάνατο μόνο για προδοσία δεν μπορούσαν να καταδικασθούν. Για ανικανότητα ναι. Η υπό τον Πλαστήρα «επαναστατική» επιτροπή μπορούσε να τους καταδικάσει άνευ δίκης για ανικανότητα και να τους εκτελέσει. Και αυτό θα ήταν έντιμο.

    Ο στρατός, τα φρούρια και τα υλικά παραδόθηκαν στους Τούρκους εξ αιτίας της ανικανότητας των κυβερνώντων, κυρίως όμως της ανικανότητας κάποιων εκ των ανώτατων στρατιωτικών ηγητόρων και της μη εκτέλεσης από πολλούς στρατιωτικούς διοικητές –μεταξύ των οποίων και ο Πλαστήρας- των εντολών που τους ανατέθηκαν από τους προϊσταμένους τους. Από κοντά εγκατέλειψαν τις θέσεις τους άνευ μάχης διάφοροι στρατιωτικοί διοικητές –μεταξύ των οποίων και ο Πλαστήρας- καθώς και μεγάλος αριθμός κατώτερων αξιωματικών, ανθυπασπιστών και μονίμων υπαξιωματικών. Υπό αυτές τις συνθήκες ακολούθησαν και πολλοί στρατιώτες.

    Δυστυχώς ο αρχηγός της «επανάστασης» Συνταγματάρχης Πλαστήρας δεν κινήθηκε με την ίδια ταχύτητα για την παραπομπή σε δίκη των στρατιωτικών διοικητών που εγκατέλειψαν τις θέσεις τους ενώπιον του εχθρού, ή δεν εκτέλεσαν τις εντολές που τους ανατέθηκαν. Και τούτο επειδή –όπως πιστεύω- είχε αυτογνωσία των πεπραγμένων του και θα έπρεπε να παραπέμψει και τον εαυτό του.

    Για τους στρατιωτικούς διοικητές που δεν εκτέλεσαν τις εντολές τους, ή εγκατέλειψαν τις θέσεις τους είχαν υποβληθεί μηνύσεις υπό των προϊσταμένων τους και είχαν σχηματιστεί δικογραφίες. Απέμενε μόνο η διεξαγωγή τακτικής ανάκρισης και η παραπομπή τους στο στρατοδικείο. Δηλαδή επρόκειτο για βεβαιωμένα πραγματικά στρατιωτικά εγκλήματα και όχι για σαθρές κατηγορίες.

    Ήδη στο κείμενο έχω αναφερθεί στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα και το διοικητή του Ι/49 Τάγματος Ταγματάρχη Σαραντόπουλο. Υπήρχαν και άλλοι όπως οι Ταγματάρχες Πρεμέτης και Τρικαλιώτης που εγκατέλειψαν τις θέσεις τους στα υψώματα Μπαλ Μαχμούτ και Αϊβαλή. Ο διοικητής του Ι/38 Σ.Ε. Συνταγματάρχης Ι. Ζήρας που εγκατέλειψε το ύψωμα Τουκλού Τεπέ και στη συνέχεια το Τσορούμ Νταγ πράγμα που οδήγησε στην εγκατάλειψη της οχυρωμένης τοποθεσίας του Τουμλού Μπουνάρ από την Ομάδα Φράγκου και επισφράγισε την καταστροφή της Ομάδας Τρικούπη. Ο διοικητής του 32 Συντάγματος Συνταγματάρχης Περ. Σπυρόπουλος που εγκατέλειψε τους άνδρες του στην Κιουτάχεια και έφυγε καλπάζοντας με κάποιους εκ των αξιωματικών του στο Ουσάκ• εκεί έλαβε ΦΠ από το φρουραρχείο για την Αθήνα. Καθώς και κάποιοι ακόμη.

    Οι εγκληματίες διοικητές Συνταγμάτων, ταγμάτων και Λόχων επιβαλλόταν με κάθε τρόπο να δικαστούν σύντομα και τούτο επειδή στην περίπτωση που διεξάγονταν επιχειρήσεις στη Θράκη θα επαναλαμβάνονταν ενδεχομένως τα ίδια. Ο Πλαστήρας απέφυγε να το κάνει.

  67. Κ/Δ ΚΒ says:

    Φίλε ΚΛΕΑΝΘΗ, συμφωνώ απολύτως μαζί σου και χαίρομαι γιατί αυτή η σύνοψη περί διοίκησης που παραθέτεις είναι αυτό που πρέπει να εξάγουμε σήμερα εμείς και οι «αρμόδιοι» ως συμπέρασμα και κυρίως ως δίδαγμα. Αν μπλέκω με λεπτομέρειες είναι γιατί εξαιτίας των πολιτικών σκοπιμοτήτων της εποχής, κάποιοι ακόμα και σήμερα εξακολουθούν να πιστεύουν ότι π.χ. έφταιγε μόνο ο Χατζηανέστης και όχι π.χ. ο Τρικούπης που τα έκανε όλα τέλεια. Η αγιοποίηση του Πλαστήρα εντάσσεται ακριβώς σε αυτά τα πλαίσια. Εκτός αυτού τα επίσημα γραπτά αρχειακά τεκμήρια (π.χ. Έκθεση Α΄ ΣΣ που βασίζει και το βιβλίο του ο Τρικούπης) υποκρύπτουν σκοπιμότητες από τους συντάκτες τους. Τρανότερο παράδειγμα από την Έκθεση Πλαστήρα που αναλύεται από τον Αρματιστή, δεν έχουμε. Παράλληλα, όμως, οι λεπτομέρειες δείχνουν πως παράμετροι (Διαβιβάσεις) που συχνά παραμελούνται επηρεάζουν και επιδεινώνουν περισσότερο ένα υφιστάμενο πρόβλημα διοίκησης. Το σημαντικότερο είναι για τον Χατζηανέστη, ότι απουσίαζε 7 ολόκληρα χρόνια από το Στράτευμα. Δεν ήταν σαν τους απότακτους που έλειπαν 2-3 χρόνια και επανήλθαν. Παραδόξως σε ορισμένα θέματα φάνηκε πολύ σοβαρότερος από τους «βετεράνους» της Μικράς Ασίας. Όμως ακριβώς αυτή του η άγνοια, είναι που τον οδήγησε στο να δεχθεί την γνώμη των υφισταμένων του, ότι ο Στρατός θα αντιμετώπιζε με επιτυχία μια επίθεση και τον έκανε να περισπάται με μεταφορές δυνάμεων σε Θράκη και συμπτύξεις μετώπου, υποτιμώντας τα σημεία που προειδοποιούσαν και παραμερίζοντας εισηγήσεις που δεχόταν. Το όλο θέμα της Ανώτατης Διεύθυνσης Επιχειρήσεων στο σημερινό ελληνικό Στράτευμα μετά από 100 χρόνια έχει τουλάχιστον γίνει κατανοητό;

  68. Ανώνυμος says:

    Οι ενέργειες στην Κύπρο και στη Μικρά Ασία χαρακτηρίζονται προδοτικές εντός πολιτικού πλαισίου.Οχι με την έννοια ότι προσχώρησαν στον εχθρό.
    Αλλά ότι οι επιλογές και οι ενέργειες δεν είχαν βάσει το εθνικό συμφέρον.
    Πολιτικοί-στρατιωτικοί κατηγορούνται (φυσικά από τους πολιτικούς αντιπάλους -νέο καθεστώς) ως ανεύθυνοι,τυχοδιώκτες που έπαιξαν τη χώρα στα ζάρια.
    Οι ενέργειες αποσκοπούσαν αποκλειστικά στην εξυπηρέτηση στενά παραταξιακών και ατομικών συμφερόντων με ταυτόχρονα σοβαρή την πιθανότητα της εθνικής καταστροφής.

    Παραδείγματα κειμένων.
    Κύπρος 1974: Από το προδοτικό πραξικόπημα εναντίον του Μακάριου στον Αττίλα 1
    https://www.protothema.gr/stories/article/1028019/apo-to-prodotiko-praxikopima-enadion-tou-makariou-ston-attila-1/

    «ο «αόρατος δικτάτορας» Ιωαννίδης, ήταν βέβαιος ότι «οι Μεμέτηδες δεν θα τολμήσουν να κάνουν τίποτε. Μπλοφάρουν», όπως είπε σε Έλληνα διπλωμάτη από το Λονδίνο που τον προειδοποίησε για το τι θα ακολουθούσε.»
    Το κίνητρο του ρίσκου της χούντας ,για το πραξικόπημα εναντίον του Μακάριου, και την ενδεχόμενη εθνική καταστροφή δεν ήταν η φιλοπατρία αλλά η ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα και η μακροχρόνια παραμονή στην εξουσία.

    και στη μικρασιατική καταστροφή πχ
    «θυσίασαν συνειδητά τα συμφέροντα της «πατρίδας» στο όνομα των συμφερόντων του θρόνου,»
    https://www.kathimerini.gr/717983/opinion/epikairothta/arxeio-monimes-sthles/ideologikes-agkylwseis-kai-h-dikh-twn-e3i

    Καμμία σχέση η κατηγορία της προδοσίας με την ανικανότητα.

  69. Lampros Vaiou says:

    @ Βελισαριος

    «Ξέρεις τα σπίτια πεισματώνουν εύκολα, σαν τα γυμνώσεις»
    Γιώργος Σεφέρης
    και
    https://mikrasiatis.gr/o-giorgos-seferis-perigrafei-ti-mikrasiatiki-katastrofi/

  70. Spiros Ps says:

    Έχει γραφτεί παλαιότερα άρθρο σχετικά με την τούρκικη επίθεση του 1922 και την ήττα της ελληνικής πλευράς για να το διαβάσω; Πέρα από όσα αναφέρονται παραπάνω.

    Αν όχι επί του προκειμένου, οι ελληνικές δυνάμεις αν αποφεύγονταν βασικά λάθη θα μπορούσαν να προτάξουν ισχυρή άμυνα ώστε σε πρώτη φάση να αντιμετωπιστεί μετ’επιτυχίας η τούρκικη επίθεση;
    Σε κάθε περίπτωση πως θα μπορούσε να υπάρξει μετά αναίμακτη απεμπλοκή τόσο στρατιωτικά όσο και πολιτικά;

  71. Κ/Δ ΚΒ says:

    @88nkb
    It is a historical fact that the modern Hellenic Army does not display a high level of military discipline and is mainly based on inspiration/motivation and ethical values of the personnel along with the individual initiative of the warrior. In 1922 it was exactly the case of no motivation, low leadership and loosening of discipline. Apart from this, there were two more factors also affecting: a) a general underestimation of the opponent b) the heavy losses of the officer’s corp during the 1921 battles, hence absence of the best officers during 1922 (reliance on reserve officers in a great proportion).
    Expedition to Angira proved that the Hellenic Army was not able to crash the Kemalist defence, but by the late September 1921, still remained master of the field, so the men and officers relaxed (no hard work on digging), the high command was confident that the men will stand on their positions, because above all the enemy army was not able to conduct a general attack (according to the intelligence gathering from the numerous defectors). The low level of the officers is responsible for the poor staff work regarding the artillery positions and fortification. At the same time the proximity of the city of Afion Karahisar to the front line affected further the discipline of men and disorientation of the officers from their main duty (gambling) creating the atmosphere of a period of peace (no high alert, no systematic training, emphasis on sports competition).
    There were units in the front line (i.e. 49 Infantry Regiment) where the conscripts displayed low level of discipline and morale. A few months ago the specific regiment experienced a mutiny and the only thing we know is that the conscripts were of “old” Classes, meaning that the last 10 years they had been called up about 5-6 times either on general mobilizations, or to participate in real war.
    Your remarks about the contrast between sports activities and negligence on trench digging reminds me of a report made by a British officer on May 1918 after visiting XIII Infantry Division on Macedonian Front that was ready to go forward in the battle zone:
    “I did not gain the impression that the training was being as strenuously conducted as ought to have been the case in a unit on the point of going up into the line, and this may have been due both to shortcomings on the part of the commander and to a less efficient squad of French Mission officers than those with other divisions. General Negroponte, is an officer of Engineer origin who has been an instructor at the Evelpides school in the past and has written military text-books. He speaks English perfectly, and I understand is partly of British origin. He is a very agreeable gentleman and very talkative, but has had no experience in command of troops, and seemed to me to attach more importance to the childish ornamentation of the men’s camps than to matters connected with their training”.
    Unfortunately officers that do not give emphasis on operational readiness, but they would rather be busy with secondary duties are a reality.
    The problem with the poor killing effects of 65 mm mountain guns, solved late in 1923 when the first order for modern mountain guns was placed. Like 65 mm mountain guns, the Mle 1907 heavy machine gun were provided by the French when they were responsible for the general re-equipment of the Hellenic Army in 1917. The small quantities of the existing Schwarzlose M1907 and Colt (ordered in 1915) machine guns, condemned them to secondary duties. 72 Colt machine guns equipped the II Infantry Division but there was a lack of spare parts and they displayed a lot of jamming. Schwarzlose on the other hand equipped the Cavalry units. Fortunately late 1925 a contract was signed for the purchase of modern machine guns and light machine guns, but the Hellenic Army that was mobilized in 1940 was by far the largest armed force ever deployed in modern Hellenic history, and the utilization of the old Mle 1907 was Inevitable.

  72. 88nkb says:

    @Κ / Δ ΚΒ

    Thank you for your reply. I appreciate your insights on the motivations of the individual Greek soldier. It is fascinating to see how cultural norms can affect different armies and even different divisions.

    Regarding the different divisions, EPT pictures seem to show certain divisions (V, X and Independent divisions) as being more engaged in «military activities» than others. Cleaning weapons, manning observation points, and conducting close order drill – especially the Independent Division. My initial comment mentioned the IV, IX and XIII MP participating in recreational activities. I know that the IV MP arrived in April 1921. Was this composed of older reservists? I know the IV MP participated in the final offensive against the Bulgarians in 1918. Is it possible some of these soldiers were veterans of the Macedonian Front? I realize the Greeks only fought in several large battles between May 1918 and the end of the war.

  73. 88nkb says:

    @Κ / Δ ΚΒ

    Thank you for the response. That is a fascinating analysis of how discipline can vary from army to army and even from divisions within the same army. EPT photographs of the same period show the V MP, X MP, and Independent Divisions engaging in weapons maintenance, manning of observation posts, and close-order drill and training. I know the V MP was an experienced, battle-tested unit that had seen combat since the National Defense Corps in WWI.With regards to the IV MP, weren’t they among the last units to be deployed? Do you think this division was composed mostly over older reservists? There had to have been combat veterans among this group. If I recall, the IV MP and 35th Regiment fought under Gardalidis in Vardar offensive in 1918. Perhaps these offensive operations did not provide adequate knowledge of the preparation of modern trenches.

    With regards to training, the same issues you mentioned were apparent in the late 1940s. The Joint United State Military Advisory Group – Greece (JUSMAGG) noted these operational and command issues:

    «In the phase where the Greek National Army had a superb opportunity to pursue aggressively and completely eliminate the bandits of Vitsi, the GNA presented all of the previous faults of vacillation, lack of aggressiveness, indecisiveness, willingness to let the initiative evaporate through time, reluctance of subordinate commanders actively to abide by and to pursue the superior commander’s decision, and reluctance of the superior commander to force his will upon his subordinates.»

    With regards to commanders placing subordinate echelons under the command of peers, rather than themselves, the Americans also took note:

    «The Greek National Army had may methods to avoid aggressive action and responsibility by its individual commanders. One of these methods was the «double company,» in which commanders would assign an objective to multiple battalions that would then cobble together a makeshift element under a commander from yet another battalion. This phenomenon undermined unit integrity, unity of command , and unit interoperability training. Additionally, it allowed the commanders to shirk responsibility since they could blame each other for any ensuing confusion in planning or execution.»

    This sounds exactly like what was going on in Kaletzik in August 1922. Battalions being assigned to other battalions.

    «In January and April 1949, General Reuben Jenkins, Van Fleet’s deputy, admonished the respective American advisor chiefs of Greek B and C Corps for corps’ failure to emphasize training at every opportunity, even when some of the unit was engaged in operations. Jenkins referred to the U.S. experience when he wrote, ‘every American Division regimental and battalion commander soon learned in WWII that a unit can conduct offensive or defensive battle and at the same time carry on some vitally needed tactical or technical training with its supports and reserves at the same time. They also learned that this combination paid large dividends.’ Greek leaders nevertheless largely ignored advisors’ recommendations on training during or outside combat.»

  74. 88nbk

    The V Division of the Asia Minor Campaign, is a very different formation than the V Division of the Macedonian Front. Essentially it was rebuilt bottom up in 1919-1920 by the combination of the under-strength Cretan and Cydoniae Divisions. Thus it had little of the legacy of the old V, and was 1/2 made up of units raised newly in Asia Minor.

    The IV Division was indeed newly brought to Asia Minor in 1922.

    General speaking, keep in mind the fact that of the 31 Infantry Regiments raised in 1917-1918 only 39% had substantial combat experience in WW1. If you include Ukraine, only 50% of the 1917-1919 regiments had substantial combat experience in sustained large scale operations. And many were demobilized and re-constituted in 1919-1920.

  75. Γιάννης Γ. says:

    Ο Τρικούπη γιατί αναλώνεται σε αιτήσεις που θέλουν ώρες να πάνε και άλλες τόσες ώρες να έρθουν οι απαντήσεις τους, για να ζητήσει επιμόνως και με αμφίβολο αποτέλεσμα, το 26ο Σύνταγμα και κατόπιν όλη την IX Μεραρχία που παρότι θα κινηθεί δια του σιδηρόδρομου θέλει ένα 5ωρο το κάθε τάγμα για τη μετακίνησή του, και δεν παίρνει κατευθείαν το εφεδρικό Σύνταγμα της XII Μεραρχίας που βρίσκεται πλησίον της IV και του ανήκει, τη στιγμή που έχει βεβαιωθεί πως η συγκεκριμένη μεραρχία δεν πιέζεται, πως δεν υπάρχουν τουρκικές δυνάμεις βορείως του Άκαρ και πως ακόμα και η επίθεση εναντίον της V Μεραρχίας ήταν παραπλανητική και ασθενής,ώστε να θεραπεύσει έγκαιρα, έστω σε πρώτη φάση, το πρόβλημα της ενίσχυσης του τομέα της IV; Ποιο ήταν το πρόβλημα;

  76. anast says:

    ………σὲ αἰτήσεις ποὺ θέλουν ὧρες νὰ πᾶνε καὶ ἄλλες τόσες ὧρες νὰ ἔρθουν οἱ ἀπαντήσεις τους………

    τὸ εἴπατε μόνος σας, αὐτὰ εἶναι χαζομάρες!

  77. Κ/Δ ΚΒ says:

    Ο Τρικούπης του Α΄ ΣΣ μάλλον σκέφθηκε πονηρά. Έστειλε το 46ο ΣΠ που του ανήκε να βοηθήσει την V ΜΠ (που την έδωσε στο Β΄ ΣΣ) και ζήτησε το 26ο ΣΠ που δεν του ανήκε, ώστε: α) να λάβει το 26ο ΣΠ ως ενίσχυση και β) μετά ανά πάσα στιγμή να μπορεί να πάρει και το 46ο ΣΠ που ήταν δικό του. Πράγματι, στις 14/8 που το 26ο ΣΠ μεταφέρθηκε στο Αφιόν, διέταξε και το 46ο ΣΠ να σπεύσει προς την IV ΜΠ (αλλά εν τέλει δεν πρόλαβε).

  78. Κ/Δ ΚΒ says:

    Σε σχέση με την έρευνα για το θέμα των αιτήσεων του Υποστρατήγου Τρικούπη προς μεταφορά της VII ΜΠ στον τομέα του Αφιόν Καραχισάρ τις παραμονές της επίθεσης της 13ης Αυγούστου 1922, αντιπαραβαλλόμενων αυτών που γράφει η έκθεση Τρικούπη και των αρχείων της ΔΙΣ έχουμε τα εξής:

    10/8/1922
    Σύμφωνα με τον Τρικούπη
    «Προς δε, την 10/23 Αυγούστου 1922 δι’ αναφοράς μου (αρ. 3217/3) προς την Στρατιάν παρεκάλεσα, όπως εγκρίνη και μετακινηθή εν σύνταγμα της VII Μεραρχίας εις χώρον Μπαλ-Μαχμούτ»

    Σύμφωνα με την ΔΙΣ:
    10 Αυγούστου 1922, Α΄ ΣΣ προς ΣΜΑ, Κοινοποίηση B΄ ΣΣ, VII ΜΠ, αριθ. 3217/ΙΙΙ.
    «Εν περιπτώσει επιθέσεως ταύτης προτίθεμαι βάσει 16515/3905 διαταγής σας να χρησιμοποιήσω ενίσχυσιν μετώπου VII Μεραρχίαν. Επειδή μεραρχία αύτη αρκούντως απομεμακρυσμένη δεν θα δυνηθή επέμβη εγκαίρως αγώνα ή εσπέραν δευτέρας ημέρας παρακαλώ εγκρίνατε να μετακινηθή από τούδε εν σύνταγμα αυτής εις χώρον Μπαλμαχμούτ προσωρινώς μέχρι διευκρινίσεως καταστάσεως και εφ’ όσον διαρκή καλοκαιρία ήτις δεν παρουσιάζη δυσχερείας εις προσωρινήν ταύτην μεταστάθμευσιν».
    Ώρα 23.45
    Ελήφθη από την ΣΜΑ 11-8-1922 αλλά πρωτοκολλήθηκε 12-8-1922

    11/8/1922
    Σύμφωνα με τον Τρικούπη
    «. . . παρεκάλεσα κατά την μεσημβρίαν της 11ης/24 Αυγούστου το Β΄ Σώμα Στρατού, όπως επί τη προόψει εχθρικής επιθέσεως, αποστείλη την επομένην εις χωρίον Μπογιαλί (Υποτομέα Σαβράν) εν σύνταγμα της VII Μεραρχίας. Τούτο ανέφερον και εις την Στρατιάν και εζήτησα παρ’ αυτής, όπως διατάξη την εις τον αυτόν χώρον κάθοδον ολοκλήρου της VII Μεραρχίας».

    Σύμφωνα με την ΔΙΣ:
    11 Αυγούστου 1922, ΣΜΑ προς Α, Β΄, Γ΄, ΣΣ, Μεραρχία Ιππικού, αριθ. 21900/5468/ΙΙΙ.
    «Η μεταστάθμευσις ενός συν/τος μετά μοίρας Πυρ/κού της VII Μεραρχίας εις χώρον Μπαλ Μαχμούτ ην ηττήσατο Α΄ Σ. Στρατού εγκρίνεται».
    Ώρα 16.15.

    Σύμφωνα με την ΔΙΣ:
    11 Αυγούστου 1922, Α΄ ΣΣ προς Β΄ ΣΣ, Κοινοποίηση Ι ΜΠ, αριθ. 3235/ΙΙΙ.
    «Κατόπιν 21900/5468 τηλεγραφικής διαταγής Στρατιάς παρακαλώ διατάξατε σύνταγμα και μοίραν ορειβ. Πυρ/κού VII Μεραρχίας μεθ’ ενός Χειρουργείου και Κλιμακίου Τραυματιοφορέων να τεθή αύριον 12 τρέχοντος εις κίνησιν όπως αχθή εις χώρον Γκεϋσλάρ–Μπογιαλί ανατολικώς Πασά Κιοϊ υπό διαταγάς τακτικώς Ι Μεραρχίας.
    Ώρα 23.35
    Ελήφθη Ι ΜΠ 12-8-1922».
    Οι σχετικές διαταγές του Β΄ ΣΣ ελήφθησαν από την VII ΜΠ στις 01.00 της 12ης Αυγούστου και το Απόσπασμα εκκίνησε στις 08.00.

    12/8/1922
    Σύμφωνα με τον Τρικούπη
    «Επειδή όμως μέχρι της μεσημβρίας της 12ης Αυγούστου δεν έλαβον απάντησιν της Στρατιάς επί της αιτήσεώς μου περί μετακινήσεως της VII Μεραρχίας . . . ηναγκάσθην να ζητήσω παρά του Β΄ Σώματος Στρατού, όπως αποστείλη την επομένην 13/26 Αυγούστου την VII Μεραρχίαν εις τον αυτόν χώρον».

    Σύμφωνα με την ΔΙΣ:
    12 Αυγούστου 1922, Α΄ ΣΣ προς Β΄ ΣΣ, Κοινοποίηση ΣΜΑ, Ι, VII ΜΠ, αριθ. 3240/ΙΙΙ.
    «Σημεριναί αεροπορικαί αναγνωρίσεις εξηκρίβωσαν συγκέντρωσιν νέων δυνάμεων . . . Κατόπιν τούτου παρακαλώ διατάξατε όπως και υπόλοιπος δύναμις VII Μεραρχίας κινηθή λίαν πρωΐαν αύριον προς . . .»
    Ώρα 12.00. Ωστόσο στο αποκρυπτογραφηθέν από την Ι ΜΠ έχει ώρα 12.45. Αυτό πιθανόν έχει την έννοια ότι 12.00 εξεδόθη και 12.45 εστάλη. Στο αποκρυπτογραφηθέν από την Ι ΜΠ κάτω από την ώρα 12.45 έχει σβησμένη ένδειξη ότι ελήφθη στις 13.25.

    12 Αυγούστου 1922, Α΄ ΣΣ προς ΣΜΑ, Κοινοποίηση Β΄ ΣΣ, αριθ. 3249/ΙΙΙ.
    «Κατόπιν επαυξήσεως εχθρικών δυνάμεων περιοχήν . . . εκκενώσεις υπό κατοίκων χωρίων κειμένων εντός γραμμής μας και συνεχιζομένης προωθήσεως τμημάτων εχθρού έναντι θέσεών μας εθεώρησα αναγκαίον να αχθή ταχέως VII Μερ. ολόκληρος οπίσω διακένου μεταξύ Ι και IV Μεραρχιών . . . Παρακαλώ εγκρίνατε ενέργειάν μου».

    12 Αυγούστου 1922, Β΄ ΣΣ προς VII ΜΠ, Κοινοποίηση Α΄ ΣΣ, ΣΜΑ, αριθ. 7384.
    «Κατόπιν 3240 τηλ/κής αιτήσεως Α΄ ΣΣ και η υπόλοιπος δύναμις μεραρχίας υμών μετά του παρ’ υμίν Ουλαμού ΙΙΙ Μοίρας Σκόντα να κινηθή αύριον πρωΐαν προς χώρον Γιαντζιλάρ–Μπογιαλή».
    Ώρα 14.30».

    12 Αυγούστου 1922, ΣΜΑ προς Α, Β΄, Γ΄, ΣΣ, Μεραρχία Ιππικού, αριθ. 21941/5529/ΙΙΙ.
    «Το Α΄ ΣΣ αναφέρει, ότι νέαι εσημειώθησαν συγκεντρώσεις . . . Η VII Μερ. τιθεμένη εν πορεία την πρωΐαν της αύριον τίθεται κατόπιν τούτου εις την διάθεσιν του Α΄ ΣΣ».
    ΑΓΝΩΣΤΗ ΩΡΑ
    Η σχετική διαταγή του Β΄ ΣΣ ελήφθη από την VII ΜΠ πριν τις 18.00 της 12ης Αυγούστου και η μετακίνησή της άρχισε στις 07.45 ή 08.30 της 13ης Αυγούστου.

    Παρατηρήσεις
    • Ο Τρικούπης εντέχνως αποκρύπτει ότι το αναφερθέν από αυτόν τηλεγράφημα της 10ης Αυγούστου, εστάλη μόλις στο τέλος της ημέρας και φυσικά η λήψη του έγινε στις 11 Αυγούστου, οπότε είναι ευνόητο ότι τυχόν απάντηση της ΣΜΑ μοιραία θα εντοπισθεί εκείνη την ημέρα (κάτι που βεβαίως θα εκληφθεί ως καθυστέρηση 1 ημέρας, από τον αναγνώστη τον οποίον δεν πληροφορεί για την ώρα αποστολής).
    • Ο Τρικούπης ψευδώς αναφέρει ότι το μεσημέρι της 11ης Αυγούστου παρεκάλεσε το Β΄ ΣΣ να στείλει ένα Σύνταγμα, ζητώντας και την έγκριση της ΣΜΑ.
    • Ο Τρικούπης εντέχνως δεν σημειώνει αντίδραση της ΣΜΑ εντός της 11ης Αυγούστου.
    • Στην πραγματικότητα, στις 11 Αυγούστου ο Τρικούπης έλαβε την έγκριση της ΣΜΑ (τηλεγράφημα 21900, επαυξημένο για Απόσπασμα) που εκδόθηκε ή εστάλη στις 16.15 και βάσει αυτού το Α΄ ΣΣ ζήτησε Απόσπασμα από το Β΄ ΣΣ, μόλις στις 23.35 της 11ης Αυγούστου.
    • Ο Τρικούπης ψευδώς ισχυρίζεται ότι έως το μεσημέρι της 12ης Αυγούστου δεν είχε λάβει έγκριση από την ΣΜΑ για την μετακίνηση της υπόλοιπης VII ΜΠ (αφού την 11η Αυγούστου δεν είχε ζητήσει κάτι τέτοιο).
    • Ο Τρικούπης εντέχνως δεν αναφέρει αντίδραση της ΣΜΑ εντός της 12ης Αυγούστου.
    • Στην πραγματικότητα, ο Τρικούπης ζήτησε το μεσημέρι της 12ης Αυγούστου από το Β΄ ΣΣ (τηλεγράφημα 3240) την αποστολή της υπόλοιπης VII Μεραρχίας κοινοποιώντας το στην ΣΜΑ και λίγο μετά (άγνωστη ώρα τηλεγράφημα 3249) ζήτησε από την ΣΜΑ έγκριση.
    • Η ΣΜΑ όντως ενέκρινε στις 12 Αυγούστου δίχως να είναι γνωστή η ώρα. Αν όμως υποθέσουμε ότι η ΣΜΑ λαμβάνει τα τηλεγραφήματα 3240 και 3249 που εστάλησαν μετά τις 12.00, απαιτουμένων 5-6 ωρών, τότε η έγκριση της ΣΜΑ μπορεί να εστάλη κατά τις 19.00 και να ελήφθη από το Α΄ ΣΣ τις πρώτες πρωϊνές ώρες της 13ης Αυγούστου. Κανένα αρχείο ή βιβλίο δεν αναφέρει την ώρα αποστολής της έγκρισης της ΣΜΑ για την αποστολή της υπόλοιπης VII ΜΠ.

    Ανακεφαλαιώνοντας:
    Στο τέλος της 10/8 ο Τρικούπης προϊδεάζει ότι σε περίπτωση εχθρικής επίθεσης, προτίθεται να χρησιμοποιήσει την VII ΜΠ και επειδή αυτή βρίσκεται μακριά, ζητά την αποστολή 1 συντάγματος της μεραρχίας.

    Το απόγευμα της 11/8 ο Χατζηανέστης αποστέλλει την έγκρισή του (επαυξημένη σε Μικτό Απόσπασμα).

    Στο τέλος της 11/8 ο Τρικούπης ζητά την αποστολή του Μικτού Αποσπάσματος (εκκίνηση πρωί 12/8).

    Το μεσημέρι της 12/8 ο Τρικούπης ζητά από τον Διγενή και την αποστολή της υπόλοιπης VII ΜΠ (εκκίνηση πρωί 13/8) και ζητά την έγκριση από τον Χατζηανέστη.

    Ο Διγενής διατάζει την VII ΜΠ να μετακινηθεί και η υπόλοιπη.

    Σε απροσδιόριστο χρόνο στις 12/8 ο Χατζηανέστης αποστέλλει την έγκρισή του.

    Σημειώσεις:
    Στις 11/8 ο Τρικούπης ζητά από τον Διγενή να στείλει το Απόσπασμα της VII ΜΠ, μόνο αφού έχει λάβει την έγκριση του Χατζηανέστη. Στις 12/8 ο Τρικούπης ζητά από τον Διγενή να αποστείλει και την υπόλοιπη VII ΜΠ δίχως να περιμένει την έγκριση του Χατζηανέστη περιοριζόμενος στην κοινοποίηση του αιτήματός του. Ωστόσο, μετά στέλνει και νέο τηλεγράφημα προς τον Χατζηανέστη ζητώντας του την έγκριση.
    Τα όσα τοποθετεί χρονικά στις 11/8 ο Τρικούπης για αίτηση και της υπόλοιπης VII ΜΠ, ουσιαστικά έχουν συμβεί στις 12/8.
    Οι χρόνοι αντίδρασης κατά την αποστολή, αποκρυπτογράφηση και λήψη ενός τηλεγραφήματος ήσαν εξαιρετικά μακροί. Η απάντηση του Χατζηανέστη μόλις στις 16.15 της 11/8 στο αποσταλέν αίτημα για την έγκριση μετακίνησης 1 Συντάγματος, πιθανόν να οφείλεται και στο γεγονός ότι από τις 04.30 εκδηλώθηκε η παραπλανητική επίθεση στον τομέα Μπιλετζίκ.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s