Ο Συνταγματάρχης Νικόλαος Πλαστήρας και η προβληματική δράση του κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία – Μέρος ΙΙα

Γράφει ο Αρματιστής

(Ταξίαρχος ε.α. Βασίλειος Λουμιώτης)

Η Μάχη στο Κέντρο Αντιστάσεως Καμελάρ στις 13 Αυγούστου 1922

Γενικά

Κατ’ αρχάς επιβάλλεται να αναφερθεί ότι είναι εξαιρετικά δυσχερής η ακριβής εξιστόρηση της μάχης που διεξήχθη στις 13 και 14 Αυγούστου 1922 στο Κέντρο Αντιστάσεως (Κ.Α.) Καμελάρ (που ανήκε στον αμυντικό Τομέα της IV Μεραρχίας Πεζικού), την ευθύνη του οποίου ανέλαβε από τη 10η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου 1922 το Μικτό Απόσπασμα ΧΙΙΙ Μεραρχίας διοικούμενο από τον Συνταγματάρχη Νικόλαο Πλαστήρα. Η αναφερόμενη δυσχέρεια οφείλεται κυρίως στις ασάφειες και τις αντιφάσεις που κυριαρχούν στην Έκθεση Πεπραγμένων του Μικτού Αποσπάσματος ΧΙΙΙ Μεραρχίας, η οποία αποτελεί και την κύρια πηγή πληροφοριών για την εξέλιξη της μάχης για το μετά τη 10η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου χρονικό διάστημα.

Στο παρόν κείμενο θα αναφερθούμε αποκλειστικά στην περιγραφή του πεδίου της μάχης, τις δυνάμεις που επάνδρωναν αρχικά το Κ.Α. Καμελάρ, καθώς και στα της διεξαγωγής της μάχης μέχρι τη 10η πρωινή ώρα υπό την ευθύνη του διοικητή του 35ου Συντάγματος Πεζικού. Η παρούσα παρουσίαση κρίνεται σκόπιμη και αναγκαία προκειμένου να καταστεί δυνατή η παρακολούθηση της εξέλιξης της μάχης μετά τη 10η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου οπότε τη διοίκηση όλων των επί του Κ.Α. Καμελάρ αμυνομένων δυνάμεων ανέλαβε ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας. Κύριες πηγές της παρούσας αναφοράς μας θα αποτελέσουν τα παρακάτω κείμενα:

  • Η Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας Πεζικού.
  • Η Έκθεση Πεπραγμένων 35ου Συντάγματος Πεζικού.
  • Η Κατάθεση του Αρχηγού Πυροβολικού της IV Μεραρχίας Αντισυνταγματάρχη ΠΒ Αθανασίου Πουρνάρα στην ανακριτική επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου.
  • Η Έκθεση Πεπραγμένων Πυροβολικού Κ.Α. Καμελάρ, συνταχθείσα από τον Υπολοχαγό ΠΒ Σπυρίδωνα Ραυτόπουλο.
  • Ο 7ος τόμος της ΔΙΣ για τη Μικρασιατική Εκστρατεία με τίτλο «Υποχωρητικοί Αγώνες των Α’ και Β’ Σωμάτων Στρατού».
  • Ο Τόμος της Τουρκικής Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού που αναφέρεται στη τελική Τουρκική επίθεση του Αυγούστου 1922 κατά της Στρατιάς Μικράς Ασίας.

Ο αμυντικός Τομέας της IV Μεραρχίας στην εξέχουσα του Αφιόν Καραχισάρ

Κατά την τελευταία περίοδο της Μικρασιατικής Εκστρατείας η IV Μεραρχία Ναυπλίου, διοικούμενη από τον Υποστράτηγο Δημήτριο Δημαρά, υπαγόταν στο Α΄ Σώμα Στρατού και είχε σαν αποστολή την κάλυψη του συγκοινωνιακού κόμβου του Αφιόν Καραχισάρ από νότια και νοτιοανατολικά. Το στρατηγείο της Μεραρχίας βρισκόταν στην πόλη του Αφιόν.

Τα όρια του αμυντικού Τομέα της IV Μεραρχίας ορίζονταν ανατολικά από τον ποταμό Ακάρ και δυτικά από τη γραμμή Καραντιρέκ – Τεκέ Γιαϊλά  (μία γραμμή στη κατεύθυνση Βορράς – Νότος, 2 χλμ. περίπου ανατολικά του χωριού Καγιαντιμπί).  Μεταξύ του δεξιού της IV Μεραρχίας και του οργανωμένου επί του υψώματος Μπελέν Τεπέ Κ.Α.  Καγιαντιμπί της Ι Μεραρχίας υπήρχε ευρύ κενό πλάτους πλέον των 4 χλμ. που επιτηρούταν από τις Ι και IV Μεραρχίες.

Σχεδιάγραμμα 3: Παρουσιάζονται: α) Στο κέντρο του σχεδιαγράμματος ο αμυντικός Τομέας της IV Μεραρχίας, η κατανομή του στους Υποτομείς Καλετζίκ και Μιχαήλ και η θέση του Κέντρου Αντιστάσεως Καμελάρ επί του όρους Καλετζίκ. β) Μέρος του Τομέα της Ι Μεραρχίας με το κενό του Καγιαντιμπί και ο Τομέας της ΧΙΙ Μεραρχίας. γ) Οι θέσεις των Στρατηγείων του Α΄ Σώματος Στρατού και των Ι, IV και ΧΙΙ Μεραρχιών. δ) Η διάταξη των δυνάμεων της IV Μεραρχίας στον αμυντικό της Τομέα. ε) Οι θέσεις του Αποσπάσματος Πλαστήρα και του εφεδρικού 11ου Συντάγματος της IV Μεραρχίας. στ) Οι δυνάμεις που επάνδρωναν τους Τομείς των Ι και ΧΙΙ Μεραρχιών. ζ) Η διάταξη των αντιπάλων δυνάμεων το πρωί της 13ης Αυγούστου στον αμυντικό Τομέα της IV Μεραρχίας και στο αριστερό του Τομέα της Ι Μεραρχίας, δηλαδή στην περιοχή που εφαρμόστηκε η κύρια επιθετική προσπάθεια των Τούρκων. η) Το διατιθέμενο από τους αντιπάλους Πυροβολικό. θ) Το ύψωμα Κοτσά Τεπέ επί του οποίου το πρωί της 13ης Αυγούστου εγκαταστάθηκαν οι Τακτικοί Σταθμοί Διοικήσεως του Αρχιστράτηγου Κεμάλ, του διοικητή του Δυτικού Μετώπου και του διοικητή της 1ης Τουρκικής Στρατιάς.

Ο Τομέας της IV Μεραρχίας διαιρούνταν στους Υποτομείς «Καλετζίκ» και «Μιχαήλ», η ευθύνη των οποίων είχε ανατεθεί στο 35ο και 8ο Συντάγματα Πεζικού αντίστοιχα, που διοικούνταν από τους Αντισυνταγματάρχες Πεζικού Ιωάννη Παπαπαναγιώτου το 35ο και Ιωάννη Καρύδη το 8ο. Την εφεδρεία της Μεραρχίας αποτελούσε το 11ο Σύνταγμα Πεζικού υπό τον Αντισυνταγματάρχη Πεζικού Μιχαήλ Νικολαρέα.

Ο Υποτομέας Καλετζίκ κάλυπτε το δυτικό και πλέον ορεινό τμήμα του Τομέα της IV Μεραρχίας και διέθετε τα Κ.Α. Καμελάρ και Κισλατζίκ, καθώς και το ανεξάρτητο Σημείο Στηρίγματος (Σ.Σ.) Καράση. Το 35ο Σύνταγμα είχε διαθέσει στα Κ.Α. Καμελάρ και Κισλατζίκ τα Ι/35 και ΙΙ/35 Τάγματα αντίστοιχα και στο Σ.Σ. Καράση τον 3ο Λόχο του εφεδρικού ΙΙΙ/35 Τάγματος.

Όπισθεν του Υποτομέα Καλετζίκ, στην περιοχή των χωριών Έρικμαν και Τσακιρσάζ, βρισκόταν εγκατεστημένο το Μικτό Απόσπασμα ΧΙΙΙ Μεραρχίας (5/42 Σύνταγμα Ευζώνων και ΧΙΙΙα Μοίρα Ορειβατικού Πυροβολικού) υπό τον Συνταγματάρχη Νικόλαο Πλαστήρα. Το Απόσπασμα βρισκόταν υπό την τακτική διοίκηση του Α’ Σώματος Στρατού και αποτελούσε τη μοναδική εφεδρεία του Σώματος.

Ζωτικό έδαφος του Τομέα της IV Μεραρχίας ήταν το ύψωμα 1710  —πολλές φορές αναφέρεται και ως Καλετζίκ—  επί του οποίου είχε οργανωθεί το Κέντρο Αντιστάσεως Καμελάρ. Επί του Κ.Α. Καμελάρ στηρίζονταν η πρώτη (κατεχόμενη) και η δεύτερη αμυντική τοποθεσία της IV Μεραρχίας. Επομένως η απώλεια του Καλετζίκ θα είχε σαν αποτέλεσμα και την ολική κατάρρευση του Αμυντικού Τομέα της Μεραρχίας. Το ύψωμα 1710 σε όλα τα Ελληνικά και Τουρκικά κείμενα και σχεδιαγράμματα καταχωρείται λανθασμένα ως ύψωμα 1310. [1]

«Η IV Μεραρχία προ πολλού είχε μορφώσει την γνώμην ότι εν περιπτώσει εχθρικής επιθέσεως κατά του μετώπου της το κύριον σημείον της προσβολής θα ήτο αυτό το δεξιό της, εσκόπει να χρησιμοποιήσει το Απόσπασμα Πλαστήρα —εφόσον ήθελε διατεθή εις αυτήν υπό του Α’ Σ.Σ.— εις το σημείον αυτό.». Για τον λόγο αυτό είχε μεριμνήσει έγκαιρα όπως ο διοικητής του Αποσπάσματος και οι αξιωματικοί του μελετήσουν κεκαλυμμένες οδεύσεις προς το δεξιό της και τον χώρο της πιθανής ενέργειας του Αποσπάσματος. Η αναφερόμενη παραπάνω εκτίμηση της Μεραρχίας δεν αναφερόταν και στο παρ’ αυτής συνταχθέν «Σχέδιο Αμύνης» υπό ημερομηνία 9 Ιουλίου 1922. Σε κάθε περίπτωση όμως ο προσδιορισμός του υψώματος 1710 και του Κ.Α. Καμελάρ ως του στροφέα επί του οποίου στηρίζονταν η πρώτη και η δεύτερη αμυντικές τοποθεσίες της IV Μεραρχίας καθιστούσε τον εν λόγω ύψωμα έδαφος ιδιαίτερης τακτικής σημασίας για την ακεραιότητα του όλου Αμυντικού Τομέα της Μεραρχίας και κατόπιν τούτου επιβαλλόταν η ισχυρή αμυντική του οργάνωση και η γενναία ενίσχυση των εκεί αμυντικών δυνάμεων.

Παρά τις παραπάνω εκτιμήσεις ή επιβαλλόμενες υποχρεώσεις, το εφεδρικό 11ο Σύνταγμα ΠΖ της Μεραρχίας  βρισκόταν εγκατεστημένο στη νότια παρυφή της πόλης του Αφιόν, δηλαδή εγγύτερα προς τον Υποτομέα Μιχαήλ, έχοντας το ΙΙ/11 Τάγμα του προωθημένο στο χωριό Κισλατζίκ, αρκετά όμως μακριά (χρονικά) από το Κ.Α. Καμελάρ ώστε να είναι δυνατή η άμεση επέμβασή του για την ενίσχυση του Κέντρου τούτου σε περίπτωση εχθρικής επιθέσεως. Όλα αυτά θα έπρεπε να είχαν συνεκτιμηθεί και με το ότι η διάθεση του Αποσπάσματος Πλαστήρα στην IV Μεραρχία δεν ήταν δεδομένη. Επιβαλλόταν τουλάχιστον το εφεδρικό ΙΙ/11 Τάγμα να είχε προωθηθεί επί του Κ.Α. Καμελάρ. Επίσης και το μείζον μέρος του διατιθέμενου από την IV Μεραρχία Πυροβολικού είχε διατεθεί επ’ ωφελεία του Υποτομέα Μιχαήλ.

 

Ο Υποτομέας Καλετζίκ

Σχεδιάγραμμα 4: Παρουσιάζονται: α) Ο Υποτομέας Καλετζίκ και τα όριά του. Δεξιά το όριο μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών περί το ύψωμα 1535 και αριστερά η σημειούμενη γραμμή μεταξύ των υψωμάτων του Πριονοειδούς και Διχαλωτού Βράχου. β) Η κύρια Ελληνική γραμμή αντιστάσεως. γ) Τα υψώματα Καλετζίκ και Πριονοειδής Βράχος που αποτελούσαν τα Ζωτικά Εδάφη της IV Μεραρχίας. δ) Η διάταξη των δυνάμεων του 35ου Συντάγματος Πεζικού στον Υποτομέα Καλετζίκ. ε) Το Κέντρο Αντιστάσεως Καμελάρ, η κατανομή του σε Σημεία Στηρίγματος και η κάλυψη του Κ.Α. από το Ι/35 Τάγμα Πεζικού. στ) Η κυριαρχούσα γραμμή υψωμάτων νότια του Καλετζίκ επί της οποίας έπρεπε να είχε προωθηθεί έστω και την ύστατη στιγμή η κύρια γραμμή αντιστάσεως της IV Μεραρχίας. Τα σημειούμενα υψόμετρα επιβεβαιώνουν την αξία του ισχυρισμού. Επί των εν λόγω υψωμάτων και στην ευρύτερη περιοχή αυτών αφ’ ενός εγκαταστάθηκαν οι Τακτικοί Σταθμοί Διοικήσεως – Παρατηρητήρια των 5ης και 11ης Τουρκικών Μεραρχιών και αφ’ ετέρου αναπτύχθηκαν οι Τουρκικές δυνάμεις επιθέσεως καθώς και το Τουρκικό Πυροβολικό. ζ) Η μερική κάλυψη του υφιστάμενου κενού μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών δια της εγκατάστασης του ΙΙΙ/4 Τάγματος της Ι Μεραρχίας επί του Μπελέν Τεπέ.

Ο Υποτομέας Καλετζίκ οριζόταν αριστερά (Ανατολικά) από τον Πριονοειδή Βράχο (ΝΑΙ) και δεξιά (Δυτικά) από το δεξιό όριο της IV Μεραρχίας.

Κύρια χαρακτηριστικά του Υποτομέα Καλετζίκ ήταν τα εξής:

  • Η κύρια γραμμή αντιστάσεως είχε χαραχθεί σε έδαφος αμυντικά μειονεκτικό και υποκείμενο στην παρατήρηση του εχθρού που κατείχε και είχε οργανώσει αμυντικά το Μεγάλο Καλετζίκ (Κοτσά Τεπέ). Νότια και σε εγγύτατη απόσταση από την κατεχομένη γραμμή αντιστάσεως υπήρχαν υψώματα που δεν κατέχονταν από τον αντίπαλο, αλλά που κυριαρχούσαν επί της Ελληνικής αμυντικής τοποθεσίας και απαγόρευαν την Ελληνική παρατήρηση επί των συμβαινόντων όπισθεν (νότια) αυτών των υψωμάτων. Επί των υψωμάτων αυτών επιβαλλόταν να είχε προωθηθεί, έστω και την ύστατη στιγμή, η κύρια γραμμή αντιστάσεως της IV Μεραρχίας. Επί των εν λόγω υψωμάτων εγκαταστάθηκαν την παραμονή της Τουρκικής επίθεσης οι Τακτικοί Σταθμοί Διοικήσεως των 5ης και 11ης Τουρκικών Μεραρχιών και στην ευρύτερη περιοχή και καλυπτόμενα από την Ελληνική παρατήρηση αναπτύχθηκαν οι Τουρκικές δυνάμεις επιθέσεως και το Τουρκικό Πυροβολικό.
  • Η κατεχόμενη αμυντική γραμμή είχε δημιουργήσει μία οιονεί εισέχουσα στην αμυντική τοποθεσία του Α’ Σώματος Στρατού νότια του ποταμού Ακάρ και ένα κενό ανοίγματος άνω των 6 χλμ μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών, που καλύφθηκε μερικώς πριν την Τουρκική επίθεση δια της εγκατάστασης του ΙΙΙ/4 Τάγματος στο Μπελέν Τεπέ. Τα πολύ σοβαρά μειονεκτήματα που παρουσίαζε η Ελληνική αμυντική τοποθεσία, που ασφαλώς δεν διέφυγαν από την Τουρκική παρατήρηση, ουδέποτε αξιολογήθηκαν ρεαλιστικά από τις διοικήσεις του Α’ Σώματος Στρατού και της IV Μεραρχίας.
  • Όπισθεν της κατεχόμενης αμυντικής γραμμής δεν υπήρχε άλλη που να καλύπτει την σιδηροδρομική γραμμή Σμύρνη – Αφιόν Καραχισάρ. Τούτο βεβαίως ίσχυε στο σύνολο της κατεχόμενης αμυντικής τοποθεσίας από το Μπουλαντάν μέχρι το Αφιόν και εκείθεν μέχρι το Εσκή Σεχήρ. Παρά ταύτα ο Υποτομέας Καλετζίκ ήταν ίσως ο μόνος σε όλο το μήκος του Ελληνικού μετώπου όπου η άμυνα μπορούσε να διεξαχθεί σε διαδοχικές προς τα πίσω τοποθεσίες, στην περίπτωση βεβαίως που η αμυντική γραμμή είχε τοποθετηθεί στα ισχυρά υψώματα που βρίσκονταν νοτιότερα της κατεχόμενης γραμμής [Σχεδιάγραμμα 4. Η γραμμή των υψωμάτων που προσδιορίζεται με μπλε τελείες].

Η IV Μεραρχία στο Σχέδιο Αμύνης της, που συντάχθηκε την 9η Ιουλίου 1922, «θεωρούσε» ότι η κατεχόμενη γραμμή αντιστάσεως ήταν αρκούντως ισχυρή επειδή «αι προ των θέσεών μας βαθείαι γραμμαί παρουσιάζουσαι κώλυμα δια την προσπέλασιν του εχθρού ως έχουσαι αποτόμους πλευράς …». Όμως αυτό ουδόλως ίσχυε τουλάχιστον για το προ του Κ.Α. Καμελάρ έδαφος όπως μπορεί κάποιος να διαπιστώσει από τη Φωτογραφία Νο 1 που παρατίθεται παρακάτω. Η παραπάνω λάθος άποψη της Μεραρχίας για το έδαφος της περιοχής του Κ.Α. Καμελάρ μπορεί να υποδηλώνει ότι οι συντάξαντες και εγκρίναντες το σχέδιο άμυνας της Μεραρχίας ενδεχομένως και να μη διέθεταν πλήρη και ευρεία προσωπική αντίληψη για την εδαφική διαμόρφωση της περιοχής του Κ.Α. Καμελάρ.

Ο τότε υπηρετών στο Στρατηγείο του Α΄ Σώματος Στρατού Λοχαγός Κωνσταντίνος Κανελλόπουλος στο σύγγραμμά του «Η Μικρασιατική Ήττα» (σελ. 36-37) αναφέρει ότι όταν ο διοικητής του Α΄ Σώματος Στρατού Υποστράτηγος Τρικούπης, στις αρχές του 1922, ανήλθε στο Καλετζίκ αντιλήφθηκε το «εξόχως μειονεκτικόν των εκεί Ελληνικών θέσεων», αλλά εκτίμησε ότι θα ήταν «δυσχερέστατη αν μη αδύνατος η κατάληψις του Μεγάλου Καλετζίκ δια την εκδίωξιν εκείθεν του εχθρού όστις είχεν ισχυρώς επ’ αυτού εγκατασταθή και θα απητούντο αιματηραί και ίσως άγονοι προσπάθειαι.». Κατόπιν τούτου η Ελληνική διοίκηση περιορίστηκε (γράφει) στην αμυντική ενίσχυση του Μικρού Καλετζίκ, εννοώντας ασφαλώς την οχύρωση, χωρίς όμως να υπεισέρχεται σε λεπτομέρειες για το τι έγινε και σε ποια έκταση έγινε. Παρά ταύτα (αναφέρει) το μέτωπο θεωρούταν ισχυρότατο και ότι μπορούσε να αντισταθεί σε οποιαδήποτε επίθεση. Όλα αυτά όμως θα αποδειχθούν στις 13 και 14 Αυγούστου 1922 «έπεα πτερόεντα».[2]

Φωτογραφία Νο 1: Η φωτογραφία έχει ληφθεί από την ανατολική πλευρά του Κ.Α. Τηλκί Κηρί Μπελ της Ι Μεραρχίας (βλέπε σχεδιάγραμμα 4). Η αμυντική γραμμή της IV Μεραρχίας ήταν τοποθετημένη επί του Καλετζίκ και του Μαύρου Βράχου. Γίνονται αμέσως αντιληπτά τα μειονεκτήματα που δημιούργησε αυτή η επιλογή στο σχέδιο άμυνας του Α΄ Σώματος Στρατού. Τα μειονεκτήματα θα εξαφανίζονταν στην περίπτωση που η αμυντική γραμμή θα προωθούνταν στα υψώματα Μπέη Τεπέ.

Ο Λοχαγός (τότε) Κλεάνθης Μπουλαλάς, διευθυντής του ΙΙΙ Γραφείου της Ι Μεραρχίας —στο σύγγραμμά του  «Η Μικρασιατική Εκστρατεία 1919-1922» σελ. 251— αναφέρει ότι κατά τον μήνα Μάιο του 1922 η Ι Μεραρχία πρότεινε στο Α’  Σώμα Στρατού να κλείσει το κενό μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών δια προωθήσεως του δεξιού της IV Μεραρχίας στο ύψος του Τεκέ Γιαϊλά (η θέση του προσδιορίζεται ανατολικά του Τηλκί Κηρί Μπελ). Κατόπιν τούτου συναντήθηκαν στο δεξιό της IV Μεραρχίας οι Επιτελάρχες του Α΄ Σώματος και των Ι και IV Μεραρχιών, καθώς και οι διευθυντές των ΙΙΙ Γραφείων και οι Αρχηγοί Μηχανικού αυτών. Η πρόταση της Ι Μεραρχίας απορρίφθηκε από τους Επιτελάρχες του Α’ Σώματος και της IV Μεραρχίας. Ο Κ. Μπουλαλάς γράφει ότι οι λόφοι Μπέη Τεπέ δέσποζαν των θέσεων της IV Μεραρχίας από αποστάσεως 1.500 μέτρων και επ’ αυτών εγκατέστησαν οι Τούρκοι τα παρατηρητήρια και τους σταθμούς διοικήσεως του IV Σώματος Στρατού και των 5ης και 11ης Μεραρχιών. Καταλήγοντας αναφέρει ότι, όπως ήταν φυσικό, το μέτωπο της IV Μεραρχίας παρέλυσε από την πρώτη στιγμή. Θεωρώ ότι η τελευταία φράση του είναι ακραία λανθασμένη. Αυτό που κατέρρευσε από την πρώτη στιγμή της Τουρκικής επιθέσεως ήταν η δυνατότητα της διοίκησης της Ι Μεραρχίας να λάβει ορθές και λογικές αποφάσεις εξ αιτίας της ραγδαίας κατάρρευσης της άμυνας στον Υποτομέα Σαβράν (Κ.Α. Καγιαντιμπί, Τηλκί Κηρί Μπελ και Κηλίτς Αρσλάν Μπελ) και της διείσδυσης του Τουρκικού Ιππικού στα νώτα της.

Ο Υποτομέας Καλετζίκ που αποτελούσε και τον κύριο σπόνδυλο της αμυντικής τοποθεσίας της IV Μεραρχίας,  παρά τα μειονεκτήματα των υψωμάτων επί των οποίων χαράχθηκε η κύρια γραμμή αντιστάσεως, απέδειξε αξιοθαύμαστη ανθεκτικότητα κατά την πρώτη ημέρα της Τουρκικής επιθέσεως, χάρη κυρίως στην ηρωική αντίσταση των ανδρών του 35ου Συντάγματος, όπως αναλυτικά θα αναφέρουμε στη συνέχεια. Παρά ταύτα η χάραξη της αμυντικής γραμμής του Υποτομέα Καλετζίκ από τον Πριονοειδή Βράχο προς τα μετόπισθεν του αριστερού της Ι Μεραρχίας αποδείχθηκε ολέθρια για την άμυνα της εξέχουσας νότια του ποταμού Ακάρ. Εξ αιτίας της αναφερόμενης χάραξης της αμυντικής γραμμής του Υποτομέα Καλετζίκ δημιουργήθηκε ευρύτατο κενό μεταξύ των Ι και IV Μεραρχιών, πράγμα που εκμεταλλεύτηκε σπουδαίως η Τουρκική διοίκηση κατά την επίθεσή της 13ης Αυγούστου. Αν τώρα τα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω συνδυαστούν με το άθλιο επίπεδο διοίκησης, πειθαρχίας και ηθικού των Ταγμάτων του 49ου Συντάγματος Πεζικού, στα οποία η Ι Μεραρχία ανέθεσε την άμυνα των υψωμάτων Τηλκί Κηρί Μπελ και Κηλίτς Αρσλάν Μπελ, θα γίνει αντιληπτό ότι οι διοικήσεις του Α΄ Σώματος Στρατού και των Ι και IV Μεραρχιών προσέφεραν ανέξοδα στον αντίπαλο όλες τις ευκολίες που χρειαζόταν για να διαρρήξει την άμυνα της εξέχουσας νότια του ποταμού Ακάρ.

Λοιπές πληροφορίες για την διαμόρφωση του μετώπου του Υποτομέα Καλετζίκ στα σχεδιαγράμματα 3 και 4.

 

Το Κέντρο Αντιστάσεως (Κ.Α.) Καμελάρ

Φωτογραφία 2: Έχει ληφθεί από κάποιο χαμηλό (προς τον βορρά) σημείο του υψώματος Μπέη Τεπέ. Διακρίνονται τα εδαφικά σημεία επί των οποίων είχε τοποθετηθεί η κύρια γραμμή αντιστάσεως του Κ.Α. Καμελάρ. Τα υψώματα που βρίσκονται μεταξύ του Μπέη Τεπέ και των υψωμάτων του Κ.Α. Καμελάρ (κόκκινη διακεκομμένη γραμμή) κάλυψαν την συγκέντρωση των Τουρκικών Ταγμάτων Πεζικού που επιτέθηκαν προς το Κ.Α. Καμελάρ. Ο τακτικός Σταθμός Διοικήσεως της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας είχε εγκατασταθεί στην κορυφή του Μπέη Τεπέ. Τα σημειούμενα σημεία 1 και 2 αποτελούν τους στόχους επί των οποίων συγκεντρώθηκαν με την έναρξη της Τουρκικής επίθεσης τα πυρά 31 πυροβόλων 75, 105, 120 και 150 χλστ.

Το Κ.Α. Καμελάρ αποτελούσε τον κύριο σπόνδυλο του Αμυντικού Τομέα της IV Μεραρχίας. Η διατήρησή του υπό την κατοχή των Ελληνικών όπλων ήταν υψίστης σημασίας για την ακεραιότητα του περί το Αφιόν Ελληνικού μετώπου.

Το Κ.Α. Καμελάρ είχε οργανωθεί επί του όρους Κιουτσούκ (Μικρό) Καλετζίκ (στο εξής Καλετζίκ) που αποτελεί τη βόρεια απόληξη του όρους Μπουγιούκ (Μεγάλο) Καλετζίκ προς τις πεδιάδες του Σινάν Πασσά δυτικά και του Αφιόν Καραχισάρ ανατολικά. Το σημαντικότερο έδαφος του εν λόγω Κ.Α. ήταν το επίμηκες ύψωμα 1710, η κατάληψη του οποίου από τον αντίπαλο θα οδηγούσε στην ταχεία και πλήρη κατάρρευση του Τομέα της IV Μεραρχίας. Η ευθύνη της άμυνας του Κ.Α. Καμελάρ είχε ανατεθεί στο 1ο Τάγμα του 35ου Συντάγματος (στο εξής Ι/35 Τάγμα), διοικούμενο από τον Ταγματάρχη Αναστάσιο Τζόκα.

Στο Κ.Α. Καμελάρ είχαν οργανωθεί τα ακόλουθα Σημεία Στηρίγματος (Σ.Σ.):

  • Το Σ.Σ. Κατσίμπαλη με ζωτικό έδαφος το ύψωμα 1710. Στο εν λόγω Σ.Σ. συμπεριλαμβάνονταν διάφορα δύο φυλάκια (μάλλον επιτήρησης) εγκατεστημένα στα υψώματα 1535 και 1565.
  • Το Σ.Σ. Μπέλμα στο οποίο ανήκε και το ύψωμα Μαύρος Βράχος (Kalecik Sivrisi). Ο Μαύρος Βράχος ήταν αξιόλογο παρατηρητήριο, αλλά δεν αποτελούσε έδαφος ιδιαίτερης τακτικής σημασίας. Στο Σ.Σ. Μπέλμα ανήκε και η προωθημένη θέση Μάτι, της οποίας η ακριβής θέση δεν προσδιορίζεται στο σχεδιάγραμμα 12 του 7ου τόμου της ΔΙΣ. Το πιθανότερο είναι ότι πρόκειται για τη νοτιοανατολική αντηρίδα του υψώματος 1710, που στο σχεδιάγραμμα υπ΄ αριθμόν 20 της Τουρκικής ΔΙΣ αναφέρεται με την ονομασία Ποϊραλικαγιά και επί της οποίας κατά τον βομβαρδισμό του Κ.Α. Καμελάρ —που προηγήθηκε της επίθεσης του Τουρκικού ΠΖ— είχαν προσαρμοστεί τα πυρά του μείζονος μέρος του Τουρκικού Πυροβολικού του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού.

Σχεδιάγραμμα 5: Παρουσιάζεται η διάταξη του Ι/35 Τάγματος επί του Κ.Α. Καμελάρ τη 12η Αυγούστου 1922. Το σχεδιάγραμμα συντάχθηκε με βάση αντίστοιχο Σχεδιάγραμμα της Έκθεσης Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας που συντάχθηκε από τον Επιτελάρχη της Ταγματάρχη Γ. Τσολάκογλου. Λίγο πριν, ή με την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως, ο 3ος Λόχος του Ι/35 Τάγματος εγκαταστάθηκε στο άκρο δεξιό της αμυντικής γραμμής του Καλετζίκ και ο 2ος Λόχος στο δυτικό τμήμα της αμυντικής γραμμής του Καλετζίκ. Τη 2η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου έφθασε στο Καλετζίκ ο 3ος Λόχος του εφεδρικού ΙΙΙ/35 Τάγματος (11/35 Λόχος) και εντάχθηκε στην αμυντική τοποθεσία. Επίσης κατόπιν διαταγής του διοικητή της IVβ Μοίρας Ορειβατικού Πυροβολικού ο Ανεξάρτητος Ουλαμός Πυροβολικού υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο, που ήταν ταγμένος στο βορειοδυτικά του Καλετζίκ αντέρεισμα, ενισχύθηκε με ένα Ουλαμό της Πυροβολαρχίας της IVβ ΜΟΠ (Λεκανίδου) που ήταν ταγμένη βόρεια του Μαύρου Βράχου.

Διάταξη του Ι/35 Τάγματος
  • Επί του Σ.Σ. Κατσίμπαλη ο 3/35 Λόχος.
  • Επί του Σ.Σ. Μπέλμα (θέση Μάτι και Μαύρος Βράχος) ο 1/35 Λόχος
  • Εφεδρεία ο 2/35 Λόχος.

Στις 0200 της 13ης Αυγούστου ο διοικητής του 35ου Συντάγματος Άνχης Κ. Παπαπαναγιώτου διέθεσε στο Κ.Α. Καμελάρ και τον 11/35 Λόχο (3ο Λόχο του ΙΙΙ/35 Τάγματος), ο οποίος  τάχθηκε στο Σ.Σ. Κατσίμπαλη. Στο Σχεδιάγραμμα 5 παρουσιάζεται η πιθανή διάταξη των Λόχων του Ι/35 Τάγματος στις 12 Αυγούστου, πριν την έναρξη της Τουρκικής επιθέσεως.

Παρά την εκτίμηση της IV Μεραρχίας ότι σε περίπτωση Τουρκικής επίθεσης η κυρία προσπάθεια του εχθρού θα κατευθυνόταν κατά του Κ.Α. Καμελάρ, δεν υπήρξε και ανάλογη πρόβλεψη για την εγκατάσταση εγγύτατα του Κέντρου τούτου μίας ισχυρής δύναμης, τουλάχιστον Τάγματος Πεζικού, προς άμεση επέμβαση στον αγώνα, είτε για την ενίσχυση του Ι/35 Τάγματος είτε για την εκτέλεση άμεσης αντεπίθεσης (εντός μισής ώρας).

Η οχύρωση του Κ.Α. Καμελάρ
1710

Φωτογραφία 3: Διακρίνεται η οχύρωση (περιορισμένης έκτασης) επί του υψώματος 1710

Από τις υπάρχουσες φωτογραφίες που αποδίδονται στον τομέα της IVης Μεραρχίας φαίνεται ότι η οχύρωση του Κ.Α. Καμελάρ ήταν περιορισμένη σε έκταση και εξαιρετικά ατελής. Τα χαρακώματα ήταν μάλλον αβαθή και απουσίαζαν τα σκέπαστρα βομβαρδισμού. Η άποψη αυτή επιβεβαιώνεται από τις υπερβολικά μεγάλες απώλειες που υπέστη το Ι/35 Τάγμα κατά τον βομβαρδισμό του Τουρκικού Πυροβολικού που προηγήθηκε της επίθεσης του Πεζικού. Το ίδιο μαρτυρείται στη Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαίδεια, όπως και από  ανώνυμους στρατιωτικούς που έγραψαν σχετικά με το ζήτημα της οχύρωσης στον τύπο της εποχής.

Στην Έκθεση Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας ο διοικητής της, αναφερόμενος στο ζήτημα της οχύρωσης, αποδέχεται εμμέσως πλην σαφώς ότι η οχύρωση δεν ήταν η ενδεδειγμένη και αυτό το αποδίδει στο βραχώδες έδαφος που δεν ευνοούσε τις βαθιές εκσκαφές, παρά τις προσπάθειες που καταβλήθηκαν. Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος στη δική του Έκθεση Πεπραγμένων αναφέρει ότι η επικρατήσασα επί ένα έτος αδράνεια δημιούργησε σε πολλούς αξιωματικούς και Οπλίτες την γνώμη ότι «… ο εχθρός αναμένει την έκβασιν του αγώνος αυτού μόνον εκ των διπλωματικών ενεργειών, ότι είναι ανίκανος να επιχειρήση και ότι στερείται παντελώς ηθικού. Οι σκέψεις αύται συζητούμεναι παρασύρουσι πάντας εις αδιαφορίαν προς πάσαν πιθανήν ενέργειαν του εχθρού. Η τοιαύτη όμως διάθεσις ου μόνον των οπλιτών, αλλά και των αξ/κών απεδείχθη καταστρεπτική. Η αξία του εχθρού ουδέποτε πρέπει να υποτιμάται.». Υπό τοιαύτες συνθήκες ο Έλληνας στρατιώτης (και τότε, αλλά και σήμερα) δεν ήταν (και δεν είναι) διατεθειμένος να σκάψει και να οχυρώσει. Σε κάθε περίπτωση, και ανεξάρτητα των κάθε φορά επικρατουσών συνθηκών, η αξία της ηγεσίας, το επίπεδο πειθαρχίας και εκπαίδευσης του Στρατού και οι διαθέσιμοι πόροι αποτελούν τους σημαντικότερους παράγοντες για την οχύρωση των αμυντικών τοποθεσιών.

Mati

Φωτογραφία 4: Διακρίνεται ότι το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά διαχωρίζεται υπό αυχένος σε δύο διακεκριμένα τμήματα (τα 1 και 2), στα οποία προσαρμόστηκε η βολή του μείζονος μέρους Τουρκικού Πυροβολικού κατά την έναρξη της Τουρκικής επίθεσης. Στο υπ’ αριθμόν 1, που πιθανόν να αποτελεί την θέση Μάτι, διακρίνεται το ίχνος της οχύρωσης.

 

Πυροβολικό

Επί του Κ.Α. Καμελάρ είχε διατεθεί μία Πυροβολαρχία της IVβ Μοίρας Ορειβατικού Πυροβολικού (Μ.Ο.Π.) υπό τον Λοχαγό Λεκανίδη και ένας ανεξάρτητος Ουλαμός υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο. Συνολικά 6 ορειβατικά πυροβόλα των 65 χλστ., ήταν ταγμένα πίσω από το ύψωμα 1710. Την παραμονή της Τουρκικής επιθέσεως ένας ουλαμός της Πυροβολαρχίας Λεκανίδου διατέθηκε υπό τη διοίκηση του Υπολοχαγού Ραυτόπουλου.

Για κάθε πυροβόλο διατίθεντο 100 βλήματα θέσεως και πλήρη τα μεταφερόμενα δια των Μεταγωγικών Μάχης, ήτοι 180 βλήματα κατά Πυροβόλο. Συνολικά 280 βλήματα κατά πυροβόλο.[3]

Στο Σχεδιάγραμμα 5 διακρίνονται οι περίπου θέσεις που είχε ταχθεί το Πυροβολικό του Κ.Α. Καμελάρ λίγο πριν την έναρξη της Τουρκικής επίθεσης.

Στην IVη Μεραρχία —πλέον του οργανικού της Πυροβολικού εκ δύο Μοιρών Ορειβατικού Πυροβολικού (IVα και  IVβ ΜΟΠ)— είχαν διατεθεί από το Α΄ Σώμα Στρατού η ΙΙ Μοίρα του Α΄ Συντάγματος Πεδινού Πυροβολικού (Σ.Π.Π.) εκ 12 πυροβόλων των 75 χλστ., η ΙΙ Μοίρα Βαρέως εκ 2 Πυροβολαρχιών με 8 οβιδοβόλα των 120 χλστ. και η 9η Βαριά Πυροβολαρχία οβιδοβόλων με 4 οβιδοβόλα των 6 δακτύλων. Ο Αρχηγός Πυροβολικού της IV Μεραρχίας Αντισυνταγματάρχης ΠΒ Αθανάσιος Πουρνάρας στην κατάθεσή του στην Επιτροπή Δοσιλόγων Μικράς Ασίας υπό τον Στρατηγό Μοσχόπουλο αναφέρει ότι από τα συνολικώς 42 πυροβόλα που διέθετε η IV Μεραρχία, τα 24 μπορούσαν να δώσουν πυρά στο Κ.Α. Καμελάρ. Τούτο ασφαλώς ήταν δυνατό να υλοποιηθεί από τα πυροβολικό που ήταν ταγμένο περί τα χωριά Κισλατζίκ και Ντεπέρ, αλλά όπως φαίνεται από τα διαθέσιμα στοιχεία δεν υλοποιήθηκε κατά την διάρκεια της μάχης.

Πλέον των παραπάνω, η αποτελεσματική επέμβαση του πεδινού και βαρέως πυροβολικού της IV Μεραρχίας προς υποστήριξη των δυνάμεών που θα αμύνονταν στο ορεινό τμήμα του Τομέα της (και ειδικότερα για την εκτέλεση βολής αντιπυροβολικού) δυσχεραινόταν εξ αιτίας της μη κατασκευής καταλλήλων οδεύσεων για τη μετακίνηση του πεδινού και βαρέως πυροβολικού στο Καλετζίκ, παρά τη παραμονή της Μεραρχίας στην τοποθεσία για διάστημα μεγαλύτερο του έτους. Ο Αρχηγός Πυροβολικού της IV Μεραρχίας Αντισυνταγματάρχης ΠΒ Αθανάσιος Πουρνάρας στην κατάθεσή του στην Ανακριτική Επιτροπή του Στρατηγού Μοσχόπουλου αναφέρει ότι είχε προτείνει στην IV Μεραρχία και τον Αρχηγό Πυροβολικού του Α΄ Σώματος Στρατού την διάνοιξη δύο δρομολογίων, το ένα από το χωριό Έρικμαν μέχρι το Καλετζίκ και το δεύτερο από το χωριό Κισλατζίκ μέχρι το Καλετζίκ για την μεταφορά εκεί  του πεδινού Πυροβολικού, αλλά η πρότασή του δεν έγινε αποδεκτή.

Το διατιθέμενο από την IV Μεραρχία Πυροβολικό  κατανεμόταν ως ακολούθως:

Πυροβολικό Υποτομέα Καλετζίκ

Το αποτελούσε η IVβ Μοίρα Ορειβατικού Πυροβολικού εκ της οποίας μία Πυροβολαρχία και ο Ανεξάρτητος Ουλαμός είχαν διατεθεί στο Κ.Α. Καμελάρ (6 πυροβόλα των 65 χλστ.) και η άλλη Πυροβολαρχία (4 πυροβόλα) στο υπόλοιπο του Υποτομέα.

Πυροβολικό Υποτομέα Μιχαήλ  
  • Η IVα Μοίρα Ορειβατικού Πυροβολικού (8 πυροβόλα των 65 χλστ.)
  • Η ΙΙ Μοίρα Πεδινού Πυροβολικού πλην Πυροβολαρχίας (8 πυροβόλα των 75 χλστ.)
  • Η ΙΙα Μοίρα Μακρών των 120 χιλ. (2 Πυροβολαρχίες – 8 πυροβόλα των 120 χλστ.)
  • Η 6η Πυροβολαρχία οβιδοβόλων (4 οβιδοβόλα των 6 δακτύλων).
  • Σύνολο: 28 πυροβόλα (8 ορειβατικά, 8 πεδινά, 8 μακρά και 4 οβιδοβόλα).

Στο Πεδινό και Βαρύ Πυροβολικό του Υποτομέα Μιχαήλ είχαν καθοριστεί τομείς βολής εντός των ορίων του εν λόγω Υποτομέα, πλην μίας Πυροβολαρχίας μακρών των 120 χλστ. ταγμένης παρά το χωριό Κισλατζίκ, της οποίας το δεξιό όριο του τομέα βολής της στοιχιζόταν επί του Μαύρου Βράχου. Δέον να ληφθεί υπόψη ότι η απόσταση σε ευθεία γραμμή μεταξύ του χωριού Κισλατζίκ και του Υψώματος 1710 ανερχόταν στα 4,5 χλμ. και επομένως η περιοχή προ του μετώπου του Κ.Α. Καμελάρ βρισκόταν εντός του βεληνεκούς του Πεδινού και του Βαρέως Πυροβολικού της IV Μεραρχίας που ήταν ταγμένο στη περιοχή των χωριών Ντεπέρ και Κισλατζίκ. Η εκτέλεση της βολής από το χ. Κισλατζίκ προς την περιοχή του υψώματος 1710 δεν εμποδιζόταν από την παρεμβολή κάποιου ορεινού όγκου.

Κατόπιν των παραπάνω διαπιστώνεται ότι ανεξαρτήτως των (πραγματικών ή θεωρητικών) εκτιμήσεων της Μεραρχίας και (των μετά την Καταστροφή) δηλώσεων του Αρχηγού Πυροβολικού της Μεραρχίας, το μεγαλύτερο μέρος του διατιθέμενου Πυροβολικού είχε προσανατολιστεί γεωγραφικά και σχεδιαστικά για την υποστήριξη του Υποτομέα Μιχαήλ και όχι υπέρ του Κ.Α. Καμελάρ που σε κάθε περίπτωση αποτελούσε τον κύριο σπόνδυλο του Τομέα της IV Μεραρχίας και για τον οποίο η Μεραρχία «είχε προ πολλού μορφώσει την γνώμην ότι εν περιπτώσει εχθρικής επιθέσεως κατά του μετώπου της το κύριον σημείον της προσβολής θα ήτο» το Κ.Α. Καμελάρ. Σε κάθε περίπτωση, όταν ένας αρχικός σχεδιασμός δεν βρίσκεται υπό μία διαρκή επανεκτίμηση, αίρεση και μελέτη, τείνει να λάβει την μορφή δόγματος. Η μακρά αδράνεια οξύνει τη βεβαιότητα ότι όλα έχουν καλώς.

Στην τελική, ο προσανατολισμός του συνόλου σχεδόν του Πυροβολικού της IV Μεραρχίας προς τον Υποτομέα Μιχαήλ, σε συνδυασμό και με το ότι ουδείς εκ των υπευθύνων διοικητών για την άμυνα του Κ.Α. Καμελάρ δεν αιτήθηκε την παροχή πυρών υποστηρίξεως Πυροβολικού (αλλά και η Μεραρχία από μόνη της δεν διέταξε αυτό), είχε σαν αποτέλεσμα ο αγώνας που δόθηκε στο Κ.Α. Καμελάρ να μη τύχει της υποστήριξης από το Πεδινό και το Βαρύ Πυροβολικό της Μεραρχίας.[4]

 

Τουρκικές Δυνάμεις

Το Τουρκικό  IV Σώμα Στρατού προώθησε το βράδυ της 12ης/13η Αυγούστου στην περιοχή έναντι του Κ.Α. Καμελάρ τις 5η και 11η Μεραρχίες, ενώ έναντι του Υποτομέα Μιχαήλ προσανατόλισε την 8η Τουρκική Μεραρχία. Ως εφεδρεία του IV Σώματος Στρατού τηρήθηκε η 12η Μεραρχία.

Η αποστολή της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας ήταν να επιτεθεί υπό την ισχυρή υποστήριξη του Τουρκικού πυροβολικού για την κατάληψη, σε πρώτο χρόνο, των υψωμάτων Ποϊραλικαγιά και Μαύρου Βράχου και, σε δεύτερο χρόνο, για την κατάληψη του Υψώματος 1710. Κατά τη δεύτερη φάση της επιθέσεως θα επετίθετο εκ του αριστερού πλευρού της και η 11η Μεραρχία.

Η 11η Μεραρχία κατά τη διάρκεια της επίθεσης της 5ης Μεραρχίας για την κατάληψη του Ποϊραλικαγιά και του Μαύρου Βράχου, θα τηρούταν σε ετοιμότητα επιθέσεως στην περιοχή νοτιοδυτικά του υψώματος Μπέη Τεπέ και θα προωθούσε τμήματα ασφαλείας προς την χαράδρα Ακ Ντερέ προς επιτήρηση των κατευθύνσεων προς Σινίρ Κιόι. Μετά την κατάληψη του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά και Μαύρου Βράχου από την 5η Μεραρχία και την έναρξη της επίθεσης της για την κατάληψη του Υψώματος 1710, η 11η Μεραρχία θα προήλαυνε προς βορρά και θα εντασσόταν στην επίθεσή της 5ης Μεραρχίας με σκοπό να υπερκεράσει το Ύψωμα 1710 από δυτικά. Η αποστολή της 11ης Μεραρχίας ήταν ασφαλώς γενική, αλλά ήταν σαφές πέραν κάθε αμφιβολίας ότι η Μεραρχία θα έπρεπε να συνταυτίσει την κυρία της προσπάθεια με την επίθεση της 5ης Μεραρχίας προκειμένου να επιταχυνθεί η κατάληψή του Υψώματος 1710 δια της προσβολής του  και από δυτικά. Όπως θα δούμε στη συνέχεια, η αποστολής της 11ης Μεραρχίας υλοποιήθηκε με την τοποθέτηση της κύριας προσπάθειας της επί των νοτιοδυτικών αντηρίδων του Καλετζίκ και την ταυτόχρονη ενέργεια ενός Συντάγματος Πεζικού προς βορρά με σκοπό την τήρηση ετοιμότητας για την υπερκέραση του Καλετζίκ από τα δυτικά. Μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι η συνταύτιση χρονικά της επίθεσης της 11ης Μεραρχίας με την επίθεση της 5ης Μεραρχίας για την κατάληψη του υψώματος 1710 ήταν πρακτικά αδύνατη εξ αιτίας του ότι ο διοικητής του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού κράτησε την 11η Μεραρχία σε αδράνεια και σε μεγάλη απόσταση από το Καλετζίκ κατά τον χρόνο που εξελισσόταν η επίθεση της 5ης Μεραρχίας για την κατάληψη του Ποϊραλικαγιά και του Μαύρου Βράχου. Το σωστό θα ήταν να την προωθήσει μέχρι το ύψος του υψώματος Τουκλού Τεπέ (βλέπε σχεδιάγραμμα 6 παρακάτω).

Η επίθεση της 5ης Μεραρχίας για την κατάληψη των υψωμάτων Ποϊραλικαγιά και Μαύρου Βράχου θα υποστηριζόταν από το πυροβολικό των 5ης και 11ης Μεραρχιών και από το μείζον μέρος του πυροβολικού του IV Σώματος Στρατού. Η κάθε Τουρκική μεραρχία διέθετε 1 μοίρα πυροβολικού με 3 πυροβολαρχίες (2 ορειβατικές και 1 πεδινή, ή και το αντίστροφο), ήτοι εν συνόλω 12 πυροβόλα των 75 χλστ. κατά μεραρχία.

Στο IV Τουρκικό Σώμα Στρατού διατέθηκαν από την 1η Τουρκική Στρατιά (από το 25ο Σύνταγμα Βαρέως Πυροβολικού) 4 πεδινά πυροβόλα 75 χλστ.,  8 ορειβατικά ΣΚΟΝΤΑ 105 χλστ., 2 πυροβόλα των 120 χλστ. και 4 οβιδοβόλα ΣΚΟΝΤΑ των 150 χλστ.. Η πληροφορία ότι τα οβιδοβόλα των 150 χλστ. ήταν ΣΚΟΝΤΑ, προέρχεται από αναφορά του διοικητή της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας προς το IV Σ.Σ. (υποβλήθηκε την 0500 ώρα της 13ης Αυγούστου) στην οποία ανέφερε ότι τα διατιθέμενα βλήματα για τα εν λόγω πυροβόλα δεν ήταν επαρκή για τη καταστροφή των συρματοπλεγμάτων.

Φωτ. 4

Φωτογραφία 5: Τουρκική Πυροβολαρχία Σκόντα 105 χλστ.

Επομένως οι Τούρκοι υποστήριξαν την επίθεση για την κατάληψη των υψωμάτων Ποϊραλικαγιά και Μαύρου Βράχου του Κ.Α. Καμελάρ, με 42 πυροβόλα, εκ των οποίων τα 28 ήταν ελαφρά των 75 χλστ., και τα 14 βαρέα των 105, 120 και 150 χλστ..

Το Τουρκικό σχέδιο πυρών είχε κατανείμει τα πυρά του πυροβολικού επί του Κ.Α. Καμελάρ ως  ακολούθως:

  • Τα πυρά 20 πυροβόλων (12 των 75 χλστ. και  8 των 105 χλστ.) επί του στόχου υπ’ αριθμόν 2 στο αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά (βλέπε Φωτογραφία 3 και Σχεδιάγραμμα 6).
  • Τα πυρά 11 πυροβόλων (8 των 75 χλστ. και 3 των 150 χλστ.) επί του στόχου 1 στο αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά (βλέπε Φωτογραφία 3 και Σχεδιάγραμμα 6).
  • Τα πυρά 3 πυροβόλων (2 των 120 χλστ. και 1 των 150 χλστ.) επί του υψώματος Μαύρος Βράχος.
  • Τα πυρά 4 πεδινών πυροβόλων των 75 χλστ. κατά των θέσεων τάξης του πυροβολικού του Κ.Α. Καμελάρ (βλέπε Σχεδιαγράμματα 5 και 6).
  • Τα πυρά 4 πυροβόλων των 75 χλστ., «τη αιτήσει».

Διατιθέμενα πυρομαχικά πυροβολικού: Τον Ιούνιο του 1922 για τον οποίο υπάρχουν στοιχεία (όπως και για προηγούμενους μήνες) ο Τουρκικός στρατός διέθετε 50.416 βλήματα πυροβολικού για μία δύναμη 290 περίπου πυροβόλων. Επομένως για κάθε πυροβόλο διατίθεντο 174 περίπου βλήματα κατά πυροβόλο, κατά μέσο όρο.

Διατεθέντα βλήματα κατά πυροβόλο για την τελική επίθεση: Καθορίστηκαν 300 βλήματα κατά  βαρύ πυροβόλο και 400 βλήματα για τα ελαφρά πυροβόλα. Παρά ταύτα η κατανομή των πυρομαχικών πυροβολικού δεν πρέπει να ήταν ίδια για όλες τις Μεραρχίες. Από στοιχεία που υπάρχουν για το πυροβολικό του Ι Σώματος Στρατού, φαίνεται ότι κατά Πυροβολαρχία διατέθηκαν 24 βήματα για βολές επισημάνσεως, 120 βλήματα για βολές καταστροφής, 320-420 βλήματα για βολές εξουδετερώσεως και 120 βλήματα για βολές απομονώσεως του πεδίου της μάχης. Επομένως, για κάθε πυροβόλο διατέθηκαν 145-165 βλήματα – μάλλον για την πρώτη ημέρα της επιθέσεως.

Σε κάθε περίπτωση τα διατιθέμενα πυρομαχικά για το Τουρκικό πυροβολικό ήταν εξαιρετικά περιορισμένα συγκρινόμενα με τα αντίστοιχα του Ελληνικού Πυροβολικού, που για κάθε ορειβατικό και πεδινό πυροβόλο των 12 Μεραρχιών Πεζικού της Ελληνικής Στρατιάς μεταφέρονταν 300 περίπου βλήματα στις Πυροβολαρχίες και τις Μοίρες Συζυγαρχιών των Μεραρχιών και των Σωμάτων Στρατού. Επομένως για τα συνολικά 300 ορειβατικά και πεδινά πυροβόλα της Στρατιάς διατίθονταν 90.000 βλήματα των 65 και 75 χλστ.. Πλέον τούτων υπήρχαν σημαντικά αποθέματα βλημάτων στα διάφορα κέντρα εφοδιασμού, ως επίσης αποθηκεύσεις «εν υπαίθρω», όπως π.χ. στην περιοχή του Μπαλ Μαχμούτ όπου υπήρχε ένας τεράστιος όγκος αποθηκευμένων πυρομαχικών. Κατόπιν τούτων συνάγεται ότι ο Τουρκικός στρατός δεν διέθετε δυνατότητες διεξαγωγής παρατεταμένου αγώνα.

 

Διεξαγωγή των Επιχειρήσεων μέχρι τη 10η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου 1922

w-Sx. 6

Σχεδιάγραμμα 6. Η επίθεση κατά του Κ.Α. Καμελάρ από την 5η Τουρκική Μεραρχία Βασικά χαρακτηριστικά της υπόψη επίθεσης είναι τα εξής: 1) Διεξήχθη επί στενού μετώπου. 2) Υποστηρίχθηκε από τα πυρά 38 πυροβόλων διαφόρων διαμετρημάτων. 3) Διευθύνθηκε από τον διοικητή της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας που είχε εγκατασταθεί επί του υψώματος Μπέη Τεπέ, σε απόσταση 2 χλμ. από την Ελληνική τοποθεσία.

Σύμφωνα με την Έκθεση Πεπραγμένων του 35ου Συντάγματος Πεζικού την 5η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου άρχισε ο βομβαρδισμός του Τουρκικού πυροβολικού δια 30 περίπου βαρέων και πλέον των 40 ορειβατικών πυροβόλων (άπαντα σχεδόν Σκόντα)[5] κατά του Κ.Α. Καμελάρ. Τα πυρά του Τουρκικού πυροβολικού κατευθύνθηκαν κατά του Σ.Σ. Μπέλμα, του Μαύρου Βράχου, της θέσης Μάτι και των θέσεων τάξεως του πυροβολικού του Κ.Α. Καμελάρ.[6] Τα χαρακώματα της θέσης Μάτι (αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά) εντός ολίγων λεπτών ανασκάφτηκαν και ο εκεί αμυνόμενος 1ος Λόχος αποδεκατίστηκε. Την 0530 ώρα ο Μαύρος Βράχος είχε καλυφθεί από τα πυρά του Τουρκικού πυροβολικού, με αποτέλεσμα να καταστραφούν τα πολυβολεία, τα εντός αυτών 2 πολυβόλα και να τεθεί εκτός μάχης η δύναμη του παρατηρητηρίου αποτελούμενη από ένα Αξιωματικό, τέσσερις Υπαξιωματικούς και 15 Οπλίτες.

Παχύ νέφος καπνού απέκρυπτε το προ του Σ.Σ. Μπέλμα έδαφος και τα εξ αυτού εξορμήσαντα αλλεπάλληλα κύματα εχθρικού πεζικού, δυνάμεως πλέον των 2.000 ανδρών (δύναμη που αντιστοιχούσε σε 4 Τάγματα Πεζικού), που κινούνταν κατά του Σ.Σ. Μπέλμα. Η κίνηση των τμημάτων αυτών φαινόταν από το παρατηρητήριο του 35ου Συντάγματος. Ταυτόχρονα τα πυρά του Τουρκικού Πυροβολικού μεταφέρθηκαν και επί του Σ.Σ. Κατσίμπαλη (ύψωμα 1710) επί του οποίου είχε ταχθεί και ο 3ος Λόχος του εφεδρικού ΙΙΙ/35 Τάγματος (στο εξής 11/35 Λόχος).

Ο διοικητής της IVης Μεραρχίας, που τηρούταν συνεχώς ενήμερος της κατάστασης από τον διοικητή του 35ου Συντάγματος, αντιλήφθηκε ότι η κυρία προσπάθεια του εχθρού στρεφόταν κατά του δεξιού της Μεραρχίας προς κατάληψη του Κ.Α. Καμελάρ και του μεταξύ των Ιης και IVης Μεραρχιών υφιστάμενου κενού, προκειμένου να απειλήσει πλευρικά τις δύο Μεραρχίες. Κατόπιν τούτου προέβη στις εξής ενέργειες:

  • Την 0615 ώρα διέταξε το σταθμεύον παρά το χωριό Κισλατζίκ ΙΙ/11 Τάγμα υπό τον Ταγματάρχη Μιχαήλ Κόκκινο να κινηθεί αμέσως και να μεταβεί στις θέσεις του Σταθμού Διοικήσεως του Υποτομέα Καλετζίκ και να τεθεί υπό τις διαταγές του διοικητή του 35ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχη Παπαπαναγιώτου. Το ΙΙ/11 Τάγμα τέθηκε σε κίνηση περί την 0630 ώρα.
  • Ζήτησε από το Α’ Σώμα Στρατού να της διατεθεί το σταθμεύον παρά το χωριό Έρικμαν Μικτό Απόσπασμα ΧΙΙΙης Μεραρχίας (5/42 Σύνταγμα Ευζώνων και ΧΙΙΙα ΜΟΠ) υπό τον Συνταγματάρχη Πλαστήρα. Το Σώμα ενέκρινε την αίτηση της Μεραρχίας, πλην όμως η διαταγή για τη διάθεση του Αποσπάσματος στην IV Μεραρχία θα εκδοθεί από το Α΄ Σώμα Στρατού την 8η πρωινή ώρα, ενώ ο χρόνος κυλούσε σε βάρος των Ελληνικών Όπλων.

Φωτογραφία 6: Λήψη από αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά, το οποίο ταυτίζεται με τη θέση Μάτι

Την 0645 ώρα οι Τούρκοι κατέλαβαν τη θέση Μάτι και τον Μαύρο Βράχο και τα εκεί τμήματα του 1/35 Λόχου υποχώρησαν μαχόμενα και κατέλαβαν τη δεύτερη γραμμή αντιστάσεως επί του υψώματος 1710 όπου συνέχισαν τη μάχη συγκρατώντας τον εχθρό. Τα παραπάνω γεγονότα αναφέρθηκαν από το 35ο Σύνταγμα στην IV Μεραρχία.

Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος διέταξε την 0645 ώρα το ΙΙ/11 Τάγμα να ανέλθει τάχιστα στις θέσεις διοικήσεως του Υποτομέα Καλετζίκ. Λαμβάνοντας όμως ταυτόχρονα αναφορά του διοικητή του Ι/35 Τάγματος Ταγματάρχη Τζόκα ότι έχει τραυματιστεί ο ίδιος, καθώς και ο διοικητής του 1ου Λόχου Λοχαγός Παπαχαραλάμπους Φίλιππος, ότι τη διοίκηση του Τάγματος την είχε αναλάβει ο Λοχαγός Ιωάννης Ζήσης και ότι παρίσταται απόλυτη ανάγκη ενισχύσεως του Τάγματος λόγω του αποδεκατισμού του 1/35 Λόχου, ο διοικητής του 35ου Συντάγματος εξέδωσε την ακόλουθη διαταγή προς τον διοικητή του ΙΙ/11 Τάγματος.

«Διοικητήν του ΙΙ/11 Ταγ/τος Ταγ/χην Κόκκινον.  Ενεργήσατε αμέσως αντεπίθεση κατά του εχθρού και ανακαταλάβατε την πρώτη γραμμή του Σ.Σ. Μπέλμα (Μάτι και παρατηρητήρια Πεζικού). Αναλάβατε Διοίκησιν Ι/35 Τάγματος τραυματισθέντος Ταγματάρχου Τζόκα. Ι. Παπαπαναγιώτου.»

Η διαταγή αυτή επαναλήφθηκε προς τον Ταγματάρχη Κόκκινο και την 0820 ώρα.

Την 8η ώρα ο διοικητής του 35ου Συντάγματος ανέφερε στη Μεραρχία ότι τα τμήματα του Ι/35 Τάγματος, μαχόμενα με αφάνταστη αγριότητα επί της δεύτερης τοποθεσίας αντιστάσεως καθήλωσαν τον εχθρό, ο οποίος διαθέτοντας ασύγκριτα υπέρτερες δυνάμεις συνέχιζε να επιτίθεται με ορμή κατά του δεξιού του Κ.Α. Καμελάρ. Η καθήλωση του εχθρού αποτελεί ένα αδιαμφισβήτητο γεγονός και αναφέρεται και στην Τουρκική ΔΙΣ όπως θα αναφέρουμε στη συνέχεια. Ασφαλώς σε αυτό μεγάλη πρέπει ήταν η συμβολή του Πυροβολικού του Υποτομέα Καλετζίκ, δηλαδή της IVβ Μοίρας Ορειβατικού Πυροβολικού υπό τον Ταγματάρχη Παπαδημητρίου, η μία Πυροβολαρχία της οποίας υπό τον Λοχαγό Λεκανίδη ήταν ταγμένη στο Κ.Α. Καμελάρ και η άλλη βόρεια του χωριού Κιουτσούκ Καλετζίκ. Πολύ πιθανόν οι εχθρικές δυνάμεις να μη μπόρεσαν και να εγκατασταθούν επί του Ποϊραλικαγιά και να υποχώρησαν χαμηλότερα επειδή δέχονταν εμπηκτικά πυρά από τα αμυνόμενα επί του Καλετζίκ τμήματα του Ι/35 Τάγματος και από την IVβ ΜΟΠ. Ο Αρχηγός Πυροβολικού της IV Μεραρχίας Αντισυνταγματάρχης Πουρνάρας στην κατάθεσή του στην Α.Ε.Ε.Δ.Μ.Α. αναφέρει ότι όταν το εχθρικό πεζικό κατέλαβε το Σ.Σ. Μπέλμα (αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά) δέχθηκε αμέσως τα διασταυρούμενα πυρά της Πυροβολαρχίας Ποντίκα και του Ουλαμού Ραυτόπουλου και αποχώρησε από τις θέσεις που κατέλαβε.

Την 8η πρωινή ώρα το Α΄ Σώμα Στρατού δια της υπ’ αριθμόν 3267/3 διαταγής του έθετε το Απόσπασμα Πλαστήρα υπό τις διαταγές της IV Μεραρχίας, ο δε Συνταγματάρχης Πλαστήρας διατασσόταν με Τάγμα και Πυροβολαρχία του Αποσπάσματός του να ανέλθει στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ. [7]

Την 8η ώρα επίσης η IVη Μεραρχία δια διαταγής της έθετε όλες τις δυνάμεις δυτικά του Μαύρου Βράχου (συμπεριλαμβανομένου) υπό τις διαταγές του Πλαστήρα, («… ώρα 8η. Αρ. Ε.Π. 5414/1291/3 … Δια της υπ’ αριθ. 3267/3 διαταγής Α΄ Σ. Στρατού το Απόσπασμα Πλαστήρα τίθεται υπό τας διαταγάς μου. Τάγμα του 5/42 Συν/τος μετά της Διοικήσεως του Συν/τος και Πυρ/χίας δια Μοναστίρ Ντερέ θα ανέλθη επί του Καμελάρ Νταγ (όπου η Διοίκησις του ομονύμου Κέντρου αντιστάσεως. Πάσαι αι δυνάμεις αι Δ. Μαύρου Βράχου (ναι) τεθήσονται υπό τας διαταγάς Συν/χου Πλαστήρα όστις θέλει ενεργήσει δραστηρίως προς ανακατάληψιν των απωλεσθεισών θέσεων. … Ο Στρατηγός Διοικητής της Μεραρχίας Δ. Δημαράς.»). Η διαταγή αυτή περιήλθε στο Συνταγματάρχη Πλαστήρα τη 10η ώρα.

Ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας έλαβε τη διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού (μάλλον τηλεφωνικά) την 0805 ώρα και αμέσως διέταξε το ΙΙ/42 Τάγμα Ευζώνων υπό τον Ταγματάρχη Ν. Παλάντζα μετά μίας Πυροβολαρχίας να ανέλθει δια της χαράδρας Μοναστίρ Ντερέ στο Καμελάρ, ο ίδιος δε προηγήθηκε του Τάγματός του για αναγνώριση της κατάστασης. Το ΙΙ/42 Τάγμα τέθηκε σε κίνηση της 0810 ώρα.

Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος, πληροφορηθείς ότι Τάγμα του 5/42 Σ. Ευζώνων ανερχόταν στο Κ.Α. Καμελάρ και επειδή καθυστερούσε το ΙΙ/11 Τάγμα να φθάσει στο Καλετζίκ, διέταξε να γίνει αντεπίθεση από τις διαθέσιμες δυνάμεις του  Ι/35 Τάγματος υπό τον Λοχαγό Ι. Ζήση και το Τάγμα του 5/42 Σ. Ευζώνων προς ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων. [8]

Στις 0920 ώρα όμως, έλαβε ως απάντηση από το Λοχαγό Ανδρεάδη, που δεν είχε πληροφορηθεί ακόμη ότι ο Λοχαγός Ζήσης είχε τραυματιστεί και διακομιζόταν, την ακόλουθη αναφορά:

«Ταγματάρχης Τζόκας ετραυματίσθη, ανέλαβε Διοίκησιν λοχαγός Ζήσης· σύνδεσμός σας δεν ανεύρεν αυτόν. Διαταγήν έλαβον εγώ. Είμαι τραυματίας εις δύο μέρη. Όχι σοβαρώς. Δυσκολεύομαι ν’ αναλάβω αντεπίθεσιν ως τραυματίας και στερούμενος πυρομαχικών και μη βοηθούμενος υπό πυροβολικού. Ευρίσκομαι επί λόφου βορείως παρατηρητηρίου όπου και η γραμμή αμύνης. Δεξιά μου ευρίσκεται ο λοχαγός Βογιώτης μετά του λόχου του, άκρον δεξιόν παραμένει 3ος λόχος, αποσυρθείς εκ δύο φυλακίων του. Βαλόμεθα δραστηρίως υπό εχθρικού πυροβολικού· άμα εξορμήσει Τάγματος Ευζώνων προσπαθήσω συνταυτίσω ενεργείας μου. Εν πάση περιπτώσει αποστείλατε πυρομαχικά. Αυτήν την στιγμήν εχθρικόν πυροβολικόν μας έχει κατακεραυνοβολήση, δεν δύναμαι εξορμήσω δι’ όλους τους ως άνω λόγους. Λοχαγός Κ. Ανδρεάδης.»

Η παραπάνω αναφορά δίνει μία περίπου γενική ιδέα (απουσία άλλων πληροφοριών) για τη διάταξη των Λόχων του Ι/35 Τάγματος επί του Κ.Α. Καμελάρ την 0820 ώρα. Δεξιά (δυτικά) του παρατηρητηρίου όπου στεκόταν ο Λοχαγός Ανδρεάδης βρισκόταν ο 2/35 Λόχος υπό τον Λοχαγό Λάζαρο Βογιώτη. Στο άκρο δεξιό της τοποθεσίας ήταν ταγμένος ο 3/35 Λόχος υπό τον Έφεδρο Υπολοχαγό Νικόλαο Σπανδάγο (σχετικές πληροφορίες στο Μέρος ΙΙβi), ο οποίος σύμφωνα με το Λοχαγό Ανδρεάδη είχε αποσυρθεί από δύο φυλάκια, που πιθανόν ήταν εγκατεστημένα στα υψώματα 1535 και 1565 (βλέπε σχεδιάγραμμα 5). Το άκρο δεξιό της τοποθεσίας του Ι/35 Τάγματος πρέπει να βρισκόταν στο ύψωμα 1685, όπου ήταν ταγμένη η Πυροβολαρχία υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο. Αριστερά (ανατολικά) του παρατηρητηρίου, με μέτωπο προς το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά θα πρέπει να βρίσκονταν οι διασωθέντες άνδρες του 1/35 Λόχου του τραυματισθέντος και αποχωρήσαντος από το πεδίο της μάχης Λοχαγού Παπαχαραλάμπους. Στο ίδιο περίπου σημείο θα πρέπει να είχε ταχθεί και ο 11/35 Λόχος. Οι Λοχαγοί Ζήσης και Ανδρεάδης θα πρέπει να ήταν ο μεν ένας ο επιτελής του Ι/35 Τάγματος και ο έτερος ο διοικητής της Πολυβολαρχίας του Ι/35 Τάγματος, της οποίας όλα τα πολυβόλα είναι ταγμένα επί της αμυντικής περιμέτρου του Σ.Σ. Κατσίμπαλη. Μετά την 0920 ώρα διοικητής του Ι/35 Τάγματος ανέλαβε ο Λοχαγός Ανδρεάδης, ο οποίος ήταν και αυτός τραυματίας. Το Ι/35 Τάγμα διέθετε έναν ακόμη Λοχαγό, τον Γεώργιο Δαραμάρα (αγνώστων καθηκόντων), ο οποίος στις 14 Αυγούστου φονευθέντος του Λοχαγού Λάζαρου Βογιώτη ανέλαβε τη διοίκηση του Τάγματος. Πιθανόν ο εν λόγω Λοχαγός να ήταν ο διοικητής του 11/35 Λόχου.

Σχεδιάγραμμα 7. Παρουσιάζεται η κατάσταση στο Κ.Α. Καμελάρ τη 10η περίπου ώρα της 13ης Αυγούστου. Σημειώνεται η εκτιμώμενη διάταξη του Ι/35 Τάγματος με βάση την αναφορά του Λοχαγού Ανδρεάδη και η διάταξη των επιτιθεμένων Τουρκικών δυνάμεων με βάση το σχεδιάγραμμα 20 της Τουρκικής ΔΙΣ. Το ΙΙ/11 Τάγμα εκτιμάται ότι τη 10η ώρα θα είχε φθάσει στο Κ.Α. Καμελάρ, ή θα βρισκόταν εγγύς της τοποθεσίας.

Κατόπιν της παραπάνω αναφοράς του Λοχαγού Ανδρεάδη ο διοικητής του 35ου Συντάγματος απέστειλε την ακόλουθη διαταγή προς το ΙΙ/11 Τάγμα:

«Αριθ. 8 ώρα 9.20΄, Ταγματάρχην Κόκκινον. Επιταχύνετε άνοδόν σας, όσον δύνασθε και αναλάβετε αντεπίθεσιν αμέσως πριν ενισχυθή ο εχθρός. Παπαπαναγιώτου»

Την 0930 ώρα ο διοικητής του 35ου Συντάγματος έλαβε την διαταγή της Μεραρχίας δια της οποίας την ευθύνη του Κ.Α. Καμελάρ και την διοίκηση όλων των δυτικώς του Μαύρου Βράχου δυνάμεων την αναλάμβανε ο Συνταγματάρχης Πλαστήρας.

Δεν υπάρχουν σαφείς πληροφορίες για τον χρόνο που το ΙΙ/11 Τάγμα έφθασε στο Κ.Α. Καμελάρ, για το πού τάχθηκε, καθώς και για το αν ο Ταγματάρχης Κόκκινος ανέλαβε και την διοίκηση του Ι/35 Τάγματος. Το βέβαιο είναι ότι έφθασε μετά την 0930 ώρα, παρ’ όλο που είχε ξεκινήσει από το χωριό Κισλατζίκ την 0630 ώρα. Όπως θα φανεί στα Μέρη ΙΙβ και ΙΙγ του κειμένου, ο Ταγματάρχης Κόκκινος δεν φαίνεται να ανέλαβε τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος. Σε κάθε περίπτωση η αποστολή που του είχε ανατεθεί από το 35ο Σύνταγμα ήταν να αντεπιτεθεί, να ανακαταλάβει την πρώτη γραμμή του Σ.Σ. Μπέλμα και να αναλάβει την διοίκηση του Ι/35 Τάγματος. Στην έκθεση του διοικητή του 35ου Συντάγματος, ο οποίος από το παρατηρητήριό του έβλεπε τον διεξαγόμενο επί του Κ.Α. Καμελάρ αγώνα, υπάρχει η εξής αναφορά που δεν απαντά όμως στα ερωτήματα που τέθηκαν παραπάνω:

«Μέχρι της 14ης ώρας η κατάστασις παρέμενε πάντοτε η αυτή. Το εν Καμελάρ Τάγμα ενισχυθέν και υπό του Τάγματος του 11ου Συντάγματος (πότε;) εμάχετο απεγνωσμένως και λυσσωδώς, κρατούν καθηλωμένον τον εχθρόν. Το εχθρικόν πυροβολικόν μετά σατανικής ευστοχίας ηλάττωνεν τας τάξεις του Τάγματος μας. Πάντες οι διοικηταί λόχων ετέθησαν εκτός μάχης. Τέταρτος κατά σειράν παρελάμβανεν την Διοίκησιν αυτού ο λοχαγός Βογιώτης Λάζαρος, φονευθείς και ούτος την πρωίαν της επομένης. Λοχαγός Κ. Ανδρεάδης» 

Επομένως στις 1400 ώρα που ο Λοχαγός Βογιώτης είχε αναλάβει τη διοίκηση του Ι/35 Τάγματος, οι Λόχοι του Τάγματος είχαν χάσει τους Λοχαγούς τους και το μείζον των αξιωματικών τους.[9] Στην έκθεση πεπραγμένων του 35ου Συντάγματος αναφέρονται ως εξακριβωμένες απώλειες του Ι/35 Τάγματος κατά την 13η Αυγούστου οι εξής:

  • Νεκροί: 5 Αξιωματικοί, 4 Υπαξιωματικοί και 81 Στρατιώτες
  • Τραυματίες: 12 Αξιωματικοί, 10 Υπαξιωματικοί και 251 Στρατιώτες
  • Σύνολο: 17 Αξιωματικοί και 346 Οπλίτες
  • Ασφαλώς υπήρχαν και άλλες απώλειες που δεν ήταν εξακριβωμένες, όπως όσοι φέρονταν ως αγνοούμενοι, π.χ. βαριά τραυματίες και νεκροί που είχαν εγκαταλειφθεί στη θέση Μάτι και τον Μαύρο Βράχο κατά την υποχώρηση στη 2η γραμμή αντιστάσεως

Σε κάθε περίπτωση οι απώλειες του Ι/35 Τάγματος κατά την πρώτη ημέρα της Τουρκικής επίθεσης ήταν συντριπτικές. Το Τάγμα είχε χάσει το σύνολο σχεδόν των αξιωματικών του και το 50% της δύναμης των οπλιτών του και ουσιαστικά είχε τεθεί εκτός μάχης.

 

Πληροφορίες από άλλες πηγές

Στην «Έκθεση Πεπραγμένων Πυροβολικού Κ.Α. Καμελάρ», συνταχθείσα από τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο, αναφέρονται τα εξής:

  • Για την υποστήριξη του Κ.Α. Καμελάρ είχε διατεθεί μία Πυροβολαρχία της IVβ Μ.Ο.Π. (Λεκανίδη) και ένας Ουλαμός της Ανεξάρτητης Πυροβολαρχίας. Την προηγουμένη της Τουρκικής επιθέσεως ο Ανεξάρτητος Ουλαμός των 65 χλστ. υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο διατάχθηκε να ταχθεί στο δεξιό της ως άνω Πυροβολαρχίας και να αποτελέσει με τον δεξιό Ουλαμό αυτής «Πυροβολαρχία», η διοίκηση της οποίας με διαταγή του διοικητή της IVβ Μ.Ο.Π., Ταγματάρχη Κ. Παπαδημητρίου, ανατέθηκε στον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο. Η πυροβολαρχία αυτή ήταν ταγμένη παρά τον αυχένα μεταξύ των υψωμάτων 1710 και 1685 και 400 μ. όπισθεν των φιλίων χαρακωμάτων.
  • Τα τμήματα του 1/35 Λόχου που κατείχαν τις θέσεις Μπέλμα και Μάτι εγκατέλειψαν αυτές βαθμιαία και αποσύρθηκαν στη δεύτερη γραμμή αντιστάσεως εξ αιτίας μάλλον των απωλειών που επέφερε το εχθρικό πυροβολικό στο φίλιο πεζικό που αμυνόταν εντός των ατελών σχετικά αμυντικών θέσεών του και ότι αυτή η αποχώρηση έλαβε χώρα πριν έρθουν σε επαφή με το εχθρικό πεζικό.[10]
  • Βολή αντιπροπαρασκευής από το Ελληνικό Πυροβολικό δεν εκτελέστηκε, λόγω του ότι οι χώροι εξορμήσεως του Τουρκικού Πεζικού ήταν αφανείς από την Ελληνική παρατήρηση και τούτο επειδή όπως ήδη έχουμε αναφέρει, η γραμμή άμυνας της IV Μεραρχίας είχε χαραχθεί σε εδάφη υποδεέστερα υψομετρικά των προ του μετώπου της υπαρχόντων.
  • Μετά την υπό του εχθρού κατάληψη της πρώτης γραμμής αντιστάσεως του Κ.Α. Καμελάρ, η βολή του Τουρκικού πυροβολικού έγινε αραιότερη και έβαλε προς ενόχληση των αμυνομένων. Αυτό θα πρέπει να θεωρηθεί φυσικό, δεδομένου ότι κατά την βολή προπαρασκευής (που προηγήθηκε της επίθεσης του Πεζικού) διάρκειας μίας ώρας και 30 λεπτών θα καταναλώθηκε το μεγαλύτερο μέρος των διαθέσιμων πυρομαχικών από το Τουρκικό πυροβολικό.

Ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος ουδέν σχετικό αναφέρει περί υποστήριξης του διεξαγόμενου αγώνα επί του Κ.Α. Καμελάρ από το πεδινό και βαρύ Πυροβολικό της Μεραρχίας.

 

Η Διεξαγωγή των Επιχειρήσεων σύμφωνα με την Τουρκική ΔΙΣ μέχρι ώρα 1000

Τα αναφερόμενα από τη Τουρκική ΔΙΣ σχετικά με την επίθεση κατά του Κ.Α. Καμελάρ δεν αφίστανται σημαντικά από τα αναφερόμενα στις Εκθέσεις Πεπραγμένων της IV Μεραρχίας και του 35ου Συντάγματος Πεζικού.

Σύμφωνα με την Τουρκική ΔΙΣ τα πυρά του Τουρκικού πυροβολικού συγκεντρώθηκαν επί του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά (στόχοι 1 και 2) και του Μαύρου Βράχου. Τα πυρά του πυροβολικού ήρθησαν στις 0630 ώρα και επακολούθησε η έφοδος τεσσάρων Ταγμάτων Πεζικού δια των οποίων καταλήφθηκε μέχρι την 0645 ώρα το ύψωμα Μαύρος Βράχος και το αντέρεισμα Ποϊραλικαγιά. Οι Έλληνες κατά τους Τούρκους υποχώρησαν στο ύψωμα 1710. Οι Τούρκοι προώθησαν πλησίον του Υψώματος 1710  δύο ακόμη Τάγματα. Η Τουρκική ΔΙΣ αναφέρει ότι αν η 5η Μεραρχία Καυκάσου —που μέχρι εκείνη τη στιγμή είχε χρησιμοποιήσει ένα μικρό μέρος των δυνάμεών της— δεν καθυστερούσε αναμένοντας την επίθεση της 11ης Μεραρχίας, θα μπορούσε να καταλάβει και το Ύψωμα 1710.

Το υπό τις διαταγές του IV Σώματος Στρατού ευρισκόμενο πυροβολικό των 5ης και 11ης Μεραρχιών επανήλθε υπό τις διαταγές των Μεραρχιών τους.

Ο διοικητής του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού μετά την κατάληψη των πρώτων ΑΝΣΚ από την 5η Μεραρχία διέταξε την 11η Μεραρχία να αρχίσει την επίθεσή της υπό μορφή υπερκέρασης κατά του Υψώματος 1710, τη δε 5η Μεραρχία Καυκάσου να καταλάβει μαζί με την 11η Μεραρχία το Ύψωμα 1710. Συγχρόνως προώθησε και τη 12η Μεραρχία στο οροπέδιο Αβλάκ (περιοχή βορειοανατολικά του Κοτσά Τεπέ). Την 0730 ώρα η επίθεση της 5ης Μεραρχίας δεν είχε ακόμη εκτοξευτεί και κατόπιν τούτου ο διοικητής του Σώματος Στρατού διέταξε «πριν ή προλάβη ο εχθρός και ανασυνταχθή επί του Υψ. 1710 ομού μετά της 11ης Μεραρχίας να ενεργηθή σφοδρά επίθεσις».  Ο διοικητής όμως της 5ης Μεραρχίας ανέφερε την 0745 ώρα ότι η συνέχιση της επίθεσης ήταν αδύνατη επειδή οι δυνάμεις επί του υψώματος Ποϊραλικαγιά βάλλονταν σφοδρώς εκ του Υψώματος 1710 και επιβαλλόταν η 11η Μεραρχία να επιταχύνει την επίθεσή της. Κατόπιν τούτου ο διοικητής του Σώματος Στρατού διέταξε την 11η Μεραρχία να επιταχύνει την επίθεσή της. [11] Επομένως τα αναφερόμενα από την Τουρκική ΔΙΣ ότι δηλαδή «αν η 5η Μεραρχία συνέχιζε την επίθεσή της, χωρίς να αναμένει την επίθεση της 11ης Μεραρχίας, θα καταλάμβανε το ύψωμα 1710», δεν ευσταθούν. Και τούτο επειδή η 5η Μεραρχία είχε καθηλωθεί.

Η 11η Μεραρχία αμέσως μετά τη διαταγή που έλαβε από τον διοικητή του IV Τουρκικού Σώματος Στρατού την 0645 ώρα, προώθησε τις δυνάμεις της προς βορρά με σκοπό να επιτεθεί κατά του Υψώματος 1710 από νοτιοδυτικά (μαζί με την 5η Μεραρχία) και να το υπερκεράσει από τα δυτικά. Κατόπιν τούτου επιτέθηκε κατά του Καλετζίκ με το 127ο Σύνταγμα προελαύνοντας δυτικά του υψώματος Καραθανάση και προς την κατεύθυνση του υψώματος 1535 (Deliktas κατά τους Τούρκους) με το 70ο Σύνταγμα Πεζικού. Το 126ο τηρήθηκε ως εφεδρεία. (Βλέπε Σχεδιαγράμματα 6 και 7).

Στην 11η Μεραρχία δόθηκαν προς υποστήριξη δύο πυροβολαρχίες των 75 χλστ. της 7ης Μεραρχίας του εφεδρικού ΙΙ Σώματος Στρατού, αναβιβάζοντας έτσι το σύνολο των πυροβόλων της Μεραρχίας που υποστήριζαν την επίθεση κατά του Υψώματος 1710 στα 20 πυροβόλα των 75 χλστ..

Η επίθεση του 127ου Συντάγματος κατά του υψώματος 1710 άρχισε την 0900 ώρα, πλην όμως η προώθηση του ήταν βραδύτατη εξ αιτίας της Ελληνικής αντίδρασης. Η 11η Μεραρχία ενίσχυσε το 127ο Σύνταγμα και δια του Τάγματος Εφόδου, αλλά αυτό μόλις και μετά βίας μπόρεσε να πλησιάσει τα συρματοπλέγματα του Υψώματος 1710 την 1400 ώρα.[12]

Το 70ο Σύνταγμα κατέλαβε (κατά την Τουρκική ΔΙΣ) το ύψωμα 1535 και τα αριστερά αυτού προς τους Βράχους του Καγιαντιμπί αντερείσματα, πράγμα που κατά ένα μέρος είναι αληθές. Τα Ελληνικά φυλάκια που βρίσκονταν επί του υψώματος 1535 υποχώρησαν ύστερα από σύντομο αγώνα, αλλά το Τουρκικό σύνταγμα δεν εγκαταστάθηκε επί των υψωμάτων, πιθανόν λόγω της αντίδρασης της Πυροβολαρχίας Ραυτόπουλου που ήταν ταγμένη Β-Δ του υψώματος 1710, ή της εμφάνισης περί τη 1030 ώρα του 2ου Τάγματος Ευζώνων του Αποσπάσματος Πλαστήρα και την εγκατάστασή του επί των αναφερομένων υψωμάτων, με αποτέλεσμα να κατέλθει για ασφάλεια στη χαράδρα Ακ Ντερέ. Η Τουρκική ΔΙΣ δεν ασχολείται στη συνέχεια με το Σύνταγμα αυτό.

Διαπιστώσεις επί της οργάνωσης της άμυνας του Τομέα της IV Μεραρχίας και ειδικά του Κ.Α. Καμελάρ

Η κατανομή των διατιθέμενων δυνάμεων Πεζικού και Πυροβολικού της IV Μεραρχίας δεν ήταν σύμφωνη με την εκτίμηση περί του πιθανότερου τρόπου ενεργείας του εχθρού, ως επίσης και περί της ιδιαίτερης σημασίας που είχε το Κ.Α. Καμελάρ για την ακεραιότητα του όλου Αμυντικού Τομέα της IV Μεραρχίας, ως του στροφέα επί του οποίου στηρίζονταν η πρώτη και δεύτερη αμυντικές τοποθεσίες της Μεραρχίας. Προσέτι η υπόψη εκτίμηση δεν υποστηριζόταν και από την εκ των προτέρων τοποθέτηση μίας ισχυρής εφεδρικής δύναμης, τουλάχιστο Τάγματος, εγγύτατα του Κ.Α. Καμελάρ ώστε να είναι δυνατή η άμεση επέμβαση αυτής είτε για την ενίσχυση του Κ.Α., είτε για την εκτόξευση άμεσης αντεπίθεσης προς αποκατάσταση της τοποθεσίας σε περίπτωση διάρρηξης αυτής από τον εχθρό.

Η κύρια γραμμή αντιστάσεως του Κ.Α. είχε τοποθετηθεί σε έδαφός αμυντικά μειονεκτικό έναντι του κατεχόμενου από τον εχθρό και επί του οποίου η παρατήρηση του εχθρού ήταν απεριόριστη. Προσέτι έμπροσθεν του μετώπου του Κ.Α. Καμελάρ υπήρχαν υψώματα που δέσποζαν των κατεχόμενων από τις δυνάμεις της IV Μεραρχίας και τα οποία δεν επέτρεπαν την Ελληνική παρατήρηση νότια αυτών των υψωμάτων.

Η οχύρωση του Κ.Α. Καμελάρ πόρρω απείχε από το να θεωρείται ισχυρή. Ήταν περιορισμένη σε έκταση και ατελής σε ποιότητα. Ειδικότερα απουσίαζαν τα σκέπαστρα προστασίας του πεζικού από τον εχθρικό βομβαρδισμό. Σε κάθε περίπτωση η οχύρωση δεν υποστήριζε την εκτίμηση της Μεραρχίας ότι ο εχθρός θα τοποθετούσε την κύρια προσπάθεια της επίθεσης του στο Κ.Α. Καμελάρ.

 

Διαπιστώσεις επί της διεξαγωγής του αμυντικού αγώνα στο Κ.Α. Καμελάρ μέχρι τη 10η πρωινή ώρα της 13ης Αυγούστου

Από τη διαμορφωθείσα κατάσταση μέχρι τη 10η ώρα που τη διοίκηση του Κ.Α. Καμελάρ ανέλαβε ο Συνταγματάρχης Ν. Πλαστήρας, ήτοι πέντε ώρες από την έναρξη του εχθρικού βομβαρδισμού, προκύπτουν οι εξής διαπιστώσεις:

1η:  Η ύπαρξη προ του μετώπου της κύριας γραμμής αντιστάσεως του Κ.Α. Καμελάρ υψωμάτων που απαγόρευαν την Ελληνική παρατήρηση νοτίως αυτών, επέτρεψε στην Τουρκική ηγεσία να συγκεντρώσει στον χώρο μεταξύ των ως άνω υψωμάτων (αυτών της γραμμής Μπέη Τεπέ) και του Κοτσά Τεπέ (όπου το παρατηρητήριο του Τούρκου Αρχιστρατήγου) τις δυνάμεις δύο Μεραρχιών (20 Τάγματα Πεζικού και 10,5 Πυροβολαρχίες) δια των οποίων θα επετίθετο για τη κατάληψη του Κ.Α. Καμελάρ. Για σύγκριση, στο υπόλοιπο του Τομέα της IV Μεραρχίας μεταξύ Μαύρου Βράχου και ποταμού Ακάρ ο εχθρός επιτέθηκε με την 8η Μεραρχία (10 Τάγματα Πεζικού, 1 Σύνταγμα Ιππικού και  5,5 Πυροβολαρχίες). Η σχετική μαχητική ισχύς μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων στο πεδίο της μάχης του Κ.Α. Καμελάρ ήταν στο μεν Πεζικό 1 προς 20 (Τάγματα ΠΖ), στον δε αριθμό των πυροβόλων απλά συντριπτική σε βάρος των Ελληνικών δυνάμεων (6 Ελληνικά πυροβόλα των 65 χλστ. προς 42 Τουρκικά πυροβόλα εκ των οποίων 28 των 75 χλστ., 8 των 105 χλστ., 2 των 120 χλστ. και 4 οβιδοβόλα Σκόντα των 150 χλστ.). Στην πραγματικότητα το Α’ Σώμα Στρατού και η IV Μεραρχία προσέφεραν «δωρέαν» στους Τούρκους τον αναγκαίο χώρο για την συγκέντρωση των παραπάνω δυνάμεων που θα διεξήγαγαν την επίθεση κατά του Κ.Α. Καμελάρ, καθώς και για την τάξη του πυροβολικού τους, χώρος που αν και βρισκόταν εγγύτατα των Ελληνικών θέσεων, εν τούτοις παρέμενε εκτός της επίγειας Ελληνικής παρατήρησης.

2η: Η Τουρκική επίθεση κατά του Κ.Α. Καμελάρ άρχισε την 0500 ώρα με τον βομβαρδισμό του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά και Μαύρου Βράχου από το σύνολο σχεδόν του Πυροβολικού του IV Σώματος Στρατού και διήρκεσε επί 1 ώρα και 30 λεπτά. Κατά τον βομβαρδισμό αυτόν εξουδετερώθηκε το Σ.Σ. Μπέλμα και αποδεκατίστηκε ο επί του κέντρου τούτου αμυνόμενος 1/35 Λόχος (1ος Λόχος του 35ου Συντάγματος). Στη συνέχεια η βολή του Τουρκικού πυροβολικού επεκτάθηκε και επί του Υψώματος 1710, αλλά με μικρότερη ένταση.

3η:  Το Ι/35 Τάγμα είχε υποστεί βαριές απώλειες, ειδικά σε αξιωματικούς και είχε υποχωρήσει στη δεύτερη γραμμή του Κ.Α. Καμελάρ, ουσιαστικά επί του Υψώματος 1710. Μεταξύ των τραυματιών συμπεριλαμβάνονταν ο διοικητής του Τάγματος Ταγματάρχης Ανδρέας Τζόκας, ο διοικητής του 1/35 Λόχου Λοχαγός Παπαχαραλάμπους και ο Λοχαγός Ι. Ζήσης (διοικητής πιθανόν του 3ου Λόχου), οι οποίοι είχαν αποχωρήσει από το πεδίο της μάχης. Διοικητής του Τάγματος είχε αναλάβει ο Λοχαγός Ανδρεάδης, διοικητής πιθανόν της Πολυβολαρχίας του Τάγματος, ο οποίος και αυτός ήταν τραυματισμένος. Επομένως δύο Λόχοι του Τάγματος και η Πολυβολαρχία είχαν απομείνει χωρίς Λοχαγό.

4η: Το Ι/35 Τάγμα που αμυνόταν επί του Κ.Α. Καμελάρ παρά τη μεγάλη φθορά που είχε υποστεί συνέχισε τη μάχη και τη 0745 ώρα καθήλωσε τον εχθρό προ των χαρακωμάτων του υψώματος 1710.

5η:  Η τρομαχτική φθορά του Ι/35 Τάγματος οφειλόταν αφ’ ενός στη συγκεντρωτική και εύστοχη βολή του εχθρικού πυροβολικού και αφ’ ετέρου στην ατελή οχύρωση του Κ.Α. Καμελάρ, από την οποία απουσίαζαν τα σκέπαστρα βομβαρδισμού και, τέλος, στη μη πρόβλεψη κάλυψης του προσωπικού στο αντιπρανές του υψώματος κατά τη διάρκεια του βομβαρδισμού και την κατάληψη των θέσεων μάχης μετά την άρση των πυρών του εχθρικού πυροβολικού.[13]

6η: Παρά τα αναφερόμενα από τον Αρχηγό Πυροβολικού της IV Μεραρχίας περί της δυνατότητας παροχής υποστήριξης στο Κ.Α. Καμελάρ από τα πυρά 24 πυροβόλων (δηλαδή 6 Πυροβολαρχιών), αυτό δεν συνέβη, αλλά ούτε και ζητήθηκε από τον διοικητή του 35ου Συντάγματος Πεζικού, ή τον διοικητή της IVβ Μ.Ο.Π., το παρατηρητήριο του βρισκόταν βόρεια του χωριού Κιουτσούκ Καλετζίκ. Επίσης δεν προτάθηκε από τον Αρχηγό Πυροβολικού της Μεραρχίας, ούτε διατάχθηκε από τη Μεραρχία, μολονότι αυτή αντιλήφθηκε ότι η Κυρία Προσπάθεια του εχθρού κατευθυνόταν κατά του Κ.Α. Καμελάρ. Η επέμβαση του πεδινού και βαρέως Πυροβολικού της Μεραρχίας προς υποστήριξη του αγώνα που διεξαγόταν επί του Κ.Α. Καμελάρ ούτε υπήρξε και  ούτε μαρτυρείται. Οι αιτίες αυτής της πολύ σημαντικής αδυναμίας θα πρέπει να αναζητηθούν στην κακή κατανομή του Πυροβολικού, που δεν υποστήριζε την εκτίμηση της Μεραρχίας αναφορικά με τον πιθανότερο τρόπο ενεργείας του εχθρού, στον γεωγραφικό και σχεδιαστικό προσανατολισμό του μείζονος μέρους του διατιθέμενου Πυροβολικού για την υποστήριξη του Υποτομέα Μιχαήλ, στην μη ύπαρξη σχεδίου για την υποστήριξη του Κ.Α. Καμελάρ από το Πυροβολικό της Μεραρχίας και στην απουσία συντονισμού των εμπλεκομένων διοικητών για αυτό τον σκοπό.

7η:  Μέχρι την 1000 ώρα περίπου, δηλαδή 5 ώρες από την έναρξη της Τουρκικής επίθεσης και 3 ώρες από την απώλεια του Σ.Σ. Μπέλμα, ουδεμία δύναμη είχε φθάσει στο Κ.Α Καμελάρ προς ενίσχυση του Ι/35 Τάγματος. Κατόπιν τούτου εξέλιπε και η δυνατότητα εκτέλεσης άμεσης αντεπίθεσης για την ανακατάληψη των απωλεσθεισών θέσεων του Κ.Α.. Ο εχθρός στο διαρρεύσαν διάστημα είχε σταθεροποιηθεί πλέον επί των θέσεων που κατέλαβε και επομένως απαιτούνταν η εκτέλεση μίας καλά προετοιμασμένης επίθεσης και η ισχυρή υποστήριξη του Πυροβολικού για να ανακαταληφθούν οι απωλεσθείσες θέσεις.

8η:  Την 0615 ώρα ο διοικητής της IV Μεραρχίας διέταξε το σταθμεύον παρά τω χωρίω Κισλατζίκ ΙΙ/11 Τάγμα να μεταβεί στις θέσεις του Σταθμού Διοικήσεως του Υποτομέα Καλετζίκ και να τεθεί υπό τις διαταγές του διοικητή του Υποτομέα και διοικητή του 35ου Συντάγματος Αντισυνταγματάρχη Παπαπαναγιώτου. Το ΙΙ/11 Τάγμα αναχώρησε από το Κισλατζίκ περί τη 0630 ώρα. Ο διοικητής του 35ου Συντάγματος διέταξε το διοικητή του ΙΙ/11 Τάγματος να επισπεύσει την κίνησή του, να ανέλθει στο Καλετζίκ, να αντεπιτεθεί για να ανακαταλάβει τις απωλεσθείσες θέσεις και τα παρατηρητήρια Πεζικού και να θέσει υπό τις διαταγές του το Ι/35 Τάγμα του οποίου ο διοικητής είχε τραυματιστεί. Η διαταγή αυτή επαναλήφθηκε και την 0820 ώρα. Παρά την παρέλευση ικανού χρόνου από την αναχώρηση του ΙΙ/11 Τάγματος από το χωριό Κισλατζίκ και παρά την εγγύτητα του Κισλατζίκ με το Καλετζίκ, φαίνεται ότι το ΙΙ/11 Τάγμα δεν είχε φθάσει στο Καλετζίκ μέχρι και τη 0930 ώρα. Είναι ενδιαφέρον ότι δεν υπάρχει σαφής πληροφορία για τον χρόνο άφιξης του ΙΙ/11 Τάγματος στο Καλετζίκ, για το πού τάχθηκε  μετά την άφιξή του και  για το αν έθεσε υπό τη διοίκησή του το Ι/35 Τάγμα που ουσιαστικά είχε μείνει ακέφαλο.

9η: Μολονότι η εχθρική επίθεση θεωρούνταν επικείμενη και από την προηγουμένη είχαν τεθεί σε γενικό συναγερμό οι μονάδες, είναι βέβαιο ότι οι διοικήσεις συνέχισαν να κινούνται με ρυθμούς που δεν ανταποκρίνονταν στις απαιτήσεις και για αυτό αιφνιδιάστηκαν. Επίσης ενώ όλοι αναφέρουν στις εκθέσεις τους ότι εκτιμούσαν ότι η κυρία προσπάθεια του εχθρού θα στρεφόταν κατά του δεξιού της IV Μεραρχίας, δηλαδή κατά του Καλετζίκ, όπως και έγινε, σε ουδεμία ενέργεια προέβησαν για την μετακίνηση εγγύτατα του Καλετζίκ μέρους των εφεδρειών και του Πυροβολικού του Α΄ Σώματος Στρατού και της IV Μεραρχίας. Όμως όλοι γνώριζαν, όφειλαν να γνωρίζουν, ότι οι δυσχέρειες του εδάφους και η μη διάνοιξη δρομολογίων θα είχαν σαν αποτέλεσμα τη μη έγκαιρη άφιξη των εφεδρειών στο Καλετζίκ, όπως και τελικά συνέβη. Ήταν τα αποτελέσματα της μακαριότητας που επικράτησε επί ένα έτος και της εμπεδωμένης βεβαιότητας ότι το μέτωπο ήταν ακλόνητο.

10η:  Οι διαβεβαιώσεις που δόθηκαν στον Αρχιστράτηγο Χατζανέστη από τους Μεράρχους και τον διοικητή του Α’ Σώματος Στρατού περί του ακλόνητου του μετώπου, αποδείχθηκε ότι στερούνταν αντικειμενικής βάσης, δεδομένου ότι άνευ  ανθεκτικής οχύρωσης, άμεσης και ισχυρής υποστήριξης του διεξαγόμενου αγώνα από το Πυροβολικό και ύπαρξης ισχυρών εφεδρειών εγγύς του γραμμής μάχης είναι πρακτικά αδύνατη η διεξαγωγή της άμυνας.

11η: Οι Τούρκοι παρά την τερατώδη υπεροχή τους έναντι του Ελληνικού Ι/35 Τάγματος που αμυνόταν επί του Κ.Α. Καμελάρ και παρά το ότι είχαν καταλάβει με την έναρξη της επίθεσης του Πεζικού τους το Σ.Σ. Μπέλμα  και είχαν εξασφαλίσει έναν κατάλληλο χώρο εξόρμησης για την άλωση του Υψώματος 1710, καθηλώθηκαν προ των συρματοπλεγμάτων του υψώματος 1710 από τους εναπομείναντες μαχητές του Ι/35 Τάγματος που συνέχιζαν με αυταπάρνηση τον αγώνα.

Συμπεράσματα

Η εγκατάσταση της κύριας γραμμής αντιστάσεως του Κ.Α. Καμελάρ σε έδαφος μειονεκτικά αμυντικό, μολονότι υπήρχε άλλο ισχυρότερο νοτιότερα, υπήρξε μία επιλογή αυτόχρημα καταστροφική.

Το Α’ Σώμα Στρατού και η IV Μεραρχία προσέφεραν αδαπάνως στον εχθρό τον αναγκαίο χώρο για να μπορέσει να συγκεντρώσει —αφανώς από την Ελληνική παρατήρηση— τις δυνάμεις που θα ενεργούσαν την επίθεση κατά του Κ.Α. Καμελάρ.

Υπήρξε αναντιστοιχία μεταξύ της ιδιαίτερης σημασίας που ενείχε το Κ.Α. Καμελάρ για την άμυνα του όλου Τομέα της IV Μεραρχίας —σε συνάρτηση με την  πιθανή εκτίμηση της Μεραρχίας ότι ο εχθρός θα κατηύθυνε την κυρία προσπάθεια της επιθέσεώς του προς το δεξιό της— και του προσανατολισμού του μείζονος μέρους  των διατιθέμενων δυνάμεων  (Πεζικού  και Πυροβολικού) της Μεραρχίας προς τον Υποτομέα Μιχαήλ.

Ο καθοριστικότερος παράγοντας που είχε δραματικά αποτελέσματα σε βάρος των Ελληνικών όπλων στη μάχη που άρχισε το πρωί της 13ης Αυγούστου στο Κ.Α. Καμελάρ ήταν η συγκεντρωτική και εύστοχη βολή του Τουρκικού Πυροβολικού που και αιφνιδίασε δυσάρεστα την Ελληνική διοίκηση και παρέλυσε την διανοητική της ικανότητα να προβάλει αποτελεσματική αντίσταση στην Τουρκική επίθεση. Κύριο χαρακτηριστικό της αναφερόμενης αδυναμίας ήταν η ηχηρή απουσία της διοίκησης της IV Μεραρχίας, του Πυροβολικού της και των εφεδρειών της από τη μάχη που διεξαγόταν επί του Κ.Α. Καμελάρ.

Το Ι/35 Τάγμα Πεζικού παρά τις τεράστιες απώλειες που υπέστη επέδειξε καρτερικότητα και ακατάβλητη ανθεκτικότητα και διατήρησε υπό την κατοχή του το Κ.Α. Καμελάρ μέχρι την 1000 ώρα.

Η απουσία ισχυρής εφεδρείας εγγύτατα του Κ.Α. Καμελάρ όξυνε τη δυσμενή κατάσταση που είχε διαμορφωθεί επί του Κ.Α., με αποτέλεσμα αφ’ ενός το 1/35 Τάγμα να συνεχίσει να μάχεται χωρίς να ενισχυθεί επί πέντε ώρες και αφ’ ετέρου να απουσιάζει η δυνατότητα εκτόξευσης άμεσης αντεπίθεσης για την εκδίωξη του αντιπάλου από τις θέσεις που κατέλαβε. Η αδυναμία αυτή επέτρεψε στον αντίπαλο να σταθεροποιηθεί επί του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά και του Μαύρου Βράχου.

Η Τουρκική διοίκηση κατά την πρώτη περίοδο της επιθέσεως εναντίον του Κ.Α. Καμελάρ επέδειξε ατολμία, συντηρητισμό και υπερβολική επιφυλακτικότητα μολονότι διέθετε τερατώδη υπεροχή έναντι των εκεί αμυνομένων Ελληνικών δυνάμεων.

Τελικά τα σημαντικότερα προβλήματα που σημάδεψαν κατά τρόπο καταθλιπτικά ανεπανόρθωτο την Ελληνική αμυντική μάχη επί του Κ.Α. Καμελάρ ήταν η (ανόητη) χάραξη της αμυντικής γραμμής επί μειονεκτικού αμυντικά εδάφους, η περιορισμένη σε έκταση και ατελής σε ποιότητα οχύρωση της επιλεγείσας αμυντικής γραμμής, παρά την παραμονή των δυνάμεων σε αυτή επί ένα έτος, η απουσία ισχυρής εφεδρείας εγγύτατα του Κ.Α. Καμελάρ ώστε να είναι δυνατή η εκτόξευση άμεσης αντεπίθεσης για την αποκατάσταση της τοποθεσίας και η αχαρακτήριστη «σιγή» του Πεδινού και Βαρέως Πυροβολικού της IV Μεραρχίας από την διεξαγόμενη κρίσιμης σημασίας μάχη επί του Κ.Α. Καμελάρ. Καταλύτης που όξυνε τις παραπάνω μειονεξίες υπήρξε η παρατεταμένη αδράνεια που προηγήθηκε της Τουρκικής επιθέσεως, πράγμα που οδήγησε τις διοικήσεις σε μία οδυνηρή μακαριότητα, τελικό αποτέλεσμα της οποίας ήταν η εύκολη επίτευξη στρατηγικού αιφνιδιασμού από τους Τούρκους σε βάρος των Ελληνικών διοικήσεων.

Υποσημειώσεις:

[1] Το υψόμετρο των 1710 μ. προκύπτει από τους χάρτες Google. Το πιθανότερο το υψόμετρο είναι 1719 μ.. Στο σχεδιάγραμμα του αμυντικού Τομέα της IV Μεραρχίας που βρίσκεται στην Έκθεση Πεπραγμένων της Μεραρχίας που συντάχθηκε από τον επιτελάρχη της Γ. Τσολάκογλου, το Καλετζίκ φέρεται με υψόμετρο 1740 μ.. Παρά ταύτα θα συνεχίσουμε να αναφερόμαστε σε υψόμετρο 1710 μ. επειδή πλέον το έχουμε αναφέρει σε πολλά κείμενά μας και σχεδιαγράμματα και κατόπιν τούτου η τροποποίησή του θα προκαλέσει σύγχυση.

[2] Οι Τούρκοι κατείχαν και είχαν οργανώσει αμυντικά το Μεγάλο Καλετζίκ (δηλαδή το Κοτσά Τεπέ). Όμως τα δεσπόζοντα υψώματα που βρίσκονταν βόρεια του Κοτσά Τεπέ και νότια της κατεχόμενης από τους Έλληνες τοποθεσίας αποτελούσαν ένα οιονεί ουδέτερο έδαφος και ως εκ τούτου η μεταφορά επ’ αυτών των δεσποζόντων υψωμάτων της κύριας γραμμής αντιστάσεως του Υποτομέα Καλετζίκ μπορούσε (και επιβαλλόταν) να γίνει εύκολα και άνευ μάχης. Όμως ούτε ο Τρικούπης, ούτε ο διοικητής και ο επιτελάρχης της IV Μεραρχίας, ούτε ο διοικητής του 35ου Συντάγματος μπόρεσαν να αντιληφθούν τη μεγάλη σημασία που είχαν τα υψώματα Μπέη Τεπέ για τον αμυντικό αγώνα των Ι και IV Μεραρχιών, με αποτέλεσμα να μη διατάξουν τη μεταφορά της αμυντικής γραμμής του Υποτομέα Καλετζίκ επί των εν λόγω υψωμάτων ώστε να ευθυγραμμιστεί το μέτωπο της IV Μεραρχίας με αυτό της Ι Μεραρχίας και να εξαλειφθεί έτσι το υφιστάμενο τεράστιο κενό μεταξύ των δύο Μεραρχιών.

[3] Η άποψη που έχει επικρατήσει είναι ότι για κάθε πυροβόλο διατίθονταν 100 βλήματα. Η άποψη αυτή είναι εντελώς λανθασμένη, τουλάχιστον σε ότι αφορά την Πυροβολαρχία υπό τον Υπολοχαγό Ραυτόπουλο, και οφείλεται μάλλον σε αντίστοιχη εγγραφή στον 7o Τόμο της ΔΙΣ με τίτλο «Υποχωρητικοί Αγώνες των Α΄ και Β΄ Σωμ. Στρατού», σ. 68. Ο Υπολοχαγός Ραυτόπουλος αναφερόμενος στα διατιθέμενα από την Πυροβολαρχία του βλήματα 65 χλστ. αναφέρει ότι «Πυρομαχικά θέσεως ευρίσκοντο μόνον 100  κατά πυροβόλον … Τα πυρομαχικά Μ.Μ. (Μεταγωγικών Μάχης) αμφοτέρων των Ουλαμών ήσαν πλήρη». Επομένως διατίθονταν 280 βλήματα κατά πυροβόλο.

[4] Ακόμη και στον πλέον καλόπιστο αναγνώστη θα προκληθούν απορίες και ερωτηματικά, ακόμη και θυμηδία, για το ότι ο διοικητής της IV Μεραρχίας και ο Αρχηγός Πυροβολικού της καταθέτουν ενυπόγραφα τόσο προβληματικές εκτιμήσεις και δηλώσεις. Το ολιγότερο που μπορεί να τους προσάψει και ο πλέον καλόπιστος κριτής για αυτά που δηλώνουν είναι ότι και οι δύο είναι άσχετοι με την στρατιωτική τέχνη. Και τούτο επειδή ο μεν πρώτος ενώ ισχυρίζεται ότι είχε εκτιμήσει ότι σε περίπτωση Τουρκικής επιθέσεως η κυρία προσπάθεια του εχθρού θα στρεφόταν κατά του δεξιού του, αυτός είχε τοποθετήσει το μείζον μέρος των δυνάμεων πεζικού και πυροβολικού που διέθετε στο αριστερό του, ο δε δεύτερος επειδή καταθέτει ότι 24 πυροβόλα μπορούσαν να δώσουν πυρά προς υποστήριξη του Κ.Α. Καμελάρ, ενώ οι τομείς βολής (σύμφωνα με το Σχέδιο Άμυνας της Μεραρχίας) όλων αυτών των πυροβόλων κάλυπταν το αριστερό της Μεραρχίας. Το βέβαιο είναι ότι μετά την καταστροφή όλοι προσπαθούσαν να αποσείσουν από πάνω τους τις ευθύνες τους για τις σοβαρότατες παραλείψεις τους.

[5] Υπάρχει μία εμμονή των Ελληνικών διοικήσεων, όλων των βαθμίδων, να αναφέρουν ότι το Τουρκικό Πυροβολικό διέθετε «κυρίως» πυροβόλα ΣΚΟΝΤΑ, πράγμα που πόρρω απέχει της πραγματικότητας. Όλως αντιθέτως προς τα αναφερόμενα φαίνεται ότι ο Τουρκικός  διέθετε ελάχιστα βαρέα πυροβόλα ΣΚΟΝΤΑ, τουλάχιστον πολύ λιγότερα από αυτά που διαθέταμε εμείς. Στην τελική επίθεση ο Τουρκικός Στρατός χρησιμοποίησε άπαν το παρ’ αυτού διατιθέμενο βαρύ Πυροβολικό, το οποίο φαίνεται ότι διέθετε μόνο 8 πυροβόλα ΣΚΟΝΤΑ των 105 χλστ. και 4 πυροβόλα ΣΚΟΝΤΑ των 150 χλστ, τα οποία και χρησιμοποίησε για την υποστήριξη της επίθεσης του κατά του Καλετζίκ. Σε κανένα άλλο σημείο από το Κ.Α. Χασάν Μπελ μέχρι το αριστερό της IV Μεραρχίας, όπου επιτέθηκαν οι Τούρκοι, δεν αναφέρεται στην Τουρκική ΔΙΣ η χρησιμοποίηση βαρέων πυροβόλων ΣΚΟΝΤΑ. Είναι εντελώς άγνωστο αν το Τουρκικό Πυροβολικό διέθετε εν χρήσει πυροβόλα  ΣΚΟΝΤΑ  75 χλστ. και πόσα. Η Στρατιά Μικράς Ασίας διέθετε 3 Μοίρες Πυροβολικού εξοπλισμένες με 24 πυροβόλα ΣΚΟΝΤΑ των 105 χλστ. (8 πυροβόλα κατά Μοίρα), εκ των οποίων καμία δεν βρισκόταν στην περιοχή νότια του Αφιόν, και 1 Μοίρα Βαρέως Πυροβολικού εξοπλισμένη με 11 βαρέα πυροβόλα ΣΚΟΝΤΑ των 150 χλστ., η οποία όμως είχε διατεθεί στο Δ΄ Σώμα Στρατού για να «καταστρέψει τα Θεοδοσιανά τείχη» της Κωνσταντινούπολης. Θεωρώ ως πιθανότερη εκδοχή της εδραιωμένης αντίληψης στις Ελληνικές διοικήσεις περί της διάθεσης από το Τουρκικό Πυροβολικό «μόνο» πυροβόλων ΣΚΟΝΤΑ, την αποτελεσματική και «σοφή» χρησιμοποίηση του Πυροβολικού από τους Τούρκους. Άλλωστε ο πολύ μελετημένος τρόπος που χρησιμοποίησαν οι Τούρκοι το Πυροβολικό τους κατά την τελική επίθεση το αποδεικνύει. Πιστεύει κάποιος ότι μπορεί να έχουμε γίνει σοφότεροι;

[6] Η αναφορά του διοικητή του 35ου Συντάγματος περί της συγκέντρωσης των πυρών του Τουρκικού Πυροβολικού, ταυτίζεται με τα αναφερόμενα από την Τουρκική ΔΙΣ για τη διεξαγωγή της μάχης.

[7] Στη διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού περί ανόδου του Συνταγματάρχη Πλαστήρα μεθ’ ενός Τάγματος και μίας Πυροβολαρχίας στις θέσεις εφεδρείας του Υποτομέα Καλετζίκ διαπιστώνεται το πόσο περιορισμένη ήταν η αντίληψη του Σώματος για την εδαφική διαμόρφωση του Τομέα της IV Μεραρχίας. Το Σώμα είχε ενημερωθεί από την IV Μεραρχία ότι η κυρία προσπάθεια του εχθρού κατευθυνόταν στην άλωση του Κ.Α. Καμελάρ, δηλαδή του Καλετζίκ. Διέτασσε όμως τον Πλαστήρα να ανέλθει στο Καλετζίκ και από εκεί να μεταβεί λίγο ανατολικότερα όπου βρισκόταν η εφεδρεία του 35ου Συντάγματος και όχι να παραμείνει επί του Καλετζίκ. Παρατηρούμε ακόμη το πόσο καθυστερημένη ήταν η αντίδραση του Α΄ Σώματος Στρατού, το οποίο μολονότι από την έναρξη σχεδόν της Τουρκικής επιθέσεως έχει αναγνωρίσει την ανάγκη διάθεσης του Αποσπάσματος Πλαστήρα στην IV Μεραρχία, μόλις την 8η πρωινή ώρα εκδίδει τη σχετική διαταγή.

[8] Στο Σχέδιο Αμύνης της IV Μεραρχίας στην παράγραφο ΙΧ «Διεξαγωγή της Αμύνης» προέβλεπε ότι «παν τμήμα του εδάφους καταλαμβανόμενον υπό του εχθρού ανακαταλαμβάνεται αμέσως υπό των τοπικών εφεδρειών δι’ αντεπιθέσεως ενεργουμένης αμέσως πριν ή ο εχθρός προλάβη να εγκατασταθή σταθερώς. … η προβλεπομένη χρήσις της εφεδρείας της Μεραρχίας έσται: α) Προς απόκρουσιν του επιτεθησομένου εχθρού κατά του Κ.Α. Καμελάρ δι’ αντεπιθέσεως. …» [«Έκθεση Πεπραγμένων IV Μεραρχίας Πεζικού» ΔΙΣ, Φ.224/ΣΤ/7, σελ. 10-11]. Ο καθείς μπορεί να αντιληφθεί πόσο εκτός πραγματικότητας βρίσκονταν οι εκτιμήσεις και οι προθέσεις της IV Μεραρχίας και ασφαλώς και των υφισταμένων της. Μετρούσε τον εχθρό με τα δικά της μέτρα. Δεν μπορούσε, ενδεχομένως και δεν ήθελε να αντιμετωπίσει το δυσμενέστερο σενάριο που έλεγε ότι μπορεί να «άνοιγαν και οι πύλες της κολάσεως». Η αδράνεια ενός έτους φάνηκε ικανή για να οδηγήσει στη μακαριότητα και τον εφησυχασμό μία ολόκληρη Μεραρχία. Μήπως την παρούσα περίοδο θα πρέπει να εξεταστεί αν η 45ετής αδράνεια που έχει επικρατήσει μέχρι σήμερα στο Ε-Τ μέτωπο του Έβρου και των νησιών, μετά τα γεγονότα του 1974, έχει οδηγήσει σε ανάλογες καταστάσεις εφησυχασμού  τις διοικήσεις και τους αξιωματικούς μας; Οι ανώτατοι διοικητές του Στρατού μας υπάρχει περίπτωση να εκτιμούν ή να υποπτεύονται ότι ο αντίπαλος στην περιοχή του Έβρου θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει για τη διάρρηξη της αμυντικής τοποθεσίας ένα τεράστιο όγκο πυρός προερχόμενο από 300 πυροβόλα, όλμους 120 χλστ., ΠΕΠ και άλλα πυραυλικά μέσα; Ακόμη ότι θα μπορούσε να αερομεταφέρει στον Άρη μία Ταξιαρχία Καταδρομών; Νομίζω όμως ότι κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει επειδή και σήμερα συνεχίζουμε να μετράμε τον αντίπαλο με τα δικά μας μέτρα. Δυστυχώς παραμένουμε «ίδιοι» χωρίς να μαθαίνουμε από τα λάθη μας.  Και το 1922 κανένας δεν ήθελε να πιστέψει τα δύσκολα σενάρια. Η απάντηση στα δύσκολα ήταν «ο κυκλών κυκλούται». Η IV Μεραρχία αρνιόταν να μεταφέρει την αμυντική της γραμμή 2 χλμ νοτιότερα, επί των δεσποζόντων υψωμάτων Μπέη Τεπέ, επειδή δεν θα διευκολυνόταν ο ανεφοδιασμός της και ακόμη μολονότι βρισκόταν στην ίδια τοποθεσία επί ένα χρόνο δεν άνοιξε δρομολόγια για να μεταφέρει το Πεδινό και Βαρύ Πυροβολικό της στο Καμελάρ για να μπορεί να υποστηρίξει αποτελεσματικά τον αμυντικό αγώνα των εκεί δυνάμεων, αλλά και για να είναι σε θέση να εκτελέσει βολή αντιπυροβολικού. Οι Τούρκοι όμως κατόρθωσαν να ανοίξουν δρομολόγια εντός ολίγων ημερών για να μεταφέρουν το Πεδινό και Βαρύ Πυροβολικό τους σε απόσταση 2 χλμ από τη γραμμή αντιστάσεως της IV Μεραρχίας.  Τελικά όταν ο διοικητής του 35ου Συντάγματος είδε «να ανοίγουν οι πύλες της κολάσεως», το μόνο που μπορούσε να κάνει ήταν να αναφέρει το «άνοιγμα των πυλών της κολάσεως» στον Μέραρχο και να διατάξει το κατακερματισμένο Ι/35 Τάγμα να αντεπιτεθεί με τον εφεδρικό του Λόχο εναντίον των 4 Τουρκικών Ταγμάτων που κατέλαβαν την Ποϊραλικαγιά και το Μαύρο Βράχο και υποστηρίζονταν από 42 πυροβόλα.

[9] Σε κάθε Τάγμα Πεζικού προβλέπονταν 25 αξιωματικοί, ένας αριθμός που ουδέποτε επετεύχθη κατά την Μικρασιατική Εκστρατεία

[10] Ακόμη μία αναφορά για την πλημμελή οχύρωση της τοποθεσίας του Κ.Α. Καμελάρ

[11] Η αναφερόμενη ώρα (0745) συμπίπτει με την ώρα (0800) που ο διοικητής του 35ου Συντάγματος ανέφερε στην IV Μεραρχία ότι οι Τούρκοι έχουν καθηλωθεί προς της δεύτερης γραμμής αντιστάσεως του Σ.Σ. Μπέλμα.

[12] Η ώρα αυτή συμπίπτει (περίπου) με την 1330 ώρα που στην Έκθεση Πλαστήρα αναφέρεται ότι παρατηρήθηκε συγκέντρωση Τουρκικών δυνάμεων προ του υψώματος 1710 και κατόπιν τούτου διατάχθηκε η εγκατάσταση Λόχου του 1ου Τάγματος Ευζώνων στο αντέρεισμα Β-Δ του υψώματος 1710

[13] Την τακτική αυτή ακολούθησαν οι Τούρκοι κατά τη διεξαγωγή του αμυντικού τους αγώνα ανατολικά του ποταμού Σαγγάριου.

19 Responses to Ο Συνταγματάρχης Νικόλαος Πλαστήρας και η προβληματική δράση του κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία – Μέρος ΙΙα

  1. Κωνσταντίνος Τραυλός says:

    Εξαιρετικό κείμενο. Ένα ακόμα βήμα στον αγώνα για μια πιο ακριβή εικόνα του τι συνεβει. Μια διόρθωση. Τούρκος ερευνητής μου επισήμανε ότι η Τουρκική ΔΙΣ έχει τυπογραφικό λάθος. Τα 4 Σκοντα είναι 150χιλ όχι 105χιλ.
    Με Σεβασμό
    Κων. Τραυλός

  2. Κ/Δ ΚΒ says:

    Αποκαλυπτικότατη η ανάρτηση. Θερμά συγχαρητήρια.
    Κάποιες σκέψεις για το πεδινό και βαρύ πυροβολικό. Αν υποθέσουμε ότι βρίσκεται ταγμένο σε πεδινό έδαφος και απέναντί του ένα κατ’ εξοχήν ορεινό ανάγλυφο. Έχει εμπρός του αφ’ ενός μεν τις ελληνικές αμυντικές θέσεις (βλέπει τα νώτα τους) αφ’ ετέρου τα υψώματα της νεκρής ζώνης και αυτά της κεμαλικής αμυντικής τοποθεσίας. Πως είναι δυνατόν να πλήξει τα κινούμενα επιθετικά κεμαλικά τμήματα και μονάδες αφού αυτά προφανώς δεν θα κινούνται από τις κορυφές και τις πλαγιές αλλά θα διοχετεύονται και θα κινούνται στις υπώρειες των υψωμάτων από χαραδρώσεις κ.λπ. (ή κάνω λάθος); Οι υπώρειες των υψωμάτων της νεκρής ζώνης και της κεμαλικής αμυντικής τοποθεσίας, είναι απυρόβλητοι. Μόνο όλμοι (που δεν υπήρχαν) θα μπορούσαν να πλήξουν αποτελεσματικά τον αντίπαλο κατά την στιγμή που επιτίθεται και ορειβατικά πυροβόλα κατά την προώθησή του και την εγκατάστασή του στην γραμμή εξόρμησης. Οπότε όταν ο Αρχηγός ΠΒ της IV ΜΠ αναφέρει ότι πεδινά και βαρέα πυροβόλα ήταν προσανατολισμένα για βολή, μάλλον εννοεί βολή επί των ελληνικών κορυφών σε περίπτωση κατάληψής τους από τον αντίπαλο.

  3. Αρματιστής says:

    Αγαπητέ κύριε Τραυλέ
    Ευχαριστώ θερμά για τα καλά σας λόγια.
    Μιλάτε για τα πυροβόλα της φωτογραφίας;

  4. Konstantinos Travlos says:

    Αγαπητέ Ταξίαρχε,

    Νομίζω ότι αναφέρονταν στο κείμενο αλλά από ότι είδα οι μόνες αναφορές σε 105 χιλ. είναι για τα οχτώ ορειβατικά οβιδοβόλα (ουσιαστικά η Οθωμανική εκδοσή του Αυστριακού 100 χιλ.). Όποτε φοβούμαι ότι το λάθος είναι εκ μέρους του και όχι επί του κείμενου. Ζητούμε συγγνώμη.

    Μου υποσχέθηκε πάντως ο συγκεκριμένος Τούρκος ότι στην επίσκεψη που θα κάνει στο Αφιόν Καραχισάρ τώρα τον Μάιο για αρχαιολογία πεδίου μάχης, θα καταγράψει βίντεο της τοποθεσίας χρησιμοποιώντας μη επανδρωμένο όχημα για να δουν τοπογραφία και ίχνη οχυρώσεων.

    Με Σεβασμό,
    Κων. Τραυλός

  5. Αρματιστής says:

    Κύριε Τραυλέ

    Στην ενότητα «Τουρκικές δυνάμεις» γράφω τα εξής όσο αφορά του Τουρκικό Πυροβολικό που διατέθηκε για την επίθεση στο Κ.Α. Καμελάρ:

    «Στο IV Τουρκικό Σώμα Στρατού διατέθηκαν από την 1η Τουρκική Στρατιά (από το 25ο Σύνταγμα Βαρέως Πυροβολικού) 4 πεδινά πυροβόλα 75 χλστ., 8 ορειβατικά ΣΚΟΝΤΑ 105 χλστ., 2 πυροβόλα των 120 χλστ. και 4 οβιδοβόλα ΣΚΟΝΤΑ των 150 χλστ.. Η πληροφορία ότι τα οβιδοβόλα των 150 χλστ. ήταν ΣΚΟΝΤΑ, προέρχεται από αναφορά του διοικητή της 5ης Τουρκικής Μεραρχίας προς το IV Σ.Σ. (υποβλήθηκε την 0500 ώρα της 13ης Αυγούστου) στην οποία ανέφερε ότι τα διατιθέμενα βλήματα για τα εν λόγω πυροβόλα δεν ήταν επαρκή για τη καταστροφή των συρματοπλεγμάτων.»

    Όσο αφορά τα πυροβόλα της φωτογραφίας Νο 4, πιστεύω ότι είναι 105 χλστ. (για την ακρίβεια 100 χλστ.)

    Θα ήταν οπωσδήποτε χρήσιμο να έχουμε μία άποψη του υψώματος 1710 και του αντερείσματος Ποϊραλικαγιά, καθώς και των επ’ αυτών οχυρώσεων.

    Με ενδιαφέρει επίσης και το ύψωμα νότια του 1710, που στο σχεδιάγραμμα 7 σημειώνεται ως Ανώνυμο. Επί του υψώματος αυτού φαινόταν παλαιότερα ίχνος οχύρωσης και εξέλαβα το ύψωμα τούτο ως τη θέση «Μάτι». Αλλά από τα μέχρι τώρα στοιχεία και ένα σχεδιάγραμμα του Κ.Α. Καμελάρ που βρήκα στην ΔΙΣ, αυτό δεν επιβεβαιώνεται.

    Σε κάθε περίπτωση χαίρομαι που τα «ξαναλέμε» ιντερνετικά.

  6. Υδραυλικος says:

    Θερμα συγχαρητηρια για αλλη μια φορα, για το εξοχως διαφωτιστικο αρθρο, Κυριε Ταξιαρχε. Για τον προσεκτικο εξερευνητη του ορεινου αναγλυφου μεσω Google earth, οι εικονες δυστυχως ειναι στεναχωρες…Οι Τουρκοι , τιμωντας εμπρακτα το αιμα των παππουδων τους , και με οπλο την ανυπαρξια Ρεπουσηδων και λοιπων εθνομηδενιστικων σκουπιδιων φυσικα, εχουν γραψει με τεραστια λευκα νουμερα πανω στο εδαφος, το 11, το 5, το 23, το 57 τα οποια υποδηλωνουν τους χωρους συγκεντρωσης και εξορμησης των Μεραρχιων τους, εναντιον των Ελληνικων θεσεων.Οι αριθμοι ειναι γραμμενοι σε τοσο μεγαλο μεγεθος, ωστε να ειναι διακριτοι ακομα και απο δορυφορο.Ω , ποια αντιθεσις , σε σχεση με το σιχαμερο Ελληνικο κρατος(εντος πολλων εισαγωγικων), που εργολαβικα φροντιζει να εξευτελιζει το αιμα και την μνημη των Ηρωων του Ελληνικου Εθνους. Τα αρθρα σας Κυριε Ταξιαρχε, ειναι ισως η μονη πραγματικη Τιμη που αποδιδεται σε αυτους που τιμησαν τα οπλα τους αλλα ταυτοχρονα κατακεραυνωνουν και αυτους που δεν σταθηκαν αξιοι της αποστολης τους.Διαβαζοντας προσεκτικα το συγκεκριμενο αρθρο, ακομα και ο πλεον καλοπιστος θα αναρωτηθει. Πως γινεται οι ιδιοι ανωτεροι και ανωτατοι αξιωματικοι που ειδαν τις μοναδες τους να ματωνουν τοσο ασχημα στις επιχειρησεις Ανατολικα του Σαγγαριου, δεν παραδειγματιστηκαν στο ελαχιστο απο την ισχυ που προσδιδουν στον αμυνομενο οι προσεγμενες οχυρωσεις τα χαρακωματα ορθιως βαλλοντος και οι αμυντικες γραμμες σε βαθος, που μπορουν να καλυψουν τους υποχωρητικους ελιγμους των μοναδων της πρωτης γραμμης ? Με ποια λογικη διασκορπισαν το Πυροβολικο τοσο πολυ? Τι πιστευαν ? Οτι ενας στρατιωτικος ηγετης του βεληνεκους ενος Κεμαλ , θα διασκορπιζε τοσο πολυ τις Μεραρχιες του, ενεργωντας επιθεση σε ολο το ευρος του μετωπου των Ελληνικων γραμμων αμυνης ?? Πως αφησαν να περασει ενας ολοκληρος χρονος , γεματος οκνηρια, αβελτηριες και ακηδιες ? Η διαταξη των μοναδων και ο απερισκεπτος διασκορπισμος του Πυροβολικου ο οποιος το καθιστουσε αυτοχρημα αχρηστο εν πολλοις δυστυχως δειχνει πως το αιμα που χυθηκε ποταμι στα βραχια της Αγκυρας, δεν διδαξε απολυτως τιποτα τους κρατουντες στα χερια τους, τις τυχες του Ελληνισμου

  7. MANOS says:

    Αυτά τα εξαιρετικά άρθρα έχουν σημασία για τον συσχετισμό τους με την σημερινή κατάσταση. Η επισήμανση του αρθρογράφου για την μακαριότητα που πιθανώς διακατέχει και σήμερα την ηγεσία, η οποία μάλλον θα αιφνιδιασθεί από την τεράστια συγκέντρωση τουρκικού πυροβολικού στον Έβρο είναι ιδιαιτέρως εύστοχη. Από την κατάληψη της Κωνσταντινουπόλεως οι Τούρκοι έδωσαν μεγάλη βαρύτητα στο Πυροβολικό. Αυτό επαληθεύθηκε στην Μικρά Ασία και σήμερα ο αντίπαλος παρατάσσει στον Έβρο πολλαπλάσια μέσα από τα αντίστοιχα ελληνικά, όχι μόνο ποιοτικότερα αλλά επεκτείνοντας την κατασκευαστική του δραστηριότητα σε μέσα που δεν υπάρχουν στον Ε.Σ. Η δε πεποίθηση σχεδόν όλων των στελεχών ότι ενδεχόμενη σύγκρουση θα διαρκέσει μονάχα 2-3 ημέρες, δυστυχώς έχει γίνει δόγμα. Αυτό δεν τεκμαίρεται από πουθενά διότι ο αντίπαλος δεν πρόκειται να σταματήσει τις επιχειρήσεις του εάν δεν εξασφαλίσει τους αντικειμενικούς του σκοπούς. Το είδαμε στην Κύπρο το ’74 αλλά εξακολουθούμε να βαυκαλιζόμαστε με έωλα επιχειρήματα, περιμένοντας επέμβαση από ξένες δυνάμεις που ωστόσο θα παραμείνουν θεατές και θα αναμένουν το τέλος των εχθροπραξιών για να επικυρώσουν τα τετελεσμένα και να συνδιαλλαγούν με τον νικητή. Ο λήθαργος της περιόδου φθινόπωρο 1921- Αύγουστος 1922, μάλλον επαναλαμβάνεται αλλά σε πολύ εκτενέστερο χρονικό διάστημα ( 45ετία).

  8. Konstantinos Travlos says:

    Καλήμερα Κύριε Ταξίαρχε.

    Σχετικά με τα πυροβόλα της εικόνας Νο. 4. Ο Εμίρ Γενερ (διδακτορικός φοιτητής στρατιωτικής ιστορίας) υποστηρίζει ότι είναι Κρουπ 75 χιλ, όχι Σκόντα 105 χιλ. Η διάφορα είναι στο ασπιδιο (στα Σκόντα απολυτά ίσιο, στα Κρουπ ελαφρά κεκλιμένο), στο μήκος της κάνης (μακρύτερο στα Κρουπ) και στους ενισχυτικούς δακτυλίους στην κάνη (ναι στα Κρουπ όχι στα Σκόντα).

    Τώρα για τα πυροβόλα στην επίθεση, ο φίλος μου κ. Σερντάρ Αιντίν μου έδωσε της παρακάτω καταστάσεις

    Με βάση το βιβλίο ΔΙΣ (Μεγάλη Επίθεση, 2ος Τόμος)
    9 150χιλ Οβιδοβόλα (Κρουπ?)
    5 150χιλ Σκόντα Οβιδοβόλα
    4 114, 7 Βρετανικά Οβιδοβόλα
    4 150χιλ Ρωσικά Οβιδοβόλα
    2 150χιλ πεπαλαιομενα οβιδοβόλα
    6 120χιλ Ντε Μπαντζ
    1 105χιλ Γερμανικό Πολιορκητικό
    2 105 χιλ Ρωσικά Πολιορκητικό
    Σύνολο 33 Βαρέα

    Στον Τομέα Καλετζικ
    1. ΣΣ 17 Βαρέα
    2 Βρετανικά στο Ηασανμπελ
    3 Γαλλικά, 2 Παλαιά, 2 Κροουπ? στο Τιναζτεπε
    4 Ρωσικά, 4 Κρουπ στο Μπελεντεπε

    4 ΣΣ
    3 Πολιορκητικά κατά Αφιόν
    3 Γαλλικά κατά Διχλωτου Βράχου
    2 Βρετ., 3 Κρουπ?, 5 Σκοντα-150χιλ στο Κατσιμπλι-Μαυρο Βράχο

    Το λάθος που «δημιούργησε» τα 4 των 105 χιλ είναι στην σελίδα 64. Ο συγγραφέας μπέρδεψε τα ορειβατικά πυροβόλα του ΣΣ με τα Σκόντα των 150χιλ του Συντάγματος Βαρέων.

    Φιλικα
    Κωνστνατίνος Τραυλός

  9. ΑΧΕΡΩΝ says:

    @Konstantinos Travlos
    Κύριε Τραυλέ,επειδή οἱ τύποι των τουρκικών πυροβόλων μας έχουν απασχολήσει και στο παρελθόν,θα ήθελα ἂν είναι εύκολο κάποιες διευκρινήσεις.
    Τα 6 120χιλ Ντε Μπαντζ δέν νομίζω ότι ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα,διότι δέν αναφέρεται απώλεια τέτοιων εκ μέρους μας έως τότε,ούτε αναφέρεται ἡ χρήση τους από τους Τούρκους.
    Στην ταυτοποίηση που κάναμε το 2015,προέκυψε ότι οἱ Τούρκοι διέθεταν Krupp των 120,δύο υποδειγμάτων,ένα του 1873,και ένα βαρύτερο του 1892,λάφυρο από τους Βουλγάρους,και προφανώς τα πρώην βουλγαρικά εννοούνται εδώ.
    Με βάση τα στοιχεία του Αρματιστή για τα 62 όπλα βαρέος τουρκικού πυροβολικού στην «Μεγάλη επίθεση»,τα εντοπίσαμε και ταυτοποιήσαμε όλα πλήν των αναφερομένων «4 όλμων των 150»,τους οποίους πιθανώτατα εντοπίσαμε στο Τσιμενλίκ,αλλά δέν ταυτοποιήσαμε.
    Κάποια στοιχεία διαμετρήματος που δίνονται,είναι μάλλον στρογγυλοποιημένα,όπως «ρωσικά των 105» και «ρωσικά των 150».
    Σε παλαιότερη εργασία πήρα το «ρωσικοί όλμοι των 150» κυριολεκτικά,αυτό με εκτροχίασε στην έρευνα,μέχρις ότου είχα την φώτιση ότι επρόκειτο για όπλο των «60 γραμμών» (έξη ιντσών,ἢ 152 χιλιοστών),και τότε δέν άργησα να ταυτοποιήσω τον τύπο.(Krupp-Engelhardt).
    Προφανώς το «ρωσικό πολιορκητικό των 105,είναι των 107 χιλιοστών,ἢ 42 γραμμών (δεκάτων της ίντσας κατά το τσαρικό σύστημα διαμετρήσεως),το δέ «ρωσικό πολιορκητικό των 150»,είναι το των «60 γραμμών,δλδ 152 χλσ,υποδείγματος 1877»,εντοπισμένο ήδη στο Φρούριο Τσιμενλίκ.
    Πολύ θα ήθελα ἂν γίνεται,να διευκρινήσετε τους τύπους των «γαλλικών».

  10. Αρματιστής says:

    Αχέροντα καλησπέρα

    Δυστυχώς όταν γράφαμε παλαιότερα περί του Τουρκικού Πυροβολικού είχαμε στη διάθεσή μας τα αναφερόμενα από τη ΔΙΣ και τον Κ. Κανελλόπουλο, που ανέφεραν περί τριών Τουρκικών Συνταγμάτων Β. Πυροβολικού.

    Η Τουρκική ΔΙΣ όμως λέει άλλα. Υπάρχει μόνο το 24 Σύνταγμα Β. Πυροβολικού του Δ. Μετώπου που διαθέτει 2 Τάγματα, στο οποίο δίδονται και τα Τάγματα ΠΒ των 1ης και 2ης Στρατιών. Το σύνολο των πυροβόλων αυτού του Συντάγματος των 4 Ταγμάτων ανερχόταν σε 52. Επίσης στην Τουρκική ΔΙΣ το Πυροβολικό αυτού του Συντάγματος, των Σωμάτων Στρατού και των Μεραρχιών κατανέμεται στο χώρο και προσδιορίζονται με ακρίβεια το που θα ταχθεί (κατά Πυροβολαρχία) και ποιους στόχους θα προσβάλει.

    Μεταξύ των πυροβόλων υπάρχουν:
    4 Γαλλικά πολιορκίας (λογικά Ντε Μπαντζ)
    4 των 150 χλστ Ρωσικά ολμοβόλα
    2 Ρωσικά πολιορκίας

    Σαφώς το διατιθέμενο από τους Τούρκους Πυροβολικό είναι αντίστοιχο σε αριθμό με αυτό του Α΄ Σ.Σ., και πολλών διαμετρημάτων και τύπων, παλαιό και νεοτέρων, αλλά οι Τούρκοι ξέρουν να το χρησιμοποιούν.

    Στο Μέρος ΙΙα το αναφέρουμε με σαφήνεια αυτό. Η IV Μεραρχία αναφέρει στην Έκθεσή της ότι ανέμενε την κύρια Τουρκική προσπάθεια να στραφεί κατά του Καλετζίκ, αλλά επί του Καλετζίκ είχε μόνο 6 ορειβατικά πυροβόλα των 65 χλστ., ενώ το υπόλοιπο του Πυροβολικού της το είχε διαθέσει στον Υποτομέα Μιχαήλ.

    Επομένως πάνω από τύπους και μεγέθη αυτό που μετράει είναι η ηγεσία, η εκπαίδευση, η τακτική κατάρτιση και κυρίως η βούληση να κάνεις το κάθε φορά επιβαλλόμενο. Η IV Μεραρχία ευρισκόμενη επί ένα έτος στην τοποθεσία νότια του Αφιόν δεν άνοιξε δρομολόγια για να μεταφέρει το βαρύ και πεδινό πυροβολικό της επί του Καλετζίκ. Οι Τούρκοι τις τελευταίες ημέρες πριν την επίθεσή προέβησαν σε εκβραχισμούς, άνοιξαν δρομολόγια και μετέφεραν το Πυροβολικό τους σε απόσταση 1-3 χλμ από τα χαρακώματα του Καλετζίκ.

    Γίναμε σοφότεροι από το κακό παρελθόν μας; Κάποια στιγμή πιθανόν να το μάθουμε.

  11. ΑΧΕΡΩΝ says:

    Αρματιστή,καλό βράδυ.

    Αυτό που με απασχολεί,είναι ἡ ενδεχόμενη προσθήκη ἢ αναθεώρηση κάποιων λεπτομερειών στην εργασία μας του 2015,και όχι ἡ «επαναξιολόγηση» της δράσεως του τουρκικού πυροβολικού,ἢ του δικού μας,αυτό έχει ήδη απαντηθεί και από τον Βελισάριο :ἡ διαφορά,οφειλόταν στο δόγμα και στους ανθρώπους -όχι στα μηχανήματα.

    Την ερώτηση την έθεσα επειδή και οἱ ίδιοι οἱ Τούρκοι ήταν ασαφείς στην αναφορά τους στους τύπους (Χακκή μπέης),και αναγκαστήκαμε να προβούμε σε ενδελεχή έρευνα για εντοπισμό και ταυτοποίηση τύπων,και νομίζω ότι είμασταν οἱ πρώτοι που το κάναμε σε τέτοιον βαθμό.

  12. Konstantinos Travlos says:

    Καλησπέρα κύριε Αχερων. Να σας συγχαρώ για το εξαιρετικό έργο σας στην ανάλυση πυροβολικού. Τώρα επί των ερωτήσεων σας δυστυχώς εγώ δεν μπορώ να άπάντησω. Απλά μετέφερα πληροφορίες από Τούρκο γνωστό που ασχολείται και διαβάζει το ιστολόγιο με μεταφραστή. Μπορώ να του τις μεταφέρω στα αγγλικά, αλλά θα πάρει λίγο καιρό. Ζήτω συγγνώμη.

    Φιλικά
    Κωνσταντίνος Τραυλός

  13. ΑΧΕΡΩΝ says:

    @Konstantinos Travlos
    Σας ευχαριστώ για τα καλά σας λόγια,ἡ αλήθεια είναι ότι πρόκειται απλώς για ερασιτεχνική έφεση προς έρευνα,κληροδοτημένη από έναν πυροβολητή παππού.
    Σας ευχαριστώ δέ εκ των προτέρων για κάθε πληροφορία.

  14. ἔφεδρος πυροβολητής says:

    Στίς σχετικές ἐκδόσεις τίς ΔΙΣ/ΓΕΣ,ἀναφέρονται σέ ἀρκετές τουρκικές μονάδες καί τάγματα ἐφόδου.Εἶναι κάτι ἀντίστοιχο τῶν γερμανικῶν stormtruppen??πρόκειται ἴσως γιά ἐφαρμογή ἐμπειρίας λόγω καί τῆς συμμαχίας τους στόν παγκόσμιο πόλεμο??ἡ συγκεντρωτική χρήση τοῦ πυροβολικοῦ τους σέ δραστικές βολές πάντως θυμίζει Α΄ Π.Π.

  15. ΚΛΕΑΝΘΗΣ says:

    @ ἔφεδρος πυροβολητής
    Όχι, τα τουρκικά τάγματα εφόδου δεν ήταν υλοποίηση δόγματος αντίστοιχο των γερμανικών . Μάλλον ήταν αντιγραφή σύνθεσης.

  16. Konstantinos Travlos says:

    Στον συλλογικό τόμο που επιμελήθηκα (υπό ανασκόπηση με την Lexington Books) o φίλος μου Doruk Akyuz αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο θέμα τον ταγμάτων εφόδου. Για μια απλή σύνοψη, ο Τούρκικος Στράτος δεν συνέχισε τις μικρές προσπάθειες αντιγραφής τον τακτικών εφόδου που είχαν γίνει κυρίως στο μέτωπο της Γαλικιας από τους Οθωμανούς, αλλά ξαναμαθε εξ αρχής τα μαθήματα του Μεγάλου Πολέμου με μια σοβαρή και ευρείας κλίμακας εκπαιδευτική προσπάθεια κατά την στρατηγική παύση 1921-1922. Σε αυτήν την προσπάθεια κυρίως σκοπός ήταν να εμπεδωθεί σε επιχειρησιακό επίπεδο αυτό που ονομάζεται Δόγμα Χουτιερ, και το οποία σαν πιο πλήρη εφαρμογή είχε την Μάχη της Ρίγας (η οποία έχει κάποιες ομοιότητες με την Μεγάλη Τουρκική Επίθεση (Αυτό που εγώ προτιμώ να ονόμαζε 4η Μάχη του Αφιόν Καραχιασαρ). Ευελπιστώ το βιβλίο να βγει το 2019 η 2020. Δεν θα πω ότι θα συμφωνήσουν όλοι με την ανάλυση του (Ο Ερικσον την συμπαθεί π. χ, Ο Μεσουτ Ουγιαρ ήταν εξαιρετικά αρνητικός) αλλά αποτελεί τροφή για σκέψη και βασίζεται στα οθωμανικά και Τουρκικά αρχεία.

  17. ἔφεδρος πυροβολητής says:

    Παρακολουθῶ μέ ἀμείωτο ἐνδιαφέρον τήν συζήτηση γιά τό ρόλο καί τήν χρήση τοῦ πυροβολικοῦ στήν συγκεκριμένη ἐκστρατεία. Ἡ ἐξιστόρηση τῶν συγκρούσεων άπό τήν ΔΙΣ/ΓΕΣ δίνει ἕναν συνεχή κατακερματισμό τῶν μονάδων τοῦ ΠΒ μας (ἀπόσπασμα μέ ἕνα σύνταγμα καί μία μοῖρα ἐδῶ, ἀπόσπασμα μέ δύο τάγματα καί μιά πυροβολαρχία ἀλλοῦ, ἕνα τάγμα μέ ἕναν οὐλαμό,ἐκεῖ) σέ χρήση ἄμεσης ὑποστηρίξεως δράσης πεζικοῦ κυρίως. Πεδινό σέ ρόλο ὀρειβατικοῦ. Σέ μία περίπτωση «ο Παπούλας διατάσσει : προπαρασκευή ΠΒ πρό τῆς ἐπιθέσεως ἀπαγορεύω ρητῶς!» Ποιό ἦταν τό κύριο δόγμα χρήσεως τοῦ ΠΒ στόν ΕΣ τῆς ἐποχῆς? Προφανῶς καί θά ὑπῆρχαν διαφοροποιήσεις καί πρωτοβουλίες ἀναλόγως τῶν ἀναγκῶν, ἐρωτῶ ἐάν ὑπῆρχε κυρίαρχο δόγμα.

  18. ΚΛΕΑΝΘΗΣ says:

    @ Konstantinos Travlos
    Περιμένουμε με πολύ ενδιαφέρον τα στοιχεία για τις προσπάθειες των Τούρκων στα τάγματα εφόδου. Παντως η τουρκική επίθεση του 1922 χαρακτηρίζεται από σοβαρή καθυστέρηση στην εξέλιξη της επίθεσης την πρώτη κρίσιμη μέρα, στοιχείο που δημιουργεί ερωτηματικά για την αποτελεσματικότητα χρήσης των ταγμάτων εφόδου.

  19. Konstantinos Travlos says:

    @Έφεδρος Πυροβολήτη

    Πήρα της απαντήσεις για τα πυροβόλα που ρωτήσατε Πυροβολητή (από τον Σερντα Αιντιν)
    Α) Περί των Ντε-Μπανζ
    Προέρχονται από την Σοβιετική βοήθεια. Κατά πάσα πιθανότατα ήταν όπλα που έστειλε η Γαλλία στην Ρωσία στον Α. Π. Π. Με βάση το βιβλίο του Καζιμ Οζλαπ, τα δυο από τα έξι δοθήκαν των Ιανουάριο του 1921. Τα τέσσερα τον Μάρτη του 1922.
    Β) Περί των όλμων
    Είναι κρουπ όπως είπατε
    Γ) Εν τελεί οι τούρκικες πήγες φαίνεται να υποδικνυουν δεν υπήρχαν βαρέα πολιορκιτικα κανονιά 150 χιλ. υπό την Διοίκηση του Δυτικού Μετώπου Υπαρχαν δυο τον 105 χιλ. Ένα κρουπ και ένα Ρωσικό

    @ΚΛΕΑΝΘΗ

    Αυτό είναι διότι ουσιαστικά φαίνεται ότι δεν υπήρχαν τάγματα εφόδου με την έννοια που τα εννοούμε όλοι. Πιο σωστό είναι να πει κάποιος ότι σε μεγάλο βαθμό το σύνολο του Τούρκικου στρατού μετά-εκπαιδευτικέ στις τακτικές «σύγχρονου» πόλεμου (δηλαδή στα μαθήματα του 1918) κατά την στρατηγική παύση του 21-22. Έγινε σοβαρή προσπάθεια μεταφράσεως γερμανικών εγχειριδίων (με έτη εκδόσεως το 21 με 22, το κεφάλαιο τα καταγράφει όλα). Αλλά εκ των πραγμάτων (έλλειψη υλικού εφόδου π. χ, έλλειψη κατάλληλης εκπαίδευσης υπαξιωματικών) δεν μπορούσαν σε τακτικό επίπεδο να δημιουργήσουν μονάδες εφόδου αλά Γερμανικά (η ακόμα και Ιταλικά). Έκτος αυτού πολλοί αξιωματικοί ήταν ενάντιων δημιουργίας ειδικών μονάδων λόγω της εμπειρίας με τις μονάδες ακοβολιστων στον Α Βαλκανικό Πόλεμο.

    Δηλαδή, δεν έχουμε να κάνουμε με τάγματα εφόδου αλά Γερμανικό στρατό 1916-1917. Αντίθετα έχουμε να κάνουμε με προσπάθεια εμπέδωσης ενός συγκεκριμένου επιχειρησιακού δόγματος σε επιχειρησιακό, όχι τακτικό επίπεδο, αλά Γερμανικό στρατό 17 (στο Ανατολικό Μέτωπο), 18 (στο Δυτικό). Εξου και πιο σωστά να ειπωθεί ότι οι Τούρκοι επανεκπαιδευσαν τον στρατό στο δόγμα Χουτιερ (με πρότυπο την Μάχη της Ρίγας του 1917) παρά στο τακτικό δόγμα των λόχων, ταγμάτων, κτλ. Τα λιγοστά «τάγματα εφόδου», ουσιαστικά λόχοι, του 1921, είναι πιο πρέπον να ειδωθούν ως «πρότυπες» μονάδες για εκπαίδευση, αλλά όχι πραγματικά τάγματα εφόδου αλά Γερμανία (έλλειπε σημαντικό υλικό για κάτι τέτοιο και η κατάλληλη χρήση υπαξιωματικών).

    Τώρα η αποτυχία της 5ης και 11ης μεραρχίας έχουν πολλά αίτια, μεταξύ τους και την πανταχού παρών τριβή. Ο Ακγιουζ παραθέτει την γνώμη ότι το μέτωπο επίθεσης των δυο μεραρχιών ήταν υπερβολικά στενό, δημιουργοντας θέματα κινήσεως.

    Πάντως, για εμένα, είναι φανερό ότι ίσως πιο σημαντικό από την ενίσχυση με υλικό η στρατηγική παύση έδωσε τον χρόνο στους Τούρκους να κάτσουνε και να απορροφήσουν τα μαθήματα του 17-18 σε επιχειρησιακό επίπεδο, κάτι που ήταν ίσως αποφασιστικό στην έκβαση της Μεγάλης Επίθεσης (μαζί με τα Ελληνικά λάθη). Υπάρχει καταγραφή τεράστιας εκπαιδευτικής προσπάθειας που περιλαμβάνει δημιουργία χαρακωμάτων για άσκηση, πλήρες πρόγραμμα σχολείων κτλ.

    Δεν θέλω να το μεγαλοποιήσω, καθότι και το κεφάλαιο είναι υπό επισκόπηση και στο κάτω κάτω μπορεί να κάνει λάθος. Αλλά τουλάχιστον φαίνεται ότι α) δεν υπήρχαν τάγματα εφόδου με την εννιά του Γερμανικού στρατού στον Στράτο της Μεγάλης Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης το 21-22 β) Στην στρατιγικη παύση έγινε μια σοβαρή προσπάθεια εμπέδωσης τον μαθημάτων του 17-18 με κέντρο βάρους το Δόγμα Χουτιερ και την μάχη της Ρίγας.

    Που με ξαναφέρνει σε αυτό που θεωρώ ένα από τα μεγάλα θέματα της όλης Ελληνικής προσπάθειας καθολη την περίοδο 19-22. Δεν πήραμε χαμπάρι ότι ο εχθρός δραστηριοποιείται σε τεράστιες ασκήσεις? Οι Τούρκικες μεταφράσεις τον Γερμανικών εγχειριδίων και η τύπωση τους γίνονταν στην Πολεμική Ακαδημία στην Κων/Πολη και στέλνονταν στην Άγκυρα. Χαμπάρι δεν πήραμε του τι μεταφράζονταν?

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s